Abstrakt

§ 1. Wprowadzenie  Od kilku lat ma miejsce w polskiej doktrynie dyskusja na temat uregulowania na poziomie ustawowym prawa zgrupowań spółek. Obecna polska regulacja kwestii związanych z funkcjonowaniem grup spółek, a w szczególności z ochroną interesów zagrożonych przez działalność w formie grupy (przede wszystkim wspólników mniejszościowych i wierzycieli spółek zależnych), budzi istotne wątpliwości. Niejasne jest wręcz, jaki model regulacyjny został przyjęty przez polskiego ustawodawcę i jaką rolę w systemie prawa spółek pełni kontrowersyjny art. 7 KSH, szczególnie jako potencjalna podstawa odpowiedzialności1. Nie została również przesądzona dopuszczalność stosowania w prawie polskim tzw. przebicia zasłony korporacyjnej (ang. piercing the corporate veil)2. Wątpliwości związane ze stosowaniem wspomnianych instrumentów, jak również niedostosowanie ogólnych podstaw odpowiedzialności cywilnej do relacji występujących w grupach spółek3, prowadzą do wniosku o niskiej skuteczności mechanizmów ochronnych w zgrupowaniach w prawie polskim. Uzasadnia to potrzebę stworzenia odpowiednich, efektywnych instrumentów na poziomie ustawowym.  W dyskusji na temat kształtu przyszłej regulacji prawa grup spółek wielu przedstawicieli doktryny przywołuje włoskie prawo koncernowe jako punkt odniesienia dla przyszłego kształtu prawa polskiego4. Regulacji tej nie poświęcono jednak jak do tej pory tak wiele uwagi w polskiej nauce prawa, jak miało to miejsce w stosunku do niemieckiego Konzernrecht5. W obliczu potrzeby prowadzenia dalszej debaty na temat uregulowania prawa grup spółek w Polsce (mimo niepowodzeń propozycji legislacyjnych z 2010 r.) przedstawienia wymagają podstawowe reguły włoskiego prawa grup spółek, ze szczególnym uwzględnieniem odpowiedzialności cywilnoprawnej w grupie spółek. § 2. Ewolucja prawa grup spółek we Włoszech  Podobnie jak w porządkach prawnych innych państw europejskich, włoskie prawo prywatne w zasadzie nie rozpoznawało problematyki grup spółek aż do początku lat 90. XX w. Przełom w tym zakresie nastąpił, tak jak w przypadku francuskiego wyroku w sprawie Rozenblum6, na gruncie orzecznictwa. W wyroku włoskiego sądu kasacyjnego (Corte di cassazione) w sprawie Caltagirone7 judykatura odniosła się po raz pierwszy na gruncie prawa spółek do pojęć zgrupowania spółek (gruppo di società) i spółki holdingowej (società capogruppo). Orzeczenie to dało impuls do wypracowania w judykaturze reguł związanych z funkcjonowaniem grup kapitałowych oraz podjęcia prób rozwiązywania istotnych problemów z nim związanych (przede wszystkim w zakresie ochrony interesów innych podmiotów niż podmioty dominujące). Dlatego też w późniejszych orzeczeniach sformułowano koncepcję wspólnego interesu grupy spółek (podobnie jak w wykrystalizowanej już linii orzeczniczej sądów francuskich) oraz koncepcję korzyści kompensujących8, co stanowiło istotną bazę dla późniejszych dyskusji na temat regulacji tych zagadnień na poziomie ustawowym, zakończonych wprowadzeniem przepisów o grupach spółek do włoskiego Kodeksu cywilnego w 2003 r.9  Reforma włoskiego prawa spółek w zakresie prawa koncernowego miała zostać oparta na dwóch podstawowych filarach: jawności stosunków w zgrupowaniu (trasparenza) oraz równoważenia interesów podmiotów, których istnienie grupy spółek dotyczy (contemperamento degli interessi coinvolti)10. Głównym celem nowelizacji włoskiego Kodeksu cywilnego miało być wprowadzenie ogólnej klauzuli odpowiedzialności podmiotu dominującego wobec wspólników mniejszościowych i wierzycieli spółki zależnej. W tym sensie, tworząc lex generalis na poziomie ustawowym dla reguł dotyczących odpowiedzialności podmiotu dominującego za szkodę wyrządzoną wspólnikom mniejszościowym lub wierzycielom spółki zależnej (implementując zatem dotychczasowy dorobek orzecznictwa do przepisów33 ustawowych), reforma z 2003 r. była „rewolucją kopernikańską” we włoskim prawie handlowym11.  Same prace nad projektem reformy i jej kształt nie pozostawały jednak bez kontrowersji. Choć niewątpliwą inspiracją do podjęcia procesu legislacyjnego w zakresie prawa grup spółek był dorobek orzeczniczy (tak włoski, jak i francuski), to postulowano również możliwość ukształtowania regulacji na wzór niemiecki i wprowadzenia szczegółowych rozwiązań opartych na umowach organizacyjnych (Organisationsverträge). Dyskutowano, czy rozwiązania systemowe miałyby iść w stronę wdrożenia jedynie przepisów ochronnych wobec interesów zagrożonych przez powstanie grupy spółek (Schutzrecht), czy też miałyby zostać zrównoważone odpowiednią regulacją aspektu pozytywnego funkcjonowania grup spółek, a więc ułatwień w ich wewnętrznej organizacji (Organisationsrecht)12. Kwestia ta wymaga jednak odrębnego opracowania. § 3. Podstawowe założenia włoskiej regulacji grup spółek  Ostatecznie trzon włoskiej regulacji grup spółek został umieszczony w przepisach włoskiego Kodeksu cywilnego dotyczących prawa spółek, między przepisami dotyczącymi poszczególnych typów spółek a przepisami dotyczącymi reorganizacji spółek, jako oddzielny rozdział zatytułowany „Zarządzanie spółkami...