Abstrakt

W przepisach prawa cywilnego pojęcie nienależnego świadczenia jest zobiektywizowane (art. 410 § 2 KC), natomiast elementy odnoszące się do stanu świadomości (woli) wzbogaconego są uregulowane odrębnie (art. 409 KC), a więc nie są objęte definicją tego pojęcia (wyrok SN z 4.9.2007 r., I UK 90/07, OSNP 2008, Nr 19-20, poz. 301). W myśl art. 410 § 2 KC świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Artykuł 409 KC traktuje tymczasem o wygaśnięciu obowiązku wydania korzyści lub zwrotu jej wartości, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. W przepisach prawa ubezpieczeniowego następuje połączenie tych elementów w samej definicji „świadczenia nienależnie pobranego”, a więc w prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane” to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) [wyrok SN z 4.9.2007 r., I UK 90/07, OSNP 2008, Nr 19-20, poz. 301].
Z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej wynika jednoznacznie, że warunkiem uznania świadczenia za nienależne jest pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w czasie pobierania świadczenia powoduje utratę prawa do niego. Za wystarczające dla wypełnienia przesłanki pouczenia można uznać przytoczenie przepisów określających te okoliczności, jeśli jest ono na tyle zrozumiałe, aby ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji (postanowienie SN z 9.3.2021 r., III USK 81/21, Legalis). Artykuł 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej nie różnicuje - na użytek definicji nienależnie pobranego świadczenia - treści pouczenia o braku prawa do pobierania świadczeń w zależności od posiadanego przez ubezpieczonych wykształcenia lub wykonywanego zawodu ani nie wymaga od ubezpieczonych wykazywania się własną i uzależnioną od poziomu wiedzy inicjatywą w zakresie ustalenia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części w wyniku wejścia w życie istotnej zmiany stanu prawnego kreującej nowy tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym (wyrok SN z 25.1.2022 r., III USKP 107/21, OSNP 2023, Nr 1, poz. 11).
Nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi dopiero wtedy, gdy organ rentowy wyda i doręczy zobowiązanemu decyzję administracyjną ustalającą nienależnie pobrane świadczenia i żądającą ich zwrotu (wyrok SN z 14.12.2021 r., II USKP 100/21, Legalis). Organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego tylko za okres trzech lat liczonych do ostatniej wypłaty (pobrania) nienależnego świadczenia (art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej w zw. z art. 84 ust. 3 ustawy systemowej), a decyzja o zwrocie może być wydana najpóźniej przed upływem pięciu lat od ostatniego dnia okresu, za który pobrano je nienależnie. „Szczególnie uzasadnione okoliczności” pozwalające organowi rentowemu na odstąpienie od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń (art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej) zachodzą wówczas, gdy ze względu na sytuację materialną zobowiązanego (związaną z losowymi, nadzwyczajnymi zdarzeniami, także zdrowotnymi) spłata zadłużenia wpędzi go w ubóstwo niepozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych, przy czym okoliczności te ustalane są według stanu z daty wydania zaskarżonej decyzji (wyrok SN z 17.5.2023 r., I USKP 19/22, OSNP 2024, Nr 3, poz. 33).