aktualny numer

Monitor Prawniczy

nr 6/2026

O argumentacji mającej przemawiać za określonym sposobem rozumienia szkody majątkowej w postaci utraconych korzyści doznanej przez osobę niesłusznie pozbawioną wolności w aktualnym orzecznictwie Izby Karnej SN

Krzysztof Mularski
Autor jest dr. hab. nauk prawnych, prof. UAM, radcą prawnym
Abstrakt

W ciągu ostatnich kilku lat doszło do gwałtownej zmiany ustabilizowanego od kilkudziesięciu lat orzecznictwa SN (Izby Karnej) w odniesieniu do rozumienia „szkody majątkowej” („utraconych korzyści”) ponoszonej przez osobę fizyczną na skutek jej niesłusznego zatrzymania, tymczasowego aresztowania lub pozbawienia wolności. Celem rozważań była ocena argumentów przedstawionych przez SN (Izbę Karną). Argumenty wysuwane przez SN okazały się niemal co do jednego głęboko nietrafne, a problem właściwego rozumienia „szkody majątkowej” doznanej przez osobę niesłusznie pozbawioną wolności musi zostać podjęty od początku. Opracowanie ma oczyścić przedpole przed podjęciem tego problemu i zapobiec dalszemu, potencjalnie groźnemu w skutkach, rozlewaniu się argumentacji SN (Izby Karnej) na cywilistykę.

Słowa kluczowe
odszkodowanie za niesłuszne pozbawienie wolności, metoda dyferencyjna, lucrum cessans, nietrafność argumentacji orzecznictwa
Bibliografia
P. Banaszak-Grzechowiak, Kilka uwag na temat odszkodowań oraz zadośćuczynień zasądzanych prawomocnie na podstawie art. 552 Kodeksu postępowania karnego, MoP Nr 15/2022; Z. Banaszczyk [w:] System Prawa Prywatnego. T. 6. Prawo zobowiązań - część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023; A. Błachnio-Parzych, Odszkodowanie z tytułu braku możliwości wykonywania pracy w czasie niesłusznego pozbawienia wolności a dyferencyjna metoda ustalania szkody w orzecznictwie SN, FP Nr 4/2021; B. Bladowski, Glosa do uchwały I KZP 21/93, OSP Nr 1/1995; K.T. Boratyńska [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. K.T. Boratyńskiej, A. Górskiego, A. Sakowicza, A. Ważnego, Warszawa 2014; K.T. Boratyńska, P. Czarnecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. A. Sakowicza, Warszawa 2025; J. Bratoszewski [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. T. II, Warszawa 1998; A. Bulsiewicz, Proces o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub oczywiście bezzasadny areszt tymczasowy, Toruń 1968; A. Bulsiewicz, Naprawienie szkód wyrządzonych niesłusznym skazaniem, tymczasowym aresztowaniem i zatrzymaniem (Uwagi na tle projektu kodeksu postępowania karnego z 1990 r.) [w:] Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci Profesora Mariana Cieślaka, pod red. S. Waltosia, Kraków 1993; A. Bulsiewicz, P. Hofmański, Materialnoprawne warunki odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę spowodowaną oczywiście niesłusznym tymczasowym aresztowaniem, Pal. Nr 10-12/1981; K. Cesarz, Szkody wynikłe z uniemożliwienia poszkodowanemu pracy zarobkowej na skutek niesłusznego pozbawienia wolności (zagadnienia wstępne), PS Nr 2/2002; Ł. Chojniak, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, Warszawa 2013; P. Cioch, Istota roszczeń odszkodowawczych przysługujących z tytułu niesłusznego skazania, Rej. Nr 11/2004; P. Cioch, Odpowiedzialność Skarbu Państwa z tytułu niesłusznego skazania, Warszawa 2007; Ł. Cora, Odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie osoby w polskim procesie karnym (zarys problematyki), GSP 2009, t. XXI; M. Czajka, Podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za błędy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w świetle unormowań konstytucyjnych i kodeksowych, „Studenckie Zeszyty Naukowe UMSC” Nr 32/2017; P. Czarnecki, Odpowiedzialność Skarbu Państwa za błędy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych po 1 lipca 2015 r., „Internetowy Przegląd Prawniczy” TBSP UJ Nr 2/2015; D. Czerwińska, A. Kowalczyk, Kryteria ustalania związku przyczynowego oraz rozmiaru szkody majątkowej i krzywdy wynikłej z niesłusznego pozbawienia wolności w świetle badań aktowych, PS 11-12/2021; M.J. Dębowski, Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody związane z postępowaniem karnym w zakresie nieuregulowanym w rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego, CzPKiNP Nr 3/2021; K. Dudka, B. Dobosiewicz, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie w praktyce orzeczniczej sądów powszechnych, „Themis Polska Nowa” Nr 1/2012; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008; W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2012; W. Grzeszczyk, Podstawy i zakres odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, Prok. i Pr. Nr 1-2/2010; P. Hofmański [w:] Kodeks postępowania karnego. T. III. Komentarz do art. 468-682, pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2012; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. T. II, Warszawa 1999; W. Jasiński, Odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie, wykonanie środka zabezpieczającego oraz niezasadne stosowanie środków przymusu po nowelizacji kodeksu postępowania karnego, Prok. i Pr. Nr 9/2015; W. Jasiński, Odszkodowanie za niesłuszne pozbawienie wolności w procesie karnym (bilans i perspektywy), PiP Nr 12/2023; W. Jasiński [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. J. Skorupki, Warszawa 2023; M. Kaliński, Uwagi o celowości utrzymywania konstrukcji compensatio lucri cum damno, KPP Nr 1/2024; M. Kaliński [w:] System Prawa Prywatnego. T. 6. Prawo zobowiązań - część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2023; P. Karlik [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz do ustawy z 19.7.2019 r., pod red. K. Gajowniczek-Pruszyńskiej, P. Karlika, Warszawa 2020; R. Kmiecik, O charakterze prawnym terminu z art. 489 k.p.k. - inaczej [w:] Z zagadnień cywilnego prawa materialnego i procesowego, pod red. M. Sawczuka, Lublin 1988; A. Koch, Odpowiedzialność odszkodowawcza za niesłuszne pozbawienie wolności, PiP Nr 5/1979; P. Kornacki, Szkoda na mieniu wynikła z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, MoP Nr 20/2011; M. Kornak, Glosa do postanowienia SN z dnia 1 marca 2012 r., IV KK 278/11, Lex/el 2013; K. Kraszewska, Odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa na podstawie rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego - głos w dyskusji, „Acta Iuris Stetinensis” Nr 3/2018; P. Kruszyński, Z problematyki odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie [w:] Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Profesora Stanisława Waltosia, pod red. J. Czapskiej, A. Gaberle, A. Światłowskiego, A. Zolla, Warszawa 2000; A. Ludwiczek, Kompensacja szkód i krzywd w ramach postępowania o odszkodowanie z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania (cz. 1), Pal. Nr 3/2010; K. Marszał, [w:] Proces karny, pod red. K. Marszała, S. Stachowiaka, K. Zgryzka, Katowice 2003; J. Matras [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. K. Dudki, Warszawa 2023; J. Michalska, Prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie [w:] Aktualne wyzwania ochrony wolności i praw jednostki, pod red. M. Jabłońskiego, Wrocław 2014; J. Misztal-Konecka, Zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne wykonanie środka zabezpieczającego lub niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wykonane w zakładzie psychiatrycznym, Prok. i Pr. Nr 10/2018; K. Mularski, Bezpodstawne wzbogacenie. Przepisy (art. 405-409), normy, instytucja, Warszawa 2024; K. Mularski, Dyferencyjna metoda ustalania wysokości szkody na tle spraw związanych z niesłusznym pozbawieniem wolności, PiP Nr 4/2026; K. Pachnik, Glosa do postanowienia SN z dnia 20 września 2007 r., I KZP 28/07, Lex/el 2010; K. Mularski, K. Grzesiowski, Compensatio lucri cum damno w prawie prywatnym. Zakres odniesienia, podstawa prawna, sposoby rozumienia, krytyka, KPP Nr 4/2023; K. Pachnik, Odpowiedzialność odszkodowawcza z tytułu niesłusznego skazania w prawie polskim - wybrane problemy [w:] Niesłuszne skazania - przyczyny i skutki, pod red. Ł. Chojniaka, Warszawa 2017; J. Panowicz-Lipska, Majątkowa ochrona dóbr osobistych, Warszawa 1975; L.K. Paprzycki, Komentarz aktualizowany do art. 425-673 Kodeksu postępowania karnego, pod red. L.K. Paprzyckiego, Lex/el 2015; F. Prusak, Komentarz do kodeksu postępowania karnego. T. II, Warszawa 1999; J. Sobczak, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub oczywiście niesłuszne aresztowanie w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Pal. Nr 11/1985; S. Stachowiak, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie w kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. Nr 1/1999; K. Sychta [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. J. Zagrodnika, Warszawa 2024; K. Ścisłowicz, Konstytucyjne aspekty odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie [w:] Węzłowe problemy procesu karnego, pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2010; J. Świątek-Rudoman, Obowiązek odszkodowawczy w przypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w kontekście wygaśnięcia umowy o pracę, „GSP - Przegląd Orzecznictwa” Nr 3/2015; D. Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. T. II. Komentarz aktualizowany, pod red. B. Augustyniak, K. Eichstaedta, M. Kurowskiego, D. Świeckiego; J. Waszczyński, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie i bezzasadne aresztowanie w polskim procesie karnym, Warszawa 1967; J. Waszczyński, Glosa do post. SN z 29.4.1991 r., V KRN 475/90, OSP 11-12/1992; A. Wilczyńska, Charakter odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, Prok. i Pr. Nr 4/2011; P. Wiliński, Odszkodowanie za stosowanie środków reakcji karnej lub przymusu procesowego - w świetle konstytucyjnej gwarancji prawa do odszkodowania, „Wrocławskie Studia Sądowe” Nr 1/2012; P. Wiliński, P. Karlik [w:] Konstytucja RP. T. I. Komentarz do art. 1-86, pod red. M. Safjana, L. Boska, Warszawa 2016; D. Wilmański, Geneza i rozwój odpowiedzialności odszkodowawczej Państwa za błędy wymiaru sprawiedliwości, Prok. i Pr. Nr 12/2010.