Monitor Prawniczy
nr 2/2013
Charakter prawny regresu ubezpieczeniowego na tle pojęcia regresu w prawie cywilnym
Autor jest doktorantem w Zakładzie Prawa Cywilnego i Prawa Międzynarodowego Prywatnego Uniwersytetu Wrocławskiego oraz aplikantem radcowskim w Okręgowej Izbie Radców Prawnych we Wrocławiu.
Abstrakt
W niniejszym artykule analizie poddano zagadnienie prawnej kwalifikacji tzw. regresu ubezpieczeniowego wynikającego z art. 828 § 1 zd. 1 KC. Autor dokonuje porównania istoty roszczenia regresowego z zobowiązaniami wynikającymi z roszczeń odszkodowawczych, zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia i wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. Następnie, w oparciu o podobieństwa i różnice ze wskazanymi powyżej konstrukcjami prawnymi, przedstawiona została definicja roszczeń regresowych i koncepcja dotycząca uznawania roszczeń regresowych jako regres sensu largo. Zdaniem Autora, istotę wzajemnych relacji między sprawcą, poszkodowanym i ubezpieczycielem najtrafniej oddaje konstrukcja odpowiedzialności in solidum.
Wprowadzenie
Zgodnie z art. 828 § 1 zd. 1 KC, jeżeli nie umówiono się inaczej, z dniem zapłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na ubezpieczyciela do wysokości zapłaconego odszkodowania. Jest to jedna z postaci tzw. regresu ubezpieczeniowego – wynikającego z umowy ubezpieczenia roszczenia ubezpieczyciela polegającego na prawie żądania zwrotu spełnionego świadczenia od osoby pierwotnie odpowiedzialnej za szkodę. Już powyższe ujęcie zawiera w sobie dwie sprzeczności. Z jednej strony, przepis mówi wyraźnie o przejściu roszczenia z mocy prawa na ubezpieczyciela, co wskazuje na dalsze trwanie tej samej wierzytelności ze zmianą podmiotu po stronie wierzyciela. Z drugiej jednak strony, ubezpieczyciel uzyskuje roszczenie regresowe, co oznaczałoby, że pierwotna wierzytelność wygasa wskutek zaspokojenia poszkodowanego przez zakład ubezpieczeń, z czym wiąże się konieczność dokonania rozliczeń między współzobowiązanymi – ubezpieczycielem i sprawcą szkody.Na obszarze stosunków cywilnoprawnych pojęcie regresu nieodłącznie związane jest z zobowiązaniami solidarnymi. Dla powstania solidarności konieczna jest jednak szczególna podstawa prawna, wynikająca z ustawy lub czynności prawnej (art. 369 KC), której brak na gruncie ubezpieczeń. Pojawia się zatem pytanie: czy między ubezpieczycielem a sprawcą szkody istnieje jakikolwiek wewnętrzny stosunek, który przyznawałby im status współdłużników solidarnych? Tylko pozytywne ustalenia w tym zakresie uprawniałyby do określania roszczenia ubezpieczyciela mianem regresowego. W przeciwnym razie należałoby uznać, że roszczenie to ma charakter regresowy tylko z nazwy, która skądinąd byłaby nazwą mylącą i usprawiedliwioną co najwyżej tradycją językową.Roszczenie regresowe w prawie cywilnym
Ustawodawca przewiduje roszczenie regresowe wszędzie tam, gdzie przepisy wprowadzają odpowiedzialność solidarną, bądź też do takiej konstrukcji pośrednio się odwołują1. Używa przy tym takich określeń jak „zwrotne roszczenie” (np. art. 441 § 3 KC) czy „żądanie zwrotu” (np. art. 376 § 1 KC)2. Co znamienne, w żadnym przepisie nie występuje termin „regres” czy „roszczenie regresowe”, podczas gdy są one powszechnie używane przez doktrynę. Obydwa te terminy pochodzą od łacińskiego regressio – „cofanie się”3. A zatem, dana osoba spełnia jakieś świadczenie, a następnie „cofa się”, czy też, jak to określa prawo wekslowe, „zwrotnie poszukuje”4 osoby odpowiedzialnej za spełnienie owego świadczenia, aby żądać od niej zwrotu tej części, do której spełnienia sama nie była zobowiązana. Funkcją roszczenia regresowego jest skorygowanie dokonanych przesunięć majątkowych poprzez repartycję długu lub korzyści. Podobną rolę spełniają w prawie cywilnym również inne instytucje, zwłaszcza roszczenie odszkodowawcze, roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia oraz wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela. Określenie relacji roszczenia regresowego do innych, zbliżonych instytucji prawa cywilnego pozwoli na podjęcie próby zdefiniowania tego pojęcia oraz określenie, czy z tego rodzaju roszczeniem mamy do czynienia również na gruncie umowy ubezpieczenia (art. 828 KC).1) Roszczenie regresowe a roszczenie odszkodowawcze
Porównanie roszczenia regresowego do roszczenia odszkodowawczego tylko początkowo może sprawiać wrażenie dość osobliwego, gdyż [...]
