Abstrakt

Niniejszy artykuł podejmuje problematykę wyróżnienia pamięci i kultu osoby zmarłej jako odrębnego dobra osobistego. W pierwszej kolejności uwagę poświęcono dookreśleniu jednolitej nazwy tegoż dobra oraz wydzielenia jego dwóch, mogących podlegać odrębnej ochronie, elementów treści. Istotne jest ustalenie kręgu osób uprawnionych do korzystania z ochrony prawa do ochrony pamięci i kultu osoby zmarłej oraz kryteriów wyznaczających zasięg ochrony wynikający z treści tego prawa. Warte uwagi jest także dostrzeżenie jego relacji w stosunku do innych, zbliżonych dóbr osobistych.

Wprowadzenie

Problematyka dóbr osobistych została dostrzeżona przez doktrynę prawniczą już w okresie międzywojennym i od tego czasu stanowi przedmiot jej badań. Egzemplifikacja dóbr osobistych w art. 23 KC to celowy zabieg ustawodawcy, świadomego niemożności wyczerpującego określenia katalogu tych dóbr. Zarówno judykatura, jak i doktryna prawnicza nie kwestionują istnienia dóbr pozakodeksowych, a wśród nich wartym szczegółowego omówienia jest dobro osobiste w postaci pamięci i kultu po zmarłej osobie bliskiej. Zagadnienie to stanowi przedmiot uwagi zarówno przedstawicieli nauki prawa, jak i judykatury, bowiem to w orzecznictwie najwcześniej dostrzeżono problem określenia zakresu ochrony wynikającej z naruszenia dobra osobistego w postaci pamięci i kultu osób zmarłych. Już pod koniec lat 60. poprzedniego wieku, a więc niedługo po wejściu w życie obowiązującego obecnie Kodeksu cywilnego, SN stanął przed istotnym zadaniem ustalenia, czy pamięć i kult osoby zmarłej stanowi przedmiot ochrony na gruncie polskiego prawa cywilnego¹.

W tym miejscu warto nadmienić, że problematyka dotycząca dobra osobistego w postaci pamięci i kultu osoby zmarłej jest również przedmiotem badań w zagranicznych porządkach prawnych. Przedstawiciele m.in. niemieckiej doktryny prawa oraz niemiecka judykatura bardzo szeroko rozwinęły to zagadnienie, wskazując na istotność tego dobra osobistego².

Na gruncie prawa polskiego tematyka ta ponownie zyskała na znaczeniu w związku z orzeczeniem SN z 23.9.2009 r.³ oraz orzeczeniem SN z 9.2.2011 r.⁴, w uzasadnieniach których SN podjął próbę określenia zakresu tego dobra osobistego. Bogata praktyka orzecznicza SN stanowi podstawę do przeprowadzenia bardziej kompleksowej analizy pod kątem autonomiczności jurydycznej dobra osobistego w postaci pamięci i kultu osób zmarłych w prawie polskim.

Pamięć i kult osoby zmarłej jako odrębne dobro osobiste

Wspomniane dobro osobiste stanowi samoistne dobro osobiste osób bliskich zmarłego. Przedstawiciele nauki prawa oraz judykatura nie mają wątpliwości, że istniała istotna potrzeba wyodrębnienia dobra osobistego w postaci pamięci i kultu osób zmarłych w katalogu dóbr osobistych, ponieważ uczucia i stosunek osób żyjących wobec osób zmarłych są częścią kultury i dziedzictwa każdego społeczeństwa i narodu. Wraz z licznymi procesami sądowymi związanymi z pamięcią i kultem osób zmarłych doktryna i judykatura stanęły przed niewątpliwie trudnym, ale bardzo ważkim zadaniem ustalenia treści tego dobra osobistego w prawie polskim (jego znaczenia przedmiotowego) oraz określenia, komu ono służy (jego znaczenia podmiotowego). Wiąże się z tym niełatwa kwestia wydzielenia charakterystycznych cech dobra osobistego, jakim jest pamięć i kult osoby zmarłej oraz wykazania jego stosunku wobec pozostałych, znaczeniowo zbliżonych, dóbr osobistych.

Jak już wskazano, pomimo że judykatura oraz doktryna nie mają wątpliwości co do zasadności wyodrębnienia pamięci i kultu osoby zmarłej spośród innych dóbr osobistych, nie sposób jednak nie zauważyć, że granice między poszczególnymi dobrami są nieostre i płynne. Skutkuje to trudnościami w precyzyjnym wyróżnieniu treści poszczególnych dóbr osobistych⁵. Cechy charakterystyczne dla danego dobra osobistego muszą być precyzowane w odniesieniu do innych, istniejących już dóbr osobistych. Proces „odnajdowania” i konstruowania wciąż nowych dóbr osobistych daje asumpt do przeprowadzenia analizy porównawczej pamięci i kultu osoby zmarłej oraz innych, znaczeniowo zbliżonych, dóbr osobistych.

Powstaje również kwestia odpowiedniego nazewnic­twa pamięci i kultu osoby zmarłej jako jednego z dóbr osobistych w prawie polskim. Jak już wskazano, ustawodawca nie zdecydował się na wymienienie pamięci i kultu osoby zmarłej wśród innych dóbr osobistych w art. 23 KC, pozostawiając judykaturze i nauce prawa możliwość wypracowania jednolitej nazwy tego dobra osobistego. Ukształtowanie jednorodnej wersji terminologicznej dotyczącej tego dobra osobistego z pewnością nie jest kwestią prostą, a raczej procesem, w trakcie którego ścierają się ze sobą różne poglądy przedstawicieli doktryny, aby ostatecznie jeden z nich stał się poglądem dominującym i zaakceptowanym przez większość.

W literaturze prawniczej autorzy często wymieniają jedynie [...]