Abstrakt
Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, wynikłą wskutek utraty osoby najbliższej, jest stosunkowo nową instytucją w polskim systemie prawnym, dodaną ustawą z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw1. W niniejszym artykule omówiono cel wprowadzenia tej regulacji, przedstawiono analizę dotyczącą kręgu osób uprawnionych do wystąpienia z roszczeniem oraz przesłanki do dochodzenia roszczenia i określenia wysokości zadośćuczynienia, jak również określono relacje tejże instytucji w stosunku do treści przepisów wyrażonych w art. 445 oraz art. 23 i 24 w zw. z art. 448 KC.
Wprowadzenie
Artykuł 446 § 4 KC stanowi, że: „Sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę”. Niniejsza regulacja dotyczy stanów faktycznych, w których śmierć nastąpiła po dniu 2.8.2008 r. Trzeba podkreślić, że znaczenie odgrywa nie czas, w którym miało miejsce zdarzenie stanowiące delikt, a data zgonu, gdyż właśnie w tej dacie aktualizuje się możliwość dochodzenia roszczenia. Przy czym chodzić tutaj będzie o tzw. śmierć mózgową, czyli – trwałe i nieodwracalne ustanie funkcji pnia mózgu (art. 9 § 1 ustawy z 1.7.2005 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów2). Sam moment śmierci to, poza szczególnymi przypadkami, z reguły data wynikająca z aktu zgonu wydanego na podstawie karty zgonu wystawionej przez lekarza bądź pisemnego zgłoszenia organu państwowego w sprawie okoliczności zgonu (art. 66 § 1 i 2 ustawy z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego3).
Wprowadzenie tego przepisu do polskiego systemu prawnego miało na celu uzupełnienie katalogu roszczeń przysługujących dotychczas poszkodowanym, stanowiąc swoisty i szczególny środek kompensujący szkodę niemajątkową, polegającą na całokształcie negatywnych przeżyć związanych ze śmiercią osoby bliskiej. Pozytywną przesłanką uwzględnienia roszczenia o zadośćuczynienie jest wystąpienie krzywdy po stronie osób uprawnionych. Krzywda jest to często niezwykle trudny do uchwycenia uszczerbek o charakterze niematerialnym (psychicznym, duchowym), ściśle związany ze sferą wewnętrznych uczuć człowieka. Przy czym, dla powstania roszczenia o zadośćuczynienie obojętne jest, czy zdarzenie powodujące szkodę niemajątkową także wyrządziło szkodę majątkową. Należy wskazać, że art. 446 § 4 KC nie stanowi samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia, gdyż źródeł powstania zobowiązania należy poszukiwać w przepisach normujących poszczególne rodzaje odpowiedzialności za czyny niedozwolone (zasada winy, ryzyka, słuszności).
Krąg uprawnionych
W treści art. 446 § 4 KC jest mowa o „najbliższych członkach rodziny zmarłego”, tak samo jak w art. 446 § 3 KC, a więc zakres podmiotowy obydwu przepisów jest tożsamy. Przy dokonywaniu wykładni należy opowiedzieć się za szerokim rozumieniem tego sformułowania, skupiając się bardziej na interpretacji celowościowej przepisu, niż jego dosłownym brzmieniu językowym. Oceny przynależności do kategorii najbliższych należy dokonywać za każdym razem indywidualnie, mając na uwadze całokształt stosunków panujących w danej wspólnocie rodzinnej.
| Sąd Najwyższy w uzasadnieniu do wyroku z 13.4.2005 r.4, aprobując stanowisko w przedmiocie zaliczeniu do kręgu najbliższej rodziny konkubentów wskazał, że szczególnie przy braku legalnej definicji pojęcia „rodziny” można zaakceptować znaczenie tego zwrotu jako najmniejszej grupy społecznej, powiązanej poczuciem bliskości i wspólności, osobistej i gospodarczej, wynikającej nie tylko z pokrewieństwa, gdyż pokrewieństwo nie stanowi podstawowego ani wyłącznego kryterium bliskości oraz przynależności do rodziny. |
Z taką interpretacją trzeba się w pełni zgodzić, przeciwny pogląd prowadziłby do marginalizacji czynników stricte faktycznych – emocjonalnych, ekonomicznych i kulturowych, które odgrywają niebagatelną rolę we współcześnie funkcjonującym modelu wspólnoty rodzinnej. Wykładnia pojęcia „rodziny” przy tym musi mieć charakter dynamiczny, czyli uwzględniający zmieniające się stosunki społeczne.
Stwierdzić trzeba, że celem art. 446 § 4 KC jest objęcie ochroną osób rzeczywiście poszkodowanych – ochrona efektywna. W związku z czym o tym, czy ktoś jest, czy nie jest członkiem najbliższej rodziny, powinien decydować faktyczny układ stosunków panujących w danej wspólnocie, a nie powiązania natury formalnoprawnej, np. małżeństwo, pokrewieństwo, przysposobienie. Chodzi tu, co do zasady, o możliwość [...]