Abstrakt

Przedmiotem niniejszego artykułu jest analiza wpływu ogłoszenia upadłości na zabezpieczenia wierzytelności. Ze względu na obszerność rozważanej problematyki zasadnym jest ograniczenie rozważań do oceny skutków ogłoszenia upadłości dla poręczenia, a także zabezpieczeń rzeczowych – hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego oraz przewłaszczenia na zabezpieczenie. Część pierwsza przedstawia ogólne skutki ogłoszenia upadłości względem treści zobowiązań upadłego, a także szczegółowo zagadnienie bezskuteczności ustanawiania zabezpieczeń na mieniu przyszłego upadłego przewidziane w art. 127 ust. 3 ustawy z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze² oraz kwestię szcze­gólnej regulacji zawartej w art. 90 ust. 2 PrUpN dotyczącej zakazu wypowiadania przez wierzycieli umów, w których poręczycielem jest upadły i ustalenia statusu prawnego poręczenia w przypadku ogłoszenia upadłości poręczyciela lub dłużnika głównego.

Wprowadzenie

Ogłoszenie upadłości wywołuje daleko idące skutki dla zobowiązań upadłego¹. Szczegółowa analiza tego zagadnienia wykracza jednak poza ramy niniejszego opracowania. Dla porządku jedynie należy zaznaczyć, że konsekwencje te są zróżnicowane w zależności od tego, z jaką upadłością mamy do czynienia. PrUpN przewiduje bowiem dwie opcje upadłości. Zgodnie z art. 14 ust. 1 PrUpN, jeżeli zostanie uprawdopodobnione, że w drodze układu wierzyciele zostaną zaspokojeni w wyższym stopniu niż zostaliby zaspokojeni po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku dłużnika, ogłasza się upadłość dłużnika z możliwością zawarcia układu, natomiast w myśl art. 15 PrUpN w razie gdy brak jest podstaw do ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, ogłasza się upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika. Przy czym art. 16 i 17 PrUpN przewidują w sytuacjach w nich wskazanych możliwość zmiany opcji prowadzonej upadłości.

Ogłoszenie upadłości układowej samo przez się w zasadzie nie powoduje modyfikacji treści zobowiązań upadłego. Zgodnie jednak z art. 87 PrUpN, od dnia ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu do dnia uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu albo o umorzeniu postępowania, upadły albo zarządca nie mogą spełniać świadczeń wynikających z wierzytelności, które z mocy prawa są objęte układem. W tym przypadku zmiana treści zobowiązań zostanie najczęściej dokonana na podstawie układu zawartego przez upadłego z jego wierzycielami. Propozycje układowe powinny bowiem określać sposób restrukturyzacji zobowiązań upadłego (art. 269 PrUpN). Artykuł 270 ust. 1 PrUpN wskazuje zaś, że restrukturyzacja ta może polegać w szczególności na: odroczeniu wykonania zobowiązań, rozłożeniu spłaty długów na raty, zmniejszeniu sumy długów, konwersji wierzytelności na udziały lub akcje, zmianie, zamianie lub uchyleniu prawa zabezpieczającego określoną wierzytelność.

Zdecydowanie dalej idące skutki dla zobowiązań upadłego wywołuje ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. W myśl art. 91 § 1 PrUpN w takim przypadku zobowiązania pieniężne upadłego, których termin płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, stają się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości, zaś zobowiązania majątkowe niepieniężne zmieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił. Jednocześnie art. 97–118 PrUpN kreują szczególne konsekwencje dla wskazanych tam stosunków prawnych. Zgodnie z tymi przepisami ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wywołuje skutek w postaci wygaśnięcia niektórych zobowiązań (np. wynikających z umowy agencyjnej – art. 103 ust. 1 PrUpN), ewentualnie warunkowe wygaśnięcie (np. umowa pożyczki wygasa, jeżeli jej przedmiot przed ogłoszenie upadłości nie został wydany – art. 105 PrUpN), niekiedy zaś ogłoszenie upadłości likwidacyjnej rodzi prawo do wypowiedzenia umowy lub odstąpienia od niej (art. 98, 110 ust. 3 i 4 PrUpN). Są wreszcie takie stosunki prawne, dla których ogłoszenie upadłości jednej ze stron nie ma bezpośredniego wpływu (np. umowa obowiązkowego ubezpieczenia majątkowego art. 115 ust. 1 PrUpN).

Powyżej wskazana modyfikacja stosunków prawnych z udziałem podmiotu, co do którego ogłoszono upadłość, nie może pozostawać bez wpływu na zabezpieczenia zobowiązań z nich wynikających. Generalnie jednak należy wskazać, że, co do zasady, ogłoszenie upadłości, niezależnie od jej opcji i zabezpieczanego zobowiązania, nie powoduje wygaśnięcia zabezpieczeń. Jednocześnie niedopuszczalnym byłoby ustanowienie takiego skutku w umowie będącej podstawą danego zabezpieczenia. Zgodnie bowiem z art. 83 PrUpN, nieważne są postanowienia umowy zastrzegające na wypadek ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły. Powyższe nie oznacza jednak, że zabezpieczenia te trwają dalej w niezmienionej postaci.

Bezskuteczność spóźnionych zabezpieczeń

Przed przejściem do szczegółowej analizy wpływu ogłoszenia upadłości na istniejące zabezpieczenia należy rozważyć skutek ogłoszenia upadłości, który dotyczy wszelkich zabezpieczeń, niezależnie od opcji prowadzonej upadłości. Wskazać mianowicie trzeba na swoiste ograniczenie czasowe co do ustanawiania zabezpieczeń na mieniu przyszłego upadłego, które przewiduje art. 127 ust. 3 PrUpN. Zgodnie z tym przepisem, bezskuteczne jest wobec masy upadłości zabezpieczenie długu niewymagalnego dokonane przez upadłego w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednak ten, kto otrzymał zapłatę lub zabezpieczenie, może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania tych czynności za skuteczne, jeżeli w czasie ich dokonania nie wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości. Celem powyższego przepisu jest realizacja formalnej zasady równorzędności wierzycieli i ich ochrona przed nieuzasadnionym uszczupleniem masy upadłości³.

Dotychczas w doktrynie powszechnie przyjmowano, że zabezpieczenie, o którym mowa w art. 127 ust. 3 PrUpN, dotyczy wierzyciela osobistego przyszłego upadłego, a nie wierzytelności względem osoby trzeciej⁴. Ostatnio jednak w doktrynie pojawił się pogląd kwestionujący zasadność powyższego ograniczenia zakresu zastosowania art. 127 ust. 3 PrUpN. T. Czech oraz A. Werner zwracają uwagę, że wniosek ten nie ma pokrycia w wykładni językowej art. 127 ust. 3 PrUpN, z której wynika, że przepis ten odnosi się do wszystkich długów. Autorzy ci podnoszą, że art. 127 ust. 3 PrUpN nie posługuje się pojęciem wierzyciela upadłego. W dodatku skoro sankcjonuje się dodatkowe zabezpieczenie długu upadłego, to tym bardziej zasadnym jest sankcjonowanie [...]