Abstrakt

Ochrona dóbr osobistych osób prawnych stanowi jedno z ciekawszych zagadnień teorii prawa cywilnego. Wiele wątpliwości pojawiających się na tle wykładni art. 43 KC ma swoje źródło w niemożliwości prostego przełożenia koncepcji dóbr osobistych człowieka na jednostki organizacyjne. Taka technika, przenoszenia konstrukcji prawnych i dorobku doktrynalnego, niewątpliwie znajduje uzasadnienie w redakcji art. 43 KC. Jej stosowanie przysłania jednak okoliczność, że na dobra osobiste można spoglądać z szerszej perspektywy, uwzględniającej w równym stopniu obie kategorie podmiotowe. Wydaje się, że ważną kwestią staje się rozważenie, jakie interesy osób prawnych chronią ich dobra osobiste, a także w jaki sposób istnienie tych interesów jest dekodowane. Należy dodać, że kwestie te mają istotne znaczenie dla praktyki prawa, konstytuując ważne instrumenty wykładni art. 43 KC.

Podstawy uznania dóbr osobistych osoby prawnej

1. Prawa człowieka a dobra osobiste

W literaturze podkreśla się często, że regulacja dóbr osobistych pierwotnie ukształtowana została w celu ochrony jednostki ludzkiej¹. Wartości klasyfikowane jako dobra osobiste niewątpliwie zajmują doniosłą pozycję w systemach ochrony praw człowieka, uznawanych zresztą za impuls do wprowadzenia odpowiednich regulacji na grunt prawa cywilnego². Stwierdzenie, że genetycznie ochrona wynikająca z art. 23 i 24, a także art. 445 i 448 KC stanowi pochodną rozwoju doktryny praw człowieka, nie pozostaje obojętne dla wykładni wskazanych przepisów. Kodeksowa regulacja dóbr osobistych naznaczona zostaje aksjologią przyjętą przez społeczność międzynarodową, wskazującą sam fakt bycia człowiekiem za źródło określonych praw i wolności³.

Być może właśnie osadzenie dóbr osobistych w systemie ochrony praw człowieka wpłynęło na ukształtowanie się subiektywnych teorii dóbr osobistych oraz konstrukcji osobistości. Warto wskazać choćby na głoszony przez J. Ignatowicza pogląd, zgodnie z którym dobra osobiste to wartości „będąc[e] wyrazem duchowej istoty człowieka, bądź stanowiąc[e] konieczną przesłankę jego bytu”⁴. Można z łatwością zauważyć pewne podobieństwo języka powyższej tezy oraz sformułowań, jakim posługują się choćby w preambułach akty takie jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka czy Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r.⁵, a także Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 14.12.2007 r.⁶.

Warto również w tym miejscu zwrócić uwagę na art. 30 Konstytucji, wskazujący godność ludzką jako źródło wolności i praw człowieka. Nie należy zapominać o oddziaływaniu Konstytucji na wykładnię prawa cywilnego, które to oddziaływanie konstytuuje „nakaz dokonania takiego wyboru znaczenia treści normy prawnej spośród wchodzących w grę możliwości, który pozostaje w zgodzie z konstytucją”⁷.

Na gruncie polskiego KC za wyraz przyjęcia omawianej aksjologii uważa się choćby brzmienie art. 23, który nie operuje tradycyjnym dla cywilistyki sformułowaniem „osoba fizyczna”, tylko „człowiek”, co może być odczytywane właśnie jako zamiar objęcia ochroną jednostki ludzkiej i jej przyrodzonych wartości⁸, w oderwaniu niejako od systemu prawa cywilnego. Tak też podkreśla się niekiedy, że: „Dobra osobiste są wartościami odzwierciedlającymi więź osoby z nią samą; są przejawem samoświadomości lub ina­czej: świadomości wartości, jaką jednostka ludzka przedstawia sama dla siebie”⁹.

2. Jakie interesy chroni art. 43 KC?

Z tak zarysowanej perspektywy szczególnie zasadne wydaje się pytanie o podstawy przyznania ochrony dóbr osobistych osobom prawnym. Jak powszechnie podkreśla się w doktrynie jest to bowiem kategoria bardzo zróżnicowana, obejmująca również jednostki, których celem jest prowadzenie działalności gospodarczej, np. spółki osobowe. W dalszej części artykułu będę odnosić się raczej do współczesnego systemu ochrony dóbr osobistych osób prawnych, pod pojęciem ich przyznania rozumiejąc uzasadnienie okoliczności obecnego posiadania przez nie dóbr osobistych.

W doktrynie można spotkać się z poglądem, że dobra osobiste służą wyłącznie człowiekowi¹⁰, natomiast „zarówno osoba prawna, jak i jej dobra osobiste, to dwa przykłady fikcji prawnej”¹¹. Autor powyższego twierdzenia uznaje, że ostatecznie celem przyznania ochrony dóbr osobistych osobie prawnej jest zwalczanie nieuczciwej konkurencji, walka z atakami konsumentów, tudzież prasy¹². Teza ta wydaje się znajdować przynajmniej częściowe wsparcie w twierdzeniu, że: „Idea ochrony dóbr osobistych osób prawnych powstała na kanwie problemu zwalczania nieuczciwej konkurencji”¹³. Poglądy te wydają się nawiązywać do głoszonej dużo wcześniej koncepcji, stanowiącej, że ochrona dóbr osobistych osób prawnych, pozostając fikcją, daje się wytłumaczyć właściwie tylko przez ocenę krzywdy, według uczuć ludzi lub przez pewien model ochrony przeciętnej¹⁴. Zapatrywanie takie budzi poważne wątpliwości, ponieważ całkowicie pomija funkcjonowanie samodzielnej ochrony dóbr osobistych osób fizycznych.

Ponadto, należy zauważyć, że [...]