Abstrakt
Przedmiotem niniejszego artykułu jest analiza zakresu zastosowania art. 133 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze1, 2. Zgodnie z treścią tego przepisu: „Syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca może wejść na miejsce powoda w sprawie wszczętej przez wierzyciela, który zaskarżył czynności upadłego. W tym przypadku, jeżeli pozwanym był także upadły, postępowanie w stosunku do niego umarza się po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości”. Omawiana regulacja rodzi potrzebę wykładni, w szczególności w zakresie desygnatów pojęcia „zaskarżenia czynności upadłego”.
Uwagi wprowadzające
Zaskarżenie czynności upadłego oznaczać mogłoby sensu largo żądanie ustalenia, że czynność prawna upadłego nie wywołała zamierzonego skutku z rozmaitych względów, wśród których (przykładowo, aczkolwiek wyliczenie to obejmuje ogromną większość wszystkich możliwych sytuacji) wymienić można:
a) brak dokonania czynności prawnej ze względu na niezłożenie wymaganych oświadczeń woli;
b) nieważność czynności prawnej (art. 58 i 63 KC, przepisy normujące wady oświadczenia woli, art. 17 § 1 KSH, etc.);
c) bezskuteczność erga omnes [art. 63 KC, nieziszczenie się warunku zawieszającego, nienadejście terminu początkowego, dokonanie czynności na przedpolu upadłości (art. 125–126 oraz 127–130)];
d) bezskuteczność względna (art. 59, 527 i n., 916, 1024 KC);
e) naruszenie przepisów bezwzględnie obowiązujących, których naruszenie nie prowadzi do nieważności czynności prawnej, a jedynie do zastosowania tychże przepisów (m.in. art. 661 KC, por. też art. 73 § 2 KC in fine).
Powstaje pytanie, które z powyższych sytuacji podpadają pod zakres zastosowania art. 133 ust. 1. W doktrynie spotkać się można z poglądem, że art. 133 dotyczy wyłącznie wpływu upadłości na postępowanie o roszczenie z art. 527 i n. KC3. Tym niemniej szersze uzasadnienie tego poglądu nie jest przedstawiane, co czyni zasadnym przeprowadzenie stosownej analizy, tym bardziej, że w praktyce upadłościowej dochodzi czasami do nieporozumień przy stosowaniu art. 133. Dokonując analizy należy mieć na względzie wykładnię gramatyczną, systemową oraz teleologiczną.
| W zakres niniejszych rozważań nie wchodzi analiza ewentualnego zastosowania art. 133 do postępowań z art. 916, 1024 i 1036 KC, a to ze względu na specyfikę sytuacji objętych tymi przepisami. Godzi się jedynie podnieść, że art. 916 KC dotyczy ochrony roszczeń alimentacyjnych, w stosunku do których upadły nie traci legitymacji biernej w procesie pomimo ogłoszenia upadłości (art. 139 ust. 2 i art. 144 ust. 3). Artykuł 1024 dotyczy jednostronnej czynności prawnej w postaci odrzucenia spadku, a skoro pozwanym ma być upadły (zastępowany przez zastępcę pośredniego), to trud-no sobie wyobrazić, by ten zastępca pośredni występował w procesie również po stronie powodowej. Z kolei art. 1036 (stosowany też z mocy art. 46 KRO do podziału majątku wspólnego małżonków) służy ochronie uprawnień spadkobierców na podstawie przepisów o dziale spadku. W takiej sytuacji zbycie udziału w przedmiocie należącym do spadku naruszyć może tylko interes współspadkobierców, a nie wszystkich wierzycieli, co budzi zastrzeżenia co do stosowania art. 133, którego ratio legis jest ochrona interesów wszystkich wierzycieli. |
Analizę zacząć wypada od krótkiej charakterystyki regulacji art. 133 ust. 1. Na gruncie tego przepisu podnosi się, że wstąpienie zastępcy pośredniego lub nadzorcy sądowego do postępowania nie wymaga zgody stron4, ani zezwolenia sędziego-komisarza lub rady wierzycieli, chyba że sędzia-komisarz wcześniej wyraźnie zastrzegł obowiązek uzyskania takiego zezwolenia5. Termin na wstąpienie do postępowania w miejsce powoda wynosi 2 lata od ogłoszenia upadłości6. Nieskorzystanie z uprawnienia przewidzianego w art. 133 przez zarządcę oznacza, że proces może się dalej toczyć z udziałem wierzyciela-powoda7.
Artykuł 133 posługuje się pojęciem czynność, a nie czynność prawna. Tym niemniej trudno sobie wyobrazić wstąpienie przez syndyka (zarządcę, nadzorcę sądowego) do sprawy w przedmiocie zaskarżenia czynności niebędących czynnościami prawnymi. Przyjąć należy, że pojęcie czynność na gruncie art. 133 oznacza w istocie czynność prawną lub czynność, której reguły konwencjonalne przynajmniej, co do zasady, przypisują walor czynności prawnej, choćby in concreto skutków takowych ona w ogóle nie wywołała8.
Wykładnia gramatyczna
Wykładnia gramatyczna zawęża zastosowanie art. 133 PrUpN do powództw, w których powodem jest wierzyciel upadłego, a nie tylko osoba mająca interes prawny w ustaleniu (art. 189 KPC), że określona czynność prawna jest dotknięta określoną wadliwością. Ponadto, art. 133 znajduje zastosowanie tylko do spraw, w których pozwanym jest osoba inna, niż upadły (ewentualnie łącznie z upadłym). Wynika to ze sformułowania „jeżeli pozwanym był także upadły” oraz (wyprzedzając nieco tok wywodu i odwołując się do wykładni systemowej) z tego, że z chwilą ogłoszenia upadłości, w sprawach dotyczących masy upadłości, co do zasady (z wyjątkiem z art. 138 ust. 1, który przewiduje wstąpienie nadzorcy sądowego do postępowania obok pozwanego dłużnika), zarządca (syndyk) zastępuje upadłego po stronie pozwanej, a niedopuszczalnym byłoby prowadzenie procesu przez zarządcę przeciwko samemu sobie. Artykuł 133 ust. 1 zd. 2, w którym mowa o umorzeniu postępowania w stosunku do upadłego, jest nie tylko reminiscencją historyczną, wywodzącą się z prawa rozbiorowego9 (pod rządami Kodeksu zobowiązań actio pauliana nie wymagała już współuczestnictwa koniecznego obu stron zaskarżonej czynności10), lecz ponadto służy uniknięciu konfuzji ról procesowych, która wystąpiłaby gdyby zastępca pośredni występował w postępowaniu jako pozwany i jednocześnie wstępował w miejsce wierzyciela-powoda. Co prawda, brak legitymacji procesowej biernej upadłego skutkowałby oddaleniem powództwa w stosunku do niego, ale następowałoby to dopiero w wyroku, po przeprowadzeniu postępowania z udziałem zastępcy pośredniego po obu stronach sporu, a takowe postępowanie byłoby sprzeczne z fundamentalną dla procesu cywilnego zasadą kontradyktoryjności. Artykuł 133 ust. 1 zd. 2 zapobiega omawianej sytuacji11.
Twierdzić można, że art. 133 znajduje zastosowanie tylko do powództw, w których wyrok sądu ma charakter konstytutywny, a nie także deklaratoryjny. Zawężenie zastosowania art. 133 wynika ze sformułowania „zaskarżył”. Uzasadniać omawiany pogląd można następująco:
a) na gruncie PrUpN można twierdzić, że ustawa różnicuje bezskuteczność ex lege (wymagającą deklaratoryjnego ustalenia) oraz zaskarżanie (wymagające w razie uwzględnienia żądania pozwu konstytutywnego orzeczenia), por. Część I, Tytuł III, Dział III PrUpN – „Bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego”. Analogiczny wniosek płynie z art. 135 oraz art. 403 ust. 2. Oba te przepisy wedle swego literalnego brzmienia wprowadzają omawiane kategorie jako wzajemnie odrębne;
b) art. 131 wskazując, że: „W sprawach nieuregulowanych przepisami art. 127–130 do zaskarżenia czynności prawnych upadłego, dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, stosuje się (…)”, nakazuje odpowiednie stosowanie „przepisów art. 132–134 oraz przepisów Kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika” wszak nie do kwestii uregulowanych w art. 127–13012, 13, tylko do innych podstaw zaskarżenia, w których istota powództwa opiera się na niewypłacalności dłużnika, czyli do art. 527 i n. KC. Jako że art. 527 KC reguluje roszczenie, którego skutkiem uwzględnienia jest wydanie konstytutywnego orzeczenia, stanowi art. 131 pośrednie potwierdzenie, że pojęcie „zaskarżenie” dotyczy wyłącznie powództw o konstytutywne ukształtowanie sytuacji prawnej;
c) pojęcie „zaskarżenie” nie jest używane w KC, jest natomiast powszechnie używane w Kodeksie postępowania cywilnego, jako żądanie konstytutywnej zmiany orzeczenia niższej instancji (a nie deklaratoryjnego stwierdzenia, iż orzeczenie niższej instancji jest wadliwe). Do takiego rozumienia pojęcia „zaskarżenie” na gruncie proceduralnym odwołują się również przepisy PrUpN (por. m.in. Część I, Tytuł V, Dział II, Rozdział 2 – zaskarżenie listy wierzytelności oraz m.in. art. 257, 260, 351).
Przyjmując zasadność powyższych poglądów należałoby uznać, że na gruncie wykładni językowej przepis art. 133 mógłby być stosowany jedynie do powództw:
a) wierzyciela upadłego,
b) przeciwko osobie innej niż dłużnik (i ewentualnie przeciw dłużnikowi), gdy
c) żądanie pozwu obejmuje wydanie wyroku o charakterze konstytutywnym.
Odnosząc się do wyżej wymienionej przykładowej listy sankcji prawnych wadliwości czynności prawnej, oznaczałoby to, że na gruncie wykładni językowej przepis art. 133 znalazłby zastosowanie tylko do powództw z art. 52714, a także z art. 59 KC15 (co jest wykluczone z innych względów, zob. niżej). Nie znalazłby on zaś zastosowania m.in. do wszelkich postępowań, w których żądanie pozwu dotyczy wydania wyroku deklaratoryjnego, w tym m.in. stwierdzenia nieważności (art. 58 KC), czy bezskuteczności erga omnes (art. 63 KC) – w obu przypadkach w zw. z art. 189 KPC16.
Wykładnia systemowa
Przepis art. 133 znajduje się w Części I (Przepisy ogólne), Tytule III (Skutki ogłoszenia upadłości) Dziale III PrUpN, zatytułowanym „Bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego”. Wymienione w tym dziale materialnoprawne podstawy bezskuteczności objęte są przepisami art. 127 i 128 (bezskuteczność ex lege) oraz art. 129 i 130 (bezskuteczność z mocy konstytutywnego postanowienia sędziego-komisarza). Przepisy te stosuje się bez względu na to, czy mamy do czynienia z upadłością układową, czy likwidacyjną.
Ogólnie rzecz ujmując materialnoprawną przesłankę bezskuteczności czynności w przepisach art. 127 oraz art. 129–130 stanowi nieodpłatność lub [...]