Abstrakt
Spośród kategorii dóbr niematerialnych, objętych ochroną przepisów ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych1, szczególną uwagę warto zwrócić na efekty wysiłku intelektualnego w postaci opracowań technicznych. Swoją odmienność zawdzięczają one przede wszystkim konieczności wykorzystywania wiedzy specjalistycznej, czasami szczególnych umiejętności, a w każdym przypadku konieczności stosowania się do określonych reguł (norm technicznych np. w zakresie wymiarowania, skali, użytej terminologii). Nie ulega wątpliwości rosnąca popularność tego typu wytworów w ramach obrotu gospodarczego. Rodzi to zatem pytanie o faktyczny zakres ochrony utworów o charakterze technicznym, na które odpowiedź przedstawia Autor niniejszego artykułu.
Utwór techniczny
Mianem utworu technicznego dla potrzeb niniejszego opracowania określić należy wytwory takie jak dokumentacja techniczna, czy też rozwiązania projektowe – konstrukcyjne, instalacyjne, techniczne itp. Pewne jest, że prawo autorskie nie różnicuje efektów pracy twórczej pod względem spełnianych przez nie funkcji. Na równi traktowane jest więc dzieło sztuki, jak i wyrób czysto użytkowy. Warunkiem koniecznym jest jednak spełnienie przesłanek z art. 1 ust. 1 PrAut, a mianowicie: oryginalności i indywidualności utworu. Nie ma miejsca na ocenę pod względem prawnym umiejętności twórcy, czy też wykorzystania przez niego wiedzy specjalistycznej. To właśnie z ostatnim z atrybutów przypisanych tworzącemu, będziemy mieli do czynienia na kanwie utworów technicznych. Produkt techniczny opiera swoją użyteczność na prawidłowym wykorzystaniu wiedzy technicznej, znajomości standardów i ich przestrzeganiu (np. m.in. normy konstrukcyjne dotyczące obciążeń w przypadku projektu konstrukcyjnego). Wysiłek opracowujących utwory techniczne jest powiązany z szeregiem zasad wypracowanych na użytek wewnętrznego porządku prawnego, bądź rozwiązań o szerszym zasięgu oddziaływania. W tym kontekście istotne jest dla przykładu funkcjonowanie Eurokodu 2 (PN-EN-1992-1-1:2006) regulującego kwestię zasad związanych z konstrukcjami żelbetowymi na gruncie europejskim2. Poza tym, w grę wchodzą także polskie normy dotyczące wspomnianej problematyki. Na opracowywanie projektów technicznych składa się więc wiele okoliczności, „narzucanych” z góry osobie podejmującej się trudu przygotowania pewnego schematu.
| Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 9.11.2006 r.3: „Nie jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego opracowanie stanowiące jedynie zastosowanie nawet wysokospecjalistycznej wiedzy technicznej, jeżeli jego treść jest z góry zdeterminowana obiektywnymi warunkami i wymaganiami technicznymi oraz charakterem realizowanego (rozwiązywanego) problemu (zadania) technicznego”. |
Podkreślić trzeba, że stosowanie przepisów prawa autorskiego nie można uzależniać od statusu twórcy, a więc nie będzie miało znaczenia, iż utwór techniczny został faktycznie wykonany przez osobę, która nie posiada uprawnień projektowych. Co więcej, prawidłowość opracowania technicznego z punktu widzenia prawideł określonej dziedziny wiedzy, nie warunkuje uznania go za przedmiot Prawa autorskiego. Oznacza to, że w skrajnych przypadkach ochronie będą podlegać utwory techniczne, które zawierają uchybienia, zaś ich praktyczna realizacja jest problematyczna. Rzecz jasna, w takiej sytuacji, zagadnienie nieuprawnionej ingerencji w prawa twórcy (twórców) stać będzie pod znakiem zapytania.
Przesłanki warunkujące ochronę utworów technicznych
Na tle wspomnianych uwag, powstaje więc pytanie, czy utwór techniczny może być przedmiotem ochrony prawa autorskiego, a jeśli tak, to jakie okoliczności będą taką ochronę determinować? Zaznaczyć trzeba, że utwór techniczny może stanowić równocześnie dzieło naukowe, choć w przeważającym stopniu będzie miał on znaczenie dla realizowanych inwestycji. Pojęcia oryginalności i indywidualności dzieła nie znalazły jak dotąd definicji legalnej, choć w doktrynie prawa autorskiego poświęcono im szeroki zakres rozważań4. Odrzucając z góry automatyzm w przypisywaniu efektom pracy człowieka każdorazowo atrybutów z art. 1 ust. 1 Prawa autorskiego, konieczne jest podjęcie analizy pod kątem prawdopodobieństwa wykonania analogicznego wytworu przez inną osobę. Jak wskazują profesorowie J. Barta i R. Markiewicz: „samo stwierdzenie, iż inna osoba dysponująca tym samym rozwiązaniem technicznym nie stworzyłaby identycznej dokumentacji technicznej nie jest dostateczne dla orzeczenia o istnieniu cechy indywidualności”5. Wymagane jest bowiem zidentyfikowanie tych elementów, które wykraczają poza wiedzę stricte techniczną. Innymi słowy, wyróżnikiem pozostanie w takim przypadku poszukiwanie przejawów przewyższających zastosowanie typowych reguł, analiz technicznych. Możliwe będzie to przez odpowiedni dobór poszczególnych elementów zaprezentowanych w ramach utworu technicznego i wykorzystanie w tym formy, której nie uznamy za typową. W ramach dokumentacji technicznej powinny więc przewijać się poza odzwierciedleniem wiedzy, elementy wyróżniające opracowanie6.
| W wyroku SN z 25.1.2006 r.7 wyrażono słuszny pogląd, że: „Wymaganie nowości nie jest niezbędną cechą twórczości jako przejawu intelektualnej działalności człowieka. Utworem w rozumieniu art. 1 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t. jedn.: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm.) może być kompilacja wykorzystująca dane powszechnie dostępne pod warunkiem, że ich wybór, segregacja i sposób przedstawienia ma znamiona oryginalności. |
Czy działalnością twórczą jest dobór odpowiednich materiałów bądź rozwiązań konstrukcyjnych, stosownie do położenia projektowanego budynku, ewentualnie nośności gruntów? Rozwiązanie problemu [...]