Abstrakt

Stan faktyczny sprawy

Przedmiotowa uchwała Sądu Najwyższego została wydana na skutek przedstawionych postanowieniem Sądu Okręgowego w Ł. dwóch pytań prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy. Pytania te miały następującą treść:

„1. Czy osoba przesłuchiwana w sprawie w charakterze świadka w postępowaniu toczącym się in rem o przestępstwo, którego popełnienie może zostać jej zarzucone, złoży zeznania w tym lub innym postępowaniu co do okoliczności związanych z tym przestępstwem lub działalnością przestępczą w obawie przed grożącą odpowiedzialnością karną – korzysta z prawa do obrony, jak osoba podejrzana (art. 6 KPK), polegającego na braku obowiązku dostarczenia dowodów na swoją niekorzyść (art. 71 § 1 in fine KPK – nemo se ipsum accusare tenetur)?;

2. Czy w opisanej sytuacji procesowej złożenie zeznania w charakterze świadka, przy prawidłowym pouczeniu o art. 183 § 1 KPK, które ze względu na ich treść wypełniłyby znamiona czynu z art. 233 § 1 KK – nie uwalniają takiej osoby od odpowiedzialności karnej?”.

Przedstawione zagadnienia prawne wyłoniły się w trakcie rozpoznawania sprawy oskarżonych Sylwii Z., Agnieszki K., Izabeli S., Andrzeja Ś. i Mariusza O., którym przedstawiono zarzut popełnienia przestępstwa z art. 233 § 1 KK, polegający na tym, że będąc uprzedzeni o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy, podczas składania zeznań mających służyć za dowód w śledztwie, podali nieprawdę, iż w okresie bezpośrednio poprzedzającym termin egzaminu wstępnego na Akademię Medyczną w 2000 r. nie mieli dostępu do treści pytań, jak również nie proponowali nabycia pytań z tego testu innym osobom. Wyrokiem Sądu Rejonowego Sylwię Z., Agnieszkę K. i Izabelę S. uniewinniono od zarzucanych im czynów, natomiast Andrzeja Ś. i Mariusza O. Sąd Rejonowy tym samym wyrokiem uznał za winnych popełnienia tych przestępstw. Od tego wyroku apelację wniósł prokurator (co do wszystkich oskarżonych) oraz obrońca oskarżonych Andrzeja Ś. i Mariusza O. Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy uznał, że wyłoniły się w sprawie zagadnienia prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, z których pierwsze rozstrzygnął SN jak w tezie, a co do drugiego, z powodu niespełnienia warunków jego dopuszczalności, o których mowa w art. 441 § 1 KPK, odmówił podjęcia uchwały.

Zdaniem SN

W glosowanej uchwale przyjął, powołując się na spójność systemu prawnego, w kontekście uprawnień procesowych sprawcy przestępstwa (prawa do obrony - art. 6 KPK i wolności od samooskarżania, na które składają się uprawnienia przewidziane w art. 74 § 1 KPK oraz art. 175 § 1 KPK), i racje wykładni systemowej, że jeżeli ustawodawca uznał, iż oskarżony (podejrzany) nigdy nie odpowiada za składanie fałszywych zeznań z art. 233 § 1 KK (wyłącza go z zakresu unormowań tego przepisu zawarte w dyspozycji określenie „kto składając zeznanie”), to trzeba uznać, że wyłączenie bezprawności dotyczy również każdych zeznań złożonych w toku przesłuchania w charakterze świadka dotyczących jego zachowania stanowiącego przestępstwo, co stanowi realizację przysługującego mu prawa do obrony. Świadek składając wtedy fałszywe zeznania działa w sytuacji pozaustawowego kontratypu. Z jednej strony, ciąży na nim obowiązek mówienia prawdy (art. 233 § 1 KK), a z drugiej - z racji rzeczywistego udziału w zdarzeniu, na którego temat zeznawał - miał prawo do nieobciążania samej siebie (art. 74 § 1 KPK). Ta ostatnia norma stanowi więc w tej sytuacji okoliczność wyłączającą bezprawność (pozaustawowy kontratyp). Dlatego też nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań (art. 233 § 1 KK), kto umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6 KPK). Sąd Najwyższy poruszył istotną kwestię odpowiedzialności za składanie nieprawdziwych zeznań przez osobę wezwaną w toczącym się postępowaniu w charakterze świadka, a rozwiązanie przedstawione w tezie uchwały zasługuje na pełną aprobatę. Dlatego też, trzeba nieco bliżej przyjrzeć się kwestii jej odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań w sytuacji, gdy mówi nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie dla ustalenia jej odpowiedzialności karnej².

Prawo do obrony

Prawo do obrony każdego, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne wynika już z Konstytucji RP (art. 42 ust. 2)³ oraz z ratyfikowanych przez Polskę aktów prawa międzynarodowego, takich jak Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności⁴ (art. 6 ust. 1) oraz Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych⁵ (art. 14 ust. 3 lit. g), które na podstawie art. 91 ust. 1 Konstytucji stały się częścią krajowego porządku prawnego. Prawo do obrony wynika również z art. 6 KPK, który zawiera dwa jego aspekty:

• prawo do obrony formalnej (czyli prawo do korzystania z pomocy obrońcy) oraz
• prawo do obrony materialnej.

W znaczeniu materialnym pozwala ono oskarżonemu (a na podstawie art. 71 § 3 KPK również podejrzanemu) podejmować wszelkie działania, aby uchronić się od odpowiedzialności za zarzucane mu przestępstwo lub też złagodzić odpowiedzialność grożącą z tytułu popełnienia takiego przestępstwa⁶. Prawo do obrony obejmuje różne uprawnienia, w szczególności oskarżony (podejrzany) może składać wyjaśnienia, wypowiadać się co do wszelkich aspektów oskarżenia wynikających z przedstawionych zarzutów; może on również składać wyjaśnienia co do każdego dowodu, jeśli jest obecny przy czynnościach dowodowych (art. 175 § 2 KPK). Gwarancją prawa do obrony są prawo do milczenia, a więc prawo do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 175 § 1 KPK) oraz unormowana w art. 74 § 1 KPK zasada, zgodnie z którą oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (reguła nemo se ipsum accusare tenetur lub w skrócie nemo tenetur). Z uprawnień tych wynika brak obowiązku samooskarżania, a więc dostarczania przeciwko sobie dowodów. Oskarżony (podejrzany) nie ma obowiązku składania wyjaśnień, jeżeli jednak zdecyduje się je złożyć i następnie okaże się, że są nieprawdziwe, to nie poniesie on z tego tytułu odpowiedzialności karnej⁷.

Świadek i jego zeznania a zasada nemo tenetur

Diametralnie odmienna jest natomiast sytuacja świadka. Świadek w procesie karnym [...]