Abstrakt

Powiernicze przeniesienie prawa podmiotowego rodzić może pewne wątpliwości w przypadku upadłości jednej ze stron umowy powierniczej. Szczególne kontrowersje budzi kwestia przynależności dobra powierzonego do masy upadłości - w zależności bowiem, która ze stron jest upadłą, powierzający czy powiernik, różne będą tego skutki w aspekcie możliwości wyłączenia z masy rzeczy lub praw będących przedmiotem umowy powierniczej.

Cz. I

Zasadniczo zainteresowanie powiernictwem w polskiej literaturze prawniczej narodziło się przy okazji dyskusji nad zagadnieniami, po pierwsze - stosowania w praktyce poza ustawowych (w ramach wolności umów) instrumentów zabezpieczania wierzytelności¹, po wtóre - dopuszczalności i szczegółów konstrukcji fiducjarnego nabycia nieruchomości na zlecenie², oraz, po trzecie - dyskusji nad dawną propozycją J. Wasilkowskiego³ odnośnie rozważenia użyteczności powiernictwa jako podstawy uprawnień państwowych jednostek organizacyjnych względem zarządzanego przez nie mienia państwowego⁴, która współcześnie, choć już na gruncie zasady podzielności własności państwowej (art. 44¹ § 1 KC), znów jest dyskutowana, a to w związku z próbą określenia pozycji prawnej państwowych agencji powierniczych, takich jak np. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa⁵.

W pierwszych dwu przypadkach chodzi o szczególne czynności powiernicze (fiducjarne), określane zwykle jako przewłaszczenie (i cesja praw) na zabezpieczenie, oraz zlecenie powiernicze, w trzecim zaś o tzw. zarząd powierniczy. Intensywność stosowania w praktyce obrotu wymienionych zabezpieczających czynności powierniczych i idące za tym zainteresowanie nimi doktryny, zależą wprost od znaczenia kredytu jako instrumentu napędzającego gospodarkę⁶. Zrozumiałe jest zatem, że czynności powiernicze poddawane są szczegółowej analizie od początku lat dziewięćdziesiątych. Propozycja natomiast J. Wasilkowskiego, zgłoszona na gruncie zasady jednolitego funduszu własności państwowej, poddana została z jednej strony analizie (przez A. Kędzierską-Cieślak⁷) i krytyce (T. Dybowskiego⁸), a z drugiej nie poskutkowała, w tamtym czasie, modyfikacją normatywnych zasad rządzących wykonywaniem własności państwowej.

Precyzyjne określenie szczegółów konstrukcji powierniczego przeniesienia (i nabycia) określonych praw podmiotowych i zakresu jej skutków prawnych, jest niezwykle istotne z punktu widzenia ochrony bezpieczeństwa obrotu prawnego. Określenie kto jest właścicielem powierzonej rzeczy - w sytuacji upadłości jednej ze stron stosunku powiernictwa lub prowadzonej przeciwko powiernikowi lub powierzającemu egzekucji komorniczej - ma decydujące znaczenie jeśli chodzi o odpowiedź na pytania: czy dana rzecz (lub prawo majątkowe) wchodzi w skład masy upadłości?, a także: czy dana rzecz, objęta przykładowo umową przewłaszczenia na zabezpieczenie lub nabyta przez zleceniodawcę powierniczego podlega zajęciu jeśli znajduje się w posiadaniu dłużnika (wierzyciela) egzekwowanego? Niniejsze opracowanie poświęcone jest tej pierwszej kwestii, tzn. - po uprzednim sprecyzowaniu pojęcia i skutków powierniczego przeniesienia prawa podmiotowego - określeniu składu masy upadłości w sytuacji gdy w posiadaniu upadłego jest rzecz stanowiąca tzw. dobro powierzone (Treugut).

W opisach i fragmentarycznej analizie powiernictwa, autorzy polscy odwołują się do bogatej obcej literatury poświęconej tejże konstrukcji⁹. Uwarunkowane jest to zapewne genezą powiernictwa; przedmiotowa instytucja zrodziła się zasadniczo w prawie rzymskim a jej odmiany późniejsze nabierały swych właściwości kształtując się w kręgu oddziaływań dwóch wielkich systemów prawnych: romańskiego i germańskiego. Stąd dyskusja teoretyczna, także w piśmiennictwie polskim, toczy się wokół założeń konstrukcyjnych powiernictwa anglosaskiego (trust) i powiernictwa kontynentalnego; jeśli chodzi o to ostatnie, to w obu jego odmianach - romańskiej fiducji i germańskiego Treuhandu.

Jeśli chodzi o rozwój historyczny interesującej nas konstrukcji, to raczej trudno o jednoznaczne dowody na to, że powiernictwo, występujące w przeszłości w bardzo zróżnicowanych postaciach, da się uporządkować i opisać wedle jakiejś historycznej linii rozwoju. Wydaje się, że uprawnione jest stwierdzenie, iż korzenie powiernictwa tkwią w antycznym prawie prywatnym (rzymskim), którego inspirujący wpływ pomagał często sprostać potrzebom obrotu prawnego - w wiekach średnich aż do czasów najnowszych. Niektórzy upatrując źródeł powiernictwa w prawie rzymskim, wzorując tę konstrukcję na umowie powierniczej - pactum fiduciae, inni zaś łączą genetycznie powiernictwo ze średniowiecznym prawem germańskim. Przykładowo pochodzenie średniowiecznej postaci powiernictwa - fideikomisów familijnych¹⁰ - łączono z określonymi formami rzymskiej dyspozycji testamentowej, tj. mancipatio familiae lub fideicommisum hereditatis (tzw. kierunek romanistyczny Ph. Knipschilda), F. Hofmann dowodził, że kolebką powiernictwa rodowego jest Hiszpania¹¹, natomiast przedstawiciele szkoły historycznej przekonywali, że powiernictwo jest instytucją rdzennie germańską, wyrosłą z ducha narodu niemieckiego (Volksgeist), opierającą się o tradycyjne dla cywilistyki niemieckiej - elementy wiary i zaufania (Treu und Glauben). Przy tym stwierdzają jedni, że „(…) umowy fiducjarne (powiernicze) są stare jak świat”¹², inni zaś konstatują, iż powiernictwo jest instytucją nowoczesną i poza nazwą niewiele mającą wspólnego z dawnymi instytucjami¹³. Z. Fenichel przychyla się zresztą do poglądu Heina, który uważa, że powiernictwo funkcjonujące w Niemczech na przełomie XIX i XX wieku, tzw. Treuhand, to twór mało oryginalny, wzorowany na prawie angielskim i amerykańskim - tzw. trust - a częściowo nawet na francuskim¹⁴.

Jeśli chodzi o współczesne postaci powiernictwa to szczególnie popularne są, a w cechach odróżniających - adekwatne do właściwości zasadniczo dwóch typów porządków prawnych: Europy kontynentalnej i prawa angloamerykańskiego - tzw. trust oraz czynności powiernicze, wśród tych ostatnich zwłaszcza przewłaszczenie na zabezpieczenie. Jak się zgodnie stwierdza, anglosaska odmiana powiernictwa - trust - nie wywarła na rozwiązania prawne państw Europy kontynentalnej, w tym prawa polskiego, wielkiego wpływu¹⁵, przy tym jednak poświęca się samej instytucji sporo uwagi¹⁶. Ponadto odnotować należy dyskusję nad potrzebą i możliwościami, a także próby przeszczepiania na grunt prawa kontynentalnego (Szwajcaria¹⁷, Luxemburg, Niemcy), rozwiązań common law.

Anglosaski trust to niezwykle elastyczna konstrukcja, znajdująca szerokie zastosowanie zarówno w sferach stosunków normowanych prawem prywatnym jak i, publicznym. Spośród szeregu pojęć trustu obecnych w literaturze obcej, wobec braku jego legalnej definicji, powołuje się często charakterystykę przedmiotowej konstrukcji autorstwa G. Keetona i L. Sheridana¹⁸. Według ich ujęcia trust jest stosunkiem prawnym powołanym do życia przez rozporządzającego - settlor - który swój majątek przenosi na rzecz powiernika - trustee - tenże zaś, jako właściciel powierniczy, zobowiązany jest według prawa equity do posiadania go celem tego, aby korzyść z majątku powierniczego mogła osiągnąć osoba trzecia - beneficiary. Obowiązki właściciela powierniczego mogą także [...]