Monitor Prawniczy

no. 6/2025

The concept of “relative unlawfulness” and the conditions for ex delicto liability in the (Polish) Supreme Court jurisdiction

DOI: 10.32027/MOP.25.6.1
Bogusław Lackoroński
Autor jest adiunktem w Katedrze Prawa Cywilnego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski oraz profesorem w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości
Abstract

This paper provides a critical analysis of the possibility of applying the concept of “relative unlawfulness” under the tort liability regime. Despite the doubts that arise in light of Polish civil law as regards admissibility of applying the concept of “relative unlawfulness” as a prerequisite for tort liability based on fault or unlawfulness, there have been cases in the judicial practice of the Polish Supreme Court that this concept of unlawfulness has been applied. These judgments of the Supreme Court have been presented in the context of the discussion among representatives of the doctrine of Polish civil law, in which there are both advocates and opponents of the concept of “relative unlawfulness” as a prerequisite for tort liability based on fault or unlawfulness. In more recent rulings of the Polish Supreme Court, the concept of “relative unlawfulness” has been consistently rejected in the context of tort liability. The paper presents basic arguments supporting the correctness of the latter position.

Keywords
tort liability, fault, relative unlawfulness, absolute unlawfulness
Literature

M. Bacache, Chroniques. Législation française. 1er janvier - 31 mars 2014. III - Droit des contrats et des obligations. B - Droit de la responsabilité et de l’indemnisation. Action de groupe et responsabilité civile, „Revue trimestrielle de droit civil (RTD Civ.)” 2014, Nr 2; M. Bacache, Le préjudice d’anxiété : à la conquête de nouvelles expositions professionnelles, “La Semaine Juridique - Édition Générale” 2019 (7.10.2019), Nr 41; E. Bagińska, Dopuszczalność dochodzenia przez osoby bliskie zadośćuczynienia w związku z doznaniem poważnej szkody na osobie przez bezpośrednio poszkodowanego, „Iustitia” Nr 2/2016; E. Bagińska, Odpowiedzialność odszkodowawcza za wykonywanie władzy publicznej, Warszawa 2006; E. Bagińska [w:] Zobowiązania. T. II. Część ogólna. Komentarz, pod red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2024, kom. do art. 417; Z. Banaszczyk [w:] Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1-44910, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2020, kom. do art. 415; Z. Banaszczyk, Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej, Warszawa 2012; O. Berg, L’influence du droit allemand sur la responsabilité civile française, „Revue trimestrielle de droit civil (RTD Civ.)” 2006, Nr 1; G. Bieniek [w:] G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania. T. 1, Warszawa 2011, kom. do art. 415; G. Bieniek (aktualizacja: J. Gudowski) [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. T. III. Zobowiązania. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2018, kom. do art. 415; C. Bloch, Le parieur sportif à l’épreuve de la relativité de la faute civile, „La Semaine Juridique - Édition Générale” 2018 (12.11.2018), Nr 46; L. Bosek, Bezprawie legislacyjne, Warszawa 2007; A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2024; P. Buck-Heeb, G. Schiemann [w:] Erman Bürgerliches Gesetzbuch. Handkommentar mit AGG, EGBGB (Auszug), ErbbauRG, LPartG, ProdHaftG, VBVG, VersAusglG und WEG, Dr. Otto Schmidt (Köln) 2014, kom. przed § 823 i do §823; A. Chłopecki, Szkoda poniesiona przez spółkę akcyjną a szkoda poniesiona przez akcjonariusza w świetle przepisów kodeksu spółek handlowych i kodeksu cywilnego, PPH Nr 5/2007; H.A. Cousy, Wrongfulness in Belgian Tort Law [w:] Unification of tort law: Wrongfulness, red. H. Koziol, Hague-London-Boston 1998; W. Czachórski [w:] System prawa cywilnego. T. III. Część 1. Prawo zobowiązań - część ogólna, red. tomu Z. Radwański, red. naczelny W. Czachórski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981; J. Dąbrowa, Wina jako przesłanka odpowiedzialności cywilnej, Wrocław 1968; L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część ogólna, Warszawa 1936; W. Dubis [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2023, kom. do art. 415; T. Dybowski [w:] System prawa cywilnego. T. III. Część 1. Prawo zobowiązań - część ogólna, red. tomu Z. Radwański, red. naczelny W. Czachórski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981; P. Dzienis, Odpowiedzialność cywilna władzy publicznej, Warszawa 2006; Ch. Förster [w:] BeckOK BGB, red.: W. Hau, R. Poseck, wyd. 71., Beck Online 1.8.2024, kom. do § 823 BGB; S. Garlicki, Odpowiedzialność cywilna za nieszczęśliwe wypadki, Warszawa 1971; J. Hager, [w:] J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 2. Recht der Schuldverhältnisse. §§823 E-I, 824, 825, red. J. Hager, Sellier - de Gruyter (Berlin) 2009, kom. do § 823; M. Jagielska, G. Żmij, Czyn niedozwolony a prawo administracyjne [w:] Czyny niedozwolone w prawie polskim i prawie porównawczym. Materiały IV ogólnopolskiego zjazdu cywilistów. Toruń, 24-25 czerwca 2011 r., pod red. M. Nesterowicza, Warszawa 2012; L. Jantowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. M. Balwickiej-Szczyrby, A. Sylwestrzaka, Warszawa 2022, kom. do art. 415; L. Jantowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. M. Balwickiej-Szczyrby, A. Sylwestrzaka, Warszawa 2022, kom. do art. 417; J. Jastrzębski, O granicach kompensacji. Wprowadzenie [w:] Odpowiedzialność odszkodowawcza, pod red. J. Jastrzębskiego, Warszawa 2007; P. Jourdain, De la relativité de la faute causale (délictuelle), „Revue trimestrielle de droit civil (RTD Civ.)” 1992, Nr 3; P. Jourdain, Responsabilité civile. Droit commun de la responsabilité. Conditions de la responsabilité. 4. Préjudice temporaire ou faute temporaire? À propos de la perte de vue du fait d’une construction irrégulière régularisée, “Revue trimestrielle de droit civil (RTD Civ.)” 2014, Nr 1; M. Kaliński, Szkoda na mieniu i jej naprawienie, Warszawa 2011; M. Kaliński, Szkoda poniesiona przez spółkę akcyjną a szkoda poniesiona przez akcjonariusza w świetle przepisów kodeksu spółek handlowych i kodeksu cywilnego - polemika, PPH Nr 9/2007; M. Kaliński [w:] System Prawa Prywatnego. T. 6. Prawo zobowiązań - część ogólna, red. tomu A. Olejniczak, red. naczelny Z. Radwański, Warszawa 2023; A. Kappes, Czy ujmowanie szkody jako bezpośredniej uniemożliwia dochodzenie roszczeń odszkodowawczych przez wspólników spółek kapitałowych? [w:] Czynić postęp w prawie. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Birucie Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, pod red. W. Robaczyńskiego, Łódź 2017; G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. J. Ciszewskiego, Warszawa 2014, kom. do art. 415; G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. J. Ciszewskiego, P. Nazaruka, Warszawa 2019, kom. do art. 415; R. Kasprzyk, Bezprawność względna, „Studia Prawnicze” Nr 3/1988; J.M. Kondek, Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej, Warszawa 2013; J. Kuźmicka-Sulikowska [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Warszawa 2024, kom. do art. 417; B. Lackoroński, Glosa do wyr. SN z 24.9.2008 r., II CSK 177/08, OSP Nr 10/2009, poz. 108; B. Lackoroński [w:] Komentarze Prawa Prywatnego. T. IIIA. Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Części ogólna, pod red. K. Osajdy, Warszawa 2017, kom. do art. 415; B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Deliktowa odpowiedzialność za własne czyny w prawie cywilnym krajów europejskich, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” Nr 2/1998; B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Problem definicji winy, jako podstawy odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” Nr 14/1959; B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wina jako podstawa odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1969, t. II; R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Lwów 1939; S. Van Loock, La théorie de la relativité aquilienne rejetée, „Les pages: Obligations, contrats et responsabilités” Nr 122/2022; D. Looschelders, Schuldrecht Besonderer Teil, München-Schwabing 2018; Z. Masłowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. T. 2, pod red. J. Ignatowicza, Warszawa 1972, kom. do art. 415; N. Mathey, Rupture brutale de relations commerciales et préjudice par ricochet, „La Semaine Juridique - Entreprise et Affaires” Nr 20/2014 (15.5.2014); L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002; M. Nesterowicz [w:] Kodeks cywilny z komentarzem. T. I, pod red. J. Winiarza, Warszawa 1989, kom. do art. 415; A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz Lex. T. III. Zobowiązania. Część ogólna, pod red. A. Kidyby, Warszawa 2014, kom. do art. 415; A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz Lex. T. III. Zobowiązania. Część ogólna, red. A. Kidyby, Warszawa 2014, kom. do art. 417; M. Owczarek, Problem bezprawności względnej w systemie odpowiedzialności deliktowej, Pal. Nr 5-6/2004; T. Pajor, Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, Warszawa 1982; T. Pajor, Pure Economic Loss. Polish report [w:] Rapports polonais présentés au XVIIe Congres International de Droit Comparé, Utrecht, 16-22 juillet 2006, Łódź 2006; D-M. Philippe, La théorie de la relativité Aquilienne [w:] Mélanges Roger O. Dalcq: responsabilités et assurances, Bruxelles 1994; K. Pietrzykowski, Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności deliktowej a zasady współżycia społecznego i dobre obyczaje [w:] Odpowiedzialność cywilna. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Adama Szpunara, pod red. M. Pyziak-Szafnickiej, Kraków 2004; Z. Radwański, A. Olejniczak, J. Grykiel, Zobowiązania - część ogólna, Warszawa 2024; P. Ratusznik, O nieprawidłowościach w rozumieniu tzw. bezprawności względnej - glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 23.05.2019 r., II CSK 360/18, „Glosa” Nr 3/2022; M. Safjan, Problematyka tzw. bezprawności względnej oraz związku przyczynowego na tle odpowiedzialności za niezgodne z prawem akty normatywne [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, pod red. L. Ogiegło, W. Popiołka, M. Szpunara, Kraków 2005; M. Safjan, K.J. Matuszyk, Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej, Warszawa 2009; R. Schaub [w:] BGB. Kommentar, red.: H. Prütting, G. Wegen, G. Weinreich, Luchterhand - Wolter Kluwer (Köln) 2021, kom. do § 823; P. Sobolewski [w:] Komentarze Prawa Prywatnego. T. IIIA. Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Części ogólna, red. K. Osajdy, Warszawa 2017, kom. do art. 417; M. Sośniak, Bezprawność zachowania jako przesłanka odpowiedzialności cywilnej za czyny niedozwolone, Kraków 1959; A. Spickhoff [w:] Soergel BGB, Band 12: Schuldrecht 10 §§ 823 - 853 BGB, Produkthaftungsgesetz, Umwelthaftungsgesetz, red. A. Spickhoff, Kohlhammer (Stuttgart) 2005, kom. do § 823; H. Sprau [w:] Beck’sche Kurz Kommentare. Band 7. Palandt. Bürgerliches Gesetzbuch, C.H. Beck (München) 2016, kom. do § 823; R. Strugała, Dobra i interesy chronione w strukturze czynu niedozwolonego, Warszawa 2019; R. Strugała [w:] Zobowiązania. T. II. Część ogólna. Komentarz, red. P. Machnikowskiego, Warszawa 2024, kom. do art. 415; A. Szpunar, Glosa do orz. SN z 3.3.1956 r., 2 CR 166/56, OSPiKA Nr 7-8/1959, poz. 197; A. Szpunar, Nadużycie prawa podmiotowego, Kraków 1947; E. Till, Polskie prawo zobowiązań (Część ogólna). Projekt wstępny z motywami, Lwów 1923; J. Traullé, La distinction entre faute sportive et faute civile: le cas du parieur déçu en raison d’un hors-jeu non signalé, „Gazette du Palais” 2018 (25.9.2018), Nr 32; G. Viney, Le ‘Wrongfulness’ en droit francais [w:] Principles of European Tort Law. Vol. 3. Unification of Tort Law: Wrongfulness, red. H. Koziol, Kluwer Law International 1998; G. Viney, P. Jourdain, (przy współudziale S. Carval), Lex conditions de la responsabilité [w:] Traité de droit civil, red. J. Ghestin, Paris 2013; G. Wagner [w:] Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: BGB, Band 7: Schuldrecht -Besonderer Teil IV §§ 705-853, Partnerschaftsgesellschaftsgesetz, Produkthaftungsgesetz, red. M. Habersack, wyd. 9., Beck Online 2024, kom. do § 823 BGB; M. Wałachowska [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. T. III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), pod red. M. Frasa, M. Habdas, Warszawa 2018, kom. do art. 415; M. Zelek [w:] Kodeks cywilny. T. II. Komentarz. Art. 353-626, red. M. Gutowskiego, Warszawa 2022, kom. do art. 415; F. Zoll, Zobowiązania w zarysie według polskiego kodeksu zobowiązań (przy współudziale S. Kosińskiego i J. Skąpskiego), Warszawa 1948.