Znaczenie domniemań prawnych przy ustalaniu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną naruszeniem prawa konkurencji

Studia Prawa Prywatnego | 02/2019
DOI: 10.32027/SPP.19.2.2
Maciej Bieszczad

Domniemanie prawne to instytucja prawa materialnego polegająca na przyjęciu faktu spornego na tej podstawie, że udowodniony został inny fakt, pozostający w pewnym związku z pierwszym z nich1 . Bazuje ona na przyjęciu swego rodzaju fikcji2, niebędącej jednak fikcją prawną, po to, by chronić pewne stany, wartości lub osoby, które z różnych względów takiej ochrony potrzebują3. Wprowadzenie domniemań prawnych z reguły wiąże się z sytuacją, w której ustawodawca chroni i realizuje konkretne wartości, czy też dąży do zapewnienia pewności prawa i obrotu prawnego4. Aksjologiczne uzasadnienie ich inkorporowania do porządku prawnego powinno być jednak wyjątkowo mocne, ponieważ skutek zastosowania domniemań prawnych odwraca przyjęty rozkład ciężaru dowodu, osłabiając istotnie sytuację strony biernej postępowania. W art. 3 RoszczNaprSzkU5 ustawodawca wprowadził nowy rodzaj deliktu, polegający na wywołującym szkodę naruszeniu prawa konkurencji6. Przyjęty akt prawny stanowi rezultat transpozycji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z 26.11.2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego7. Zarówno dyrektywa, jak i RoszczNaprSzkU regulują zasady odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez naruszenie prawa konkurencji (tzw. szkoda antymonopolowa) oraz zasady dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji8. Zakres podmiotowy RoszczNapr­SzkU obejmuje każdy podmiot poszkodowany w majątku na skutek zachowania naruszającego prawo konkurencji9. W RoszczNaprSzkU ustawodawca sformułował domniemania prawne, istotnie ułatwiające dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji. Celem artykułu jest analiza wskazanych domniemań oraz ich wpływu na ustalenie odpowiedzialności naruszyciela. Poszukując uzasadnienia prawnego ustanowienia systemu domniemań prawnych w RoszczNaprSzkU należy zwrócić uwagę na pkt 11 motywów dyrektywy 2014/104/UE, gdzie zaznaczono, że przepisy krajowe regulujące korzystanie z prawa do odszkodowania (…) muszą być zgodne z zasadą skuteczności i zasadą równoważności10. W art. 4 dyrektywy 2014/104/UE zawarto z kolei normę nakazującą państwom członkowskim zapewnienie, by krajowe przepisy i procedury w sprawie roszczeń odszkodowawczych zostały opracowane i były stosowane w taki sposób, by korzystanie z unijnego prawa do pełnego odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji nie stało się w praktyce niewykonalne ani nadmiernie trudne11. W tym celu ustawodawca krajowy przyjął w RoszczNaprSzkU system domniemań prawnych12, zmieniających istotnie rozkład ciężaru dowodu w przypadku dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji. Wydaje się jednak, że to nie tylko domniemania mogą przyczynić się do rzeczywistego uproszczenia dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji, ale domniemania stosowane łącznie z innymi instytucjami prawnymi (takimi jak: konstrukcja chyba że, podobna w skutkach jej zastosowania do domniemania prawnego, czy dopuszczalność szacowania wysokości szkody w przypadku niemożności lub nadmiernych trudności w jej precyzyjnym ustaleniu). Weryfikacja tej tezy wymaga w pierwszej kolejności przeanalizowania struktury domniemań prawnych oraz pełnionych przez nie funkcji, w ogólności, by następnie zbadać konstrukcję oraz funkcje pełnione przez domniemania i inne instytucje upraszczające dochodzenie roszczeń a zawarte w RoszczNaprSzkU.