Wykładnia oświadczenia woli (studium prawnoporównawcze)

Studia Prawa Prywatnego | 03/2007
Ewa Rott-Pietrzyk

§ 1. Uwagi wstępne W związku z podjęciem przez Komisję Kodyfikacyjną prac zmierzających do przygotowania projektu nowego Kodeksu cywilnego nadarza się dobra okazja do rozważań nad wieloma instytucjami prawa prywatnego. Nie można przy tym pominąć instrumentu tak bardzo istotnego – zarówno dla obrotu profesjonalnego, jak i obrotu niemającego tego przymiotu – jakim jest wykładnia oświadczenia woli. Należy zatem rozważyć, czy przyjęta w naszym Kodeksie cywilnym regulacja w tym zakresie (art. 65 KC) czyni zadość wymogom obrotu i czy odpowiada standardom europejskim. W niniejszym opracowaniu podejmuję się próby udzielenia odpowiedzi na te pytania.  We fragmencie Zielonej Księgi dotyczącym wykładni wskazano, że obowiązująca regulacja wymaga modyfikacji. Nie chodzi bynajmniej o jakąś rewolucję w stosunku do obowiązujących przepisów, polegającą na zmianie przyjmowanej dotąd metody. Chodzi raczej o modyfikację przyjętego w art. 65 KC unormowania przy zachowaniu metody kombinowanej nawiązującej zarówno do kryteriów subiektywnych, jak i obiektywnych. Zmiany wymaga przede wszystkim § 1 tego artykułu, w którym występuje klauzula zasad współżycia społecznego. Rzecz jednak nie powinna się sprowadzać wyłącznie do zastąpienia obecnej klauzuli generalnej inną. Brzmienie przepisu należałoby dostosować do dobrych w tym względzie standardów międzynarodowych, wynikających z Konwencji wiedeńskiej z 1980 r. o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, Zasad europejskiego prawa umów, Reguł międzynarodowych umów handlowych UNIDROIT, a także Common Frame of Reference (CFR) opracowanego przez Study Group i Acquis Group1. Uwzględnienie rozwiązań w wymienionych aktach nie doprowadzi do diametralnej zmiany idei wykładni przyświecającej obecnej regulacji, ale uczyni ją bardziej czytelną i "przyjazną" dla podmiotu podejmującego trud interpretacji przez zastosowanie wynikających z niej dyrektyw. Obecna regulacja powinna zatem zostać zbadana w dwóch kierunkach. Po pierwsze, pod kątem zmiany klauzuli generalnej, która ułatwiałaby stworzenie mechanizmu ochrony adresata oświadczenia woli (jego rozsądnych oczekiwań). Po drugie, pod kątem uszczegółowienia dyrektyw wykładni, które służyłyby tej ochronie. Na wstępie rozważyć jednak należy, czy uregulować odrębnie wykładnię umów i wykładnię oświadczenia woli2.  Zasadniczo poza zakresem rozważań pozostawiam rozwiązania dotyczące tych rodzajów czynności prawnych (np. testamentów), do których należy stosować odmienne od zamieszczonych w art. 65 KC reguły wykładni. Reguły te bowiem powinny zostać zamieszczone w przepisach odnoszących się do tych czynności.§ 2. Modele wykładni oświadczenia woli – charakterystyka ogólna  Do wyboru danego modelu normatywnego wykładni zachęca zasadniczo preferowanie takiej bądź innej metody wykładni. Preferencja dotycząca metody wykładni ma zaś bezpośrednio przełożenie na wartości, którym określona metoda daje prymat3. Wybór metody jest zatem uwarunkowany aksjologicznie. Należy tu wskazać przede wszystkim dwie wartości, tj. rzeczywistą wolę podmiotu składającego oświadczenie woli (dokonującego czynności prawnej jednostronnej bądź uczestniczącego w czynności prawnej wielostronnej jako strona) oraz zaufanie i oczekiwania, jakie owo oświadczenie woli wywołuje. Preferencja wartości pierwszej oznacza, że treść przeżycia podmiotu składającego oświadczenie – na którą składa się podjęta przez niego decyzja, jego wyobrażenia i zamiary – ma zasadnicze znaczenie przy stosowanej przez interpretatora metodzie wykładni. Natomiast preferowanie wartości drugiej wiąże się bezpośrednio z cenieniem wartości kolejnej, tj. pewności prawa, w szczególności w zakresie regulowanych przez nie stosunków prawnych o charakterze względnym. Biorąc zatem pod uwagę owe wartości jako kryterium wyróżnienia poszczególnych metod wykładni, można wskazać dwie przeciwstawne metody i jedną pośrednią. Metoda zorientowana na wolę składającego oświadczenie woli jest określana mianem metody subiektywno-indywidualnej. Z kolei metoda kładąca nacisk na punkt widzenia odbiorcy oświadczenia woli (jego zdolność percepcji) jest obiektywną (normatywną) metodą wykładni. Należy jednak z całą mocą podkreślić, że nie chodzi tu o "przejście" z subiektywnego punktu widzenia składającego oświadczenie woli do subiektywnego punktu widzenia odbiorcy oświadczenia w celu ochrony tego ostatniego. Zastosowanie dyrektyw drugiej z wymienionych metod odbywa się z wykorzystaniem kryteriów obiektywnych, za pomocą których buduje się model rozsądnego adresata oświadczenia woli (wzorzec rozsądnej osoby), którego uzasadnione, a zarazem rozsądne oczekiwania i zaufanie, powinny być chronione. Wzorzec rozsądnej osoby powinien być przy tym tworzony z odniesieniem do kontekstu sytuacyjnego, w którym znalazł się in concreto odbiorca oświadczenia woli. Kompromisem między tymi metodami jest metoda kombinowana4. W dyrektywach wykładni składających się na metodę "pośrednią" uwzględnione zatem zostają wartości wykorzystywane w metodach przeciwstawnych. W celu sprawnego i racjonalnego posługiwania się dyrektywami nawiązującymi do innych wartości w określonym systemie prawnym powinien zostać przyjęty czytelny system preferencji w zakresie tych wartości. Sposobem na zbudowanie takiego systemu w sposób normatywny jest określenie zakresu zastosowania poszczególnych dyrektyw interpretacyjnych.5 Zakres ten może być wyznaczony zasadniczo na dwa sposoby. Po pierwsze, dyrektywa przyznająca prymat jednej wartości znajduje zastosowanie do określonego rodzaju czynności prawnych, a dyrektywa preferująca wartość odmienną do innego rodzaju czynności prawnych5. Po drugie, możliwe jest zastosowanie systemu "sekwencyjności" dyrektyw wykładni, który polega na tym, że jeżeli nie zostanie uzyskany zadowalający wynik wykładni przy zastosowaniu jednej dyrektywy, należy zastosować następną6.  Można stwierdzić, że metody te mają charakter zasadniczy. Obok nich wymieniana jest jeszcze metoda wykładni literalnej, która sprowadza się do interpretacji umowy zgodnie z jej brzmieniem i "pozostaje niechętna" wobec uzupełniania luk w umowie przez interpretatora. Wykładnia jest nakierowana wyłącznie na to, co strony oświadczyły. Jej podstawowe założenia wynikają zatem z teorii oświadczenia. W systemach prawnych, w których do wykładni tej przywiązuje się dużą wagę, wykształciła się praktyka sporządzania umów o znacznym stopniu szczegółowości zmierzających do regulacji możliwie jak najpełniejszej gamy różnorodnych stanów faktycznych, mających dla stron znaczenie w chwili zawierania umowy i mogących powstać w czasie jej trwania i zakończenia7. Uwagi prawnoporównawcze wskazują, że poszczególne systemy prawne skłaniają się bardziej do jednej bądź drugiej przeciwstawnej metody albo przyjmują metodę kombinowaną. Natomiast klasyczna "czysta" metoda wykładni literalnej, jako metoda dominująca praktycznie nie występuje. W krajowych systemach prawnych wykorzystywane są wszystkie wymienione metody z różnym stopniem natężenia. Nie można dziś mówić o monopolu jednej metody w poszczególnych prawach krajowych. Różne metody uzupełniają się w ramach jednego systemu prawnego. O przyjętym modelu normatywnym przesądza przyjmowana aksjologia, a także tradycja w zakresie wyboru takiego bądź innego rozwiązania. W wielu jednak systemach prawnych dostrzeżono niedoskonałości rozwiązań "klasycznych" i je zmodyfikowano, np. rozwiązań wynikających z metody subiektywno-indywidualnej. W systemach, które przyjęły tę metodę – w szczególności w systemie prawa francuskiego8 – dostrzeżono w końcu jej wady. Aby im zapobiec, stosuje się różnego rodzaju "instrumenty korekcyjne". Prowadzą one w gruncie rzeczy do posługiwania się kryteriami i procedurami pozwalającymi na ochronę także innych wartości (związanych z metodami bardziej lub mniej obiektywnymi), co prowadzi w istocie do fikcji "woli stron" przy wykładni oświadczenia woli. Klasyczna metoda wykładni w jej czystej postaci okazała się niewystarczająca9. We Francji – z uwagi na silne przywiązanie do tej metody – wykładnia podążyła drogą, na której zasada poszanowania woli stron (jako wartość nadrzędna) stała się fikcją prawną, "pochłaniającą" w uzasadnieniu decyzji indywidualnej wartości obiektywne odgrywające rolę w procesie wykładni.  W Niemczech natomiast losy subiektywnej teorii wykładni były inne. Tu jednak przywiązanie do tradycyjnej metody nie okazało się tak silne. W opozycji do "teorii woli" rozwinęła się "teoria oświadczenia" i oparta na niej obiektywna metoda wykładni oświadczenia woli10. Metoda obiektywna, w której znaczenie ma wzorzec rozsądnej osoby i ochrona rozsądnych oczekiwań adresata oświadczenia, jest też wykorzystywana w systemach prawnych o tradycji common law11. Nie rozwinęła się ona tam jednak jako metoda konkurencyjna do metody subiektywno-indywidualnej. "Klasyką" w tych systemach była właśnie metoda obiektywna oparta na teorii oświadczenia i teorii zaufania12. Przeprowadzona w opracowaniu analiza wybranych praw krajowych i aktów prawa międzynarodowego o różnym charakterze skłania do wniosku, że zdecydowanie przeważa metoda mieszana (kombinowana) z tendencją do preferowania dyrektyw posługujących się kryteriami obiektywnymi w zakresie wykładni oświadczenia woli i innych prawnie relewantnych zachowań. Dają temu wyraz wymienione na wstępie akty międzynarodowe i nowsze kodyfikacje państw należących do różnych kultur prawnych. Podobnie też jest z mechanizmem określania treści stosunków prawnych wynikających z umowy, czego zresztą od wykładni oświadczeń woli stron nie zawsze można w sposób wyraźny oddzielić13.§ 3. Wykładnia oświadczenia woli w ujęciu prawno- porównawczym I. Wykładnia oświadczenia woli w prawach krajowych Obecnie w krajowych systemach prawnych (zarówno o tradycji civil law, jak i common law), należących do różnych kultur prawnych, w procesie dokonywania wykładni istotne, a nierzadko zasadnicze znaczenie odgrywa element obiektywny, sprowadzający się do dyrektywy nakazującej uwzględnianie takich wartości jak: zaufanie adresata oświadczenia woli i pewność obrotu14. Instrumentem pomocnym przy urzeczywistnianiu tych wartości przy wykładni jest wzorzec człowieka rozsądnego, którego zaufanie i związane z nim uzasadnione (rozsądne) oczekiwania powinny być chronione. Nie w każdym systemie prawnym do wzorca tego nawiązuje expressis verbis rozwiązanie normatywne.6 W takich przypadkach wzorzec ten jest dopiero tworzony na podstawie reguły posługującej się kryteriami obiektywnymi (por. np. art. 65 § 2 KC). Interesującego materiału w zakresie wzrastającego znaczenia elementów obiektywnych przy dokonywaniu wykładni dostarczają rozwiązania przyjęte (nie w każdym przypadku expressis verbis)15 w prawie: holenderskim, niemieckim, austriackim, włoskim, norweskim16, greckim, hiszpańskim, portugalskim, estońskim, rosyjskim (civil law), a także angielskim i amerykańskim (common law).  Zważywszy na stosowane metody wykładni w różnych systemach prawnych i aktach prawa międzynarodowego, nasuwa się wniosek, że służą one zasadniczo celom dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, chodzi o ustalenie rzeczywistej woli stron17. Po drugie, jeśli osiągnięcie tego celu nie jest możliwe, celem wykładni jest ustalenie obiektywnej woli stron. Przy realizacji drugiego z celów zasadnicze znaczenie ma wzorzec rozsądnej osoby znajdującej się w sytuacji takiej jak strony18 w takich samych okolicznościach. W XIX w. obie podstawowe metody wykładni i odpowiednio oba zasadnicze cele wykładni były sobie przeciwstawiane. W kolejnym stuleciu uznanie zyskała metoda pozwalająca na ich spójne połączenie i przezwyciężenie słabości wykładni indywidualnosubiektywnej. Również obecnie tendencja ta nie uległa zmianie. Wskazują na to akty prawa międzynarodowego, które w swym założeniu mają m.in. pełnić funkcję źródła inspiracji dla ustawodawców krajowych19. 1. Reguła Haviltex w prawie holenderskim W holenderskim KC – w odróżnieniu od KC innych państw20 – nie zamieszczono przepisów określających expressis verbis dyrektywy wykładni oświadczeń woli21. Przepisy ogólne o czynnościach prawnych nie obejmują zatem regulacji, która byłaby odpowiednikiem art. 65 polskiego KC. Dyrektywy dotyczące wykładni zostały wypracowane w judykaturze. Przy ustalaniu znaczenia oświadczenia woli, w szczególności skutków czynności prawnej, należy odwołać się do przepisów Księgi 3, tj. art. 3:33 i 3:35 KC hol.22, oraz do regulacji o charakterze ogólnym Księgi 6, tj. art. 6:24823.  Wykładnia oświadczeń woli (umowy) pośrednio wpływa na określenie zakresu obowiązku wykonania zobowiązania zgodnie z jego treścią, a także na odpowiedzialność spowodowaną niewykonaniem tego obowiązku. W doktrynie holenderskiej wskazuje się na powiązanie odpowiedzialności ex contractu ze skutkami wynikającymi z przyjęcia jednej z teorii mającej znaczenie dla wykładni oświadczenia woli, tj. teorii woli (theory of will, Wille, volonté) bądź teorii zaufania (theory of reliance, Vertrauen, confiance). W doktrynie wskazano, że zgodnie z teorią woli, przy rozważaniu wykonania zobowiązania miarodajny jest wyrażony w oświadczeniu woli zamiar dłużnika konkurujący z zamiarem (wolą) wierzyciela. Natomiast zgodnie z teorią zaufania, znaczenie zasadnicze ma to, że dłużnik swoim zachowaniem (oświadczeniem woli) wywołał u wierzyciela określone oczekiwania (rozsądne). W Holandii rozstrzygające znaczenie przyznaje się drugiej z wymienionych teorii.  Powszechnie przyjmuje się, że dłużnik może być związany oświadczeniem woli nawet wbrew swej woli (swemu zamiarowi), gdy wierzyciel ma uzasadnione podstawy do przyjęcia, że wyraził on zgodę na zawarcie umowy24. Opracowujący projekt holenderskiego Kodeksu cywilnego z 1992 r. (NBW) E. M. Meijers przyjął, że należy zmodyfikować teorię woli poprzez uzupełnienie jej teorią zaufania. Takie ujęcie umożliwi dokonanie wykładni oświadczenia woli w sposób najbardziej "optymalny". Zdaniem E. M. Meijersa zamiar wyrażony w oświadczeniu woli pokrywa się z reguły z zamiarem rzeczywistym strony. W wyjątkowych sytuacjach zamiar uzewnętrzniony w oświadczeniu woli nie pokrywa się z zamiarem rzeczywistym (wewnętrznym) składającego oświadczenie. W tych właśnie wyjątkowych sytuacjach należy dać prymat teorii zaufania i posłużyć się dyrektywą pozwalającą na ochronę zaufania drugiej strony. Jego koncepcja znalazła wyraz w art. 3:33 i art. 3:35 KC hol. Zgodnie z art. 3: 33 KC hol., czynność prawna wymaga zamiaru wywołania skutków prawnych wyrażonego w oświadczeniu woli. Z kolei art. 3:35. KC hol. stanowi,7 że nie można się powoływać na brak wyrażenia w oświadczeniu woli zamiaru wywołania określonych skutków prawnych przeciwko osobie, która zrozumiała oświadczenie lub zachowanie drugiej strony, zgodnie ze znaczeniem, jakie mogła w rozsądny sposób przyjąć w danych okolicznościach. Zasadę tę uzupełnia art. 3:36 KC hol., zgodnie z którym osoba trzecia, która na podstawie oświadczenia woli lub zachowania się strony, stosownie do okoliczności, w sposób rozsądny przyjmuje powstanie, istnienie lub wygaśnięcie stosunku prawnego, i która działa rozsądnie w zaufaniu do prawidłowości przyjętego przez siebie założenia, nie może powoływać się na nieprawidłowość tego założenia wobec innej osoby. Natomiast według art. 6:248 KC hol., umowa wywołuje nie tylko skutki prawne uzgodnione przez strony, ale także takie, które zgodnie z naturą umowy wynikają z ustawy, zwyczajów oraz względów rozsądku i słuszności (ust. 1). Reguły wiążące strony z mocy umowy nie znajdują zastosowania w takim zakresie, w jakim w konkretnych okolicznościach jest to nie do przyjęcia zgodnie ze standardami rozsądku i słuszności (ust. 2). Pierwszy z wymienionych przepisów wskazuje na zasadniczy element czynności prawnej (zamiar wywołania skutków prawnych), drugi obejmuje normę dotyczącą ochrony zaufania kontrahenta (reliance), a przepis Księgi 6 określa źródła, z których wynikają skutki czynności prawnej, a ściślej – zawartej przez strony umowy. Z art. 6:248 ust. 1 KC hol. związana jest funkcja uzupełniająca klauzuli rozsądku i słuszności, a z ust. 2 funkcja korygująca25.  Z odniesieniem się do tych przepisów holenderski SN (HR) w 1981 r. w sprawie Ermes/Haviltex26 sformułował zasady, którymi należy się kierować przy wykładni umów. Zostały one określone mianem formuły Haviltex (od nazwy pozwanego), która często jest powoływana zarówno przez Sąd Najwyższy, jak i sądy niższych instancji. Zasady te pozostają aktualne pod rządem KC z 1992 r. Sąd Najwyższy w sprawie Haviltex przyjął, że interpretacja oświadczeń woli stron nie ogranicza się do wykładni językowej, a oświadczeniom woli należy przypisać takie znaczenie, jakie strony w sposób rozsądny i słuszny wiążą ze swoimi oświadczeniami i zachowaniem się oraz czego strony rozsądnie mogą wzajemnie od siebie oczekiwać27. Unormowanie to chroni zatem rozsądne oczekiwanie strony w zakresie znaczenia oświadczeń woli i zachowania drugiej strony, nawet jeśli znaczenie to nie pokrywa się z rzeczywistym zamiarem kontrahenta28. Jest to równoznaczne z ochroną zaufania adresata oświadczenia woli lub innego prawnie doniosłego zachowania się kontrahenta. Istotne jest przy tym, do jakiej grupy społecznej lub zawodowej strony należą i jakiej świadomości prawnej i wiedzy można od nich w związku z tym oczekiwać29. W piśmiennictwie zwraca się uwagę, że jeśli sędzia – na podstawie wykładni pozajęzykowej, z zastosowaniem zasady rozsądku i słuszności – określi znaczenie treści umowy w inny sposób, niż wynika to z jej literalnego brzmienia, spoczywa na nim obowiązek "podwyższonej staranności" uzasadnienia rozstrzygnięcia30. Sędzia ma swobodę w ocenie postanowień umowy, które budzą jego wątpliwości, nawet wówczas, gdy żadna ze stron nie zwracała uwagi na istnienie tych wątpliwości ani nie podejmowała się ich wyjaśnienia na swoją korzyść31. Należy zwrócić uwagę, że w holenderskim systemie prawnym każda czynność prawna poddana jest obiektywnemu testowi rozsądku i słuszności na etapie wykładni i określenia jej treści (art. 6:2 i 6:248 KC hol.). Skutki zastosowania tego testu mogą być daleko idące. W wyniku jego przeprowadzenia na stronę lub strony mogą być nałożone dodatkowe obowiązki (tj. niewynikające z czynności...