W sprawie charakteru i_skutków abstrakcyjnej kontroli niedozwolonych postanowień wzorców umownych stosowanych przez przedsiębiorcę

Studia Prawa Prywatnego | 03/2010
Michał Romanowski

§ 1. Wprowadzenie  Przepisy KPC wprowadzają szczególny tryb postępowania w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47936–47945 KPC). Stosownie do przepisu art. 47943 KPC, wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do Rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK1 (art. 47945 § 2 KPC). W konsekwencji sąd ma obowiązek zarządzić publikację prawomocnego wyroku w MSiG (art. 47944 § 1 KPC) oraz przesłać Prezesowi UOKiK odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego powództwo. Rejestr jest jawny (art. 47945 § 3 KPC). Analiza dotychczasowej praktyki wpisywania do Rejestru postanowień wzorca umowy uznanego za niedozwolony uzasadnia pogląd, stosownie do którego w Rejestrze ujawnia się klauzule sformułowane bardzo kazuistycznie, ściśle związane z badaniem okoliczności konkretnego przypadku. W konsekwencji bezpośrednie, automatyczne rozciąganie skutków wyroku SOKiK na indywidualne stosunki umowne (niezależnie od tego, czy miałyby one objąć tylko jednego, czy też wszystkich przedsiębiorców) byłoby z punktu widzenia słusznościowego nieuzasadnione i niewykonalne, jeżeli miałoby prowadzić do racjonalnie uzasadnionych wniosków.   Klauzule zawarte w Rejestrze można sklasyfikować w ramach kilku kategorii. Jedna z częściej spotykanych grup obejmuje klauzule wskazujące na zbyt wygórowaną wartość świadczenia konsumenta czy też w inny sposób odnoszące się do wartości określonych towarów, usług, kar, odsetek itp., np.: 1) „Za rozpatrzenie nieuzasadnionej reklamacji 20,00 zł”2;2) „W takim przypadku na kupującego nałożona zostanie kara umowna składająca się z dotychczas wniesionych opłat, nie niższa jednak niż 30% sumy określonej w «Umowie Sprzedaży Timeshare» w rubryce «Cena bez rabatu»„3;3) „Członek Grupy zobowiązuje się do zapłacenia na rzecz InCo zaległości wraz z należnymi odsetkami w wysokości 0,15% za każdy dzień zwłoki”4;4) „W przypadku rezygnacji ze studiów po rozpoczęciu roku akademickiego lub skreślenia z listy studentów student zobowiązany jest do zapłaty 1500 zł (jeden tysiąc pięćset złotych) z tytułu ponoszonych przez Uczelnię kosztów utrzymania miejsca. Wysokość opłaty może ulec zmianie”5;5) „W przypadku określonym w § 5 ust. 11 i § 10 ust. 2 pkt b Kupujący zapłaci sprzedającemu karę umowną w wysokości 10% ceny określonej w § 6 ust. 1”6;6) „W przypadku opóźnienia w płatności czesnego student ponosi następujące konsekwencje: (…) od 30 do 40 dni kara w wysokości 100 zł”7;7) „W przypadku braku oferty opłata zostaje zwrócona po potrąceniu opłaty administracyjnej w wysokości max. 30% opłaty”8.  Nawet dogłębna analiza Rejestru nie pozwala na dokonanie jednoznacznej oceny, na czym polega nieprawidłowość przywołanych postanowień, innymi słowy, dlaczego powyższe klauzule zostały uznane za niedozwolone. Czy na tym, że jakakolwiek opłata za rozpatrzenie nieuzasadnionej reklamacji jest niedopuszczalna, czy też kwota 20 zł jest zbyt wygórowana? Nie wiadomo, czy z postanowienia wskazanego powyżej w pkt 1 należy wywieść zakaz obciążania konsumenta obowiązkiem uiszczenia jakiejkolwiek opłaty za rozpatrzenie nieuzasadnionej reklamacji, czy też zastosowana opłata jest zbyt wysoka, a jeżeli jest zbyt wysoka, to czy jest zbyt wysoka w każdym przypadku, czy też może ze względu na wartość świadczeń konsumenta. Czy z pkt 5 wynika, że zdaniem SOKiK jakakolwiek kara umowna w wysokości 10% ceny jest niedozwolona? Nie jest możliwe przesądzenie z góry, że kara umowna w wysokości 10% ceny będzie zawsze zbyt wygórowana, niezależnie od stanu faktycznego sprawy. Pomijając na razie fakt, że prawidłowość praktyki polegającej na wpisywaniu do Rejestru postanowień tego typu, odnoszących się do rozmiaru określonych świadczeń, jest mocno wątpliwa (o czym szerzej dalej), trudno znaleźć argument przemawiający za uznaniem, że postanowienie tego typu w każdym przypadku powinno być automatycznie uznane za niedozwolone jako naruszające dobre obyczaje i godzące w sposób rażący w interesy konsumenta.   Podobne wnioski wynikają z analizy kolejnej licznej grupy, jaką stanowią klauzule będące rozwinięciem (uszczegółowieniem w konkretnym przypadku) klauzul zawartych w art. 3853 KC, np. pkt 23: „Ewentualne spory wynikłe z niniejszej umowy rozstrzygane będą przez właściwy sąd w Poznaniu”9. Wydaje się, że chodzi tu o przypadek, w którym siedziba przedsiębiorcy mieści się w Poznaniu, zatem przedsiębiorca ten zastrzegł na swoją korzyść właściwość miejscową sądu, bo przecież nie jest chyba tak, że z jakiegoś powodu SOKiK uznał, że sądy w Poznaniu nie mogą w żadnym przypadku być miejscowo właściwe. Czy to jednak oznacza, że w każdym przypadku zastrzeżenie właściwości sądu w Poznaniu będzie naruszało prawa konsumenta? Pewnie nie w sytuacji, w której konsument jest poznanianinem. Jeżeli zatem postanowienie takie znajdzie się w umowie danego przedsiębiorcy z konsumentem26– poznanianinem, nie sposób będzie mu przypisać walorów postanowienia abuzywnego. Jeżeli jednak konsument będzie mieszkał w Warszawie, szkodliwość wskazanego postanowienia jest bardzo prawdopodobna. Biorąc pod uwagę przeciętnego, typowego konsumenta, konieczność dochodzenia swoich praw przed sądem zlokalizowanym 300 km od miejsca zamieszkania jest co najmniej uciążliwa. Dlatego też nie jest prawdą, że postanowienie: „Ewentualne spory wynikłe z niniejszej umowy rozstrzygane będą przez właściwy sąd w Poznaniu” jest zawsze i bezwzględnie niedozwolone. Z postanowienia tego należy jednak wywieść dyrektywę, zgodnie z którą prawdopodobnie postanowieniem niedozwolonym będzie postanowienie zastrzegające właściwość sądu rozpoznającego spór między konsumentem a przedsiębiorcą inną, niż to wynika z przepisów KPC, czyli konkretyzujące dyrektywę wyrażoną już w art. 3853 pkt 23 KC. Czemu ma zatem służyć wpisanie takiego postanowienia do Rejestru, jeżeli postanowienie to nie może być klauzulą bezwzględnie zabronioną, „czarną”, chociażby z tej przyczyny, że byłoby to dla wielu konsumentów krzywdzące? Czemu ma zatem służyć wpisanie takiego postanowienia do Rejestru, jeżeli normę postępowania (dyrektywę interpretacyjną) stanowiącą zakaz zawierania w umowach z konsumentami takich postanowień można wywieść wprost z przepisu ustawy (w tym przypadku art. 3853 KC)?  Kolejną grupą klauzul znajdujących się w Rejestrze są klauzule o takim brzmieniu, które nie pozwala nawet domyślać się, jaki był powód podjęcia przez SOKiK próby ograniczenia ich występowania we wzorcach umownych:1) „W takim przypadku odbiorcy nie przysługuje żadne roszczenie”10 – w jakim przypadku? Czy nie można wyobrazić sobie postanowienia umownego, w którym powyższe zdanie będzie jak najbardziej uzasadnione? Zdecydowanie tak. Czy nie ma w stosunkach konsumenckich miejsca na przypadki, w których konsumentowi żadne roszczenia nie przysługują? Odpowiedź na to pytanie jest zdecydowanie przecząca;2) „W terminie 30 dni po likwidacji gremium”11 – w tym przypadku zupełnie nie wiadomo, o co chodzi. Czy nic nie może mieć miejsca w terminie 30 dni po likwidacji gremium?  Przedstawione przykłady zaczerpnięte bezpośrednio z analizy treści wpisów w Rejestrze uzasadniają sformułowanie istotnego zagadnienia prawnego ujętego w postaci pytania:   Jakiego rodzaju postanowienia podlegają wpisowi do Rejestru w wyniku kontroli abstrakcyjnej wzorca umownego stosowanego przez przedsiębiorcę, a w szczególności, czy postanowienia te powinny mieć charakter abstrakcyjny i generalny z uwagi na poszanowanie konstytucyjnej zasady prawa każdej jednostki do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)?  Tak skonstruowane zagadnienie prawne ma charakter wielowątkowy. Na jego podstawie można określić wiele problemów szczegółowych, które w obecnym stanie prawnym, w wyniku niedoskonałości obowiązujących przepisów lub ich interpretacji, wzbudzają liczne kontrowersje i co do których więcej jest niepewności i sporów niż jednoznacznych tez. Podnoszone zagadnienie prawne dotyka samej istoty sprawowania sądowej kontroli abuzywności postanowień w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami, w tym w ramach wzorców umownych. Istota zagadnienia prawnego wiąże się także z wytyczeniem precyzyjnej granicy między sprawowaniem tzw. kontroli incydentalnej i abstrakcyjnej. Wytyczenie takiej granicy ma doniosłe znaczenie praktyczne z punktu widzenia aksjologii wprowadzenia trybu kontroli abstrakcyjnej, a także wyważenia słusznych interesów konsumentów i przedsiębiorców. Ma to także fundamentalne znaczenie z punktu widzenia ochrony sądowej interesów prawnych osób trzecich, które nie są stronami postępowania o uznanie wzorca umownego za niedozwolony wobec: 1) treści art. 47943 KPC rozszerzającej prawomocność wyroku wydanego w takiej sprawie na osoby niebędące stroną postępowania oraz 2) faktu, że powaga rzeczy osądzonej takiego wyroku wyłącza od chwili wpisania postanowienia wzorca umownego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (argumentum z art. 47943 w zw. z art. 365 § 1 i art. 47945 § 2 KPC) ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie także przez osobę niebiorącą udziału w sprawie, w której wydano wyrok (por. uchwałę SN z 19.12.2003 r.)12. Rozszerzona prawomocność wyroku z art. 47943 KPC prowadzi zatem także do modyfikacji zasady powagi rzeczy osądzonej określonej w art. 366 KPC, rozszerzając podmiotowe granice powagi rzeczy osądzonej na osoby niebędące stronami postępowania.  Właściwe wytyczenie granicy między kontrolą incydentalną a abstrakcyjną określa zatem dopuszczalne granice stosowania art. 47943 KPC wobec osób niebędących stronami postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolony, a więc ma bezpośredni wpływ na konstytucyjne prawo do sądu tych osób. Rozstrzygnięcie podnoszonego istotnego zagadnienia prawnego wiąże się zatem bezpośrednio z ustaleniem, w jakich przypadkach orzeczenie SOKiK wydane w trybie postępowania w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), a w konsekwencji konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), ustawowego ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także równej ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 2 Konstytucji RP).27Wyrok wydany w sprawie o uznanie postanowienia wzorca umownego za niedozwolony zamyka bowiem drogę sądową ochrony praw osób niebędących stroną takiego postępowania. Obejmuje to przedsiębiorców niebędących stroną postępowania wobec rozszerzonej prawomocności wyroku (związanie wyrokiem mimo nieuczestniczenia w postępowaniu, a nawet braku wiedzy o takim postępowaniu) oraz rozszerzonych granic podmiotowych powagi rzeczy osądzonej (niemożność wytoczenia powództwa w sprawie, w której wydano wyrok).   Problem, który zostanie rozwinięty w dalszej części prowadzonej analizy, dotyczy zakresu, celu i sposobu przeprowadzania przez SOKiK kontroli abstrakcyjnej wzorców umownych pod kątem niedozwolonych...