Umowa podporządkowania wierzytelności w prawie cywilnym procesowym, materialnym i upadłościowym | Subordination agreement in substantive and procedural civil and bankruptcy law

Studia Prawa Prywatnego | 03/2018
DOI: 10.32027/SPP.18.3.4
Kacper Górniak

Umowa podporzadkowania wierzytelnosci (subordination agreement) jest znanym w wielu porzadkach prawnych instrumentem zabezpieczenia wierzytelnosci1. Stosowana jest takze w Polsce, w szczególnosci w praktyce bankowej, dzieki czemu stala sie juz przedmiotem wypowiedzi w pismiennictwie2. Popularnosc tego sposobu zabezpieczenia w miedzynarodowym obrocie handlowym sprawila, ze poswiecono mu jedno z postanowien ustawy modelowej z 2016 r. UNCITRAL3 dotyczacej zabezpieczen wierzytelnosci. W swietle art. 43 ust. 1 UNCITRAL podporzadkowanie wierzytelnosci polega na tym, ze jeden z wierzycieli (wierzyciel podporzadkowany) podporzadkowuje swoja wierzytelnosc na korzysc innego wierzyciela (wierzyciela uprzywilejowanego), przy czym obie z tych wierzytelnosci przysluguja w stosunku do tego samego dluznika. Wierzyciel podporzadkowany pelni tym samym funkcje osoby dajacej zabezpieczenie, polepszajac sytuacje wierzyciela uprzywilejowanego, który jest beneficjentem zabezpieczenia. Konsekwencja takiej umowy jest powstanie po stronie wierzyciela uprzywilejowanego zabezpieczenia, którego trescia jest mozliwosc zaspokojenia swojej wierzytelnosci z pierwszenstwem przed wierzycielem podporzadkowanym, co jednak nie ma zadnego wplywu na sytuacje innych wierzycieli dluznika (art. 43 ust. 2 UNCITRAL). Skutecznosc podporzadkowania wierzytelnosci ograniczac sie ma wiec do relacji pomiedzy dluznikiem a wierzycielem podporzadkowanym (zabezpieczycielem) i wierzycielem uprzywilejowanym (beneficjentem zabezpieczenia). W prawie polskim nie ma regulacji poswieconej wprost umowie podporzadkowania wierzytelnosci. Jest wiec ona umowa nienazwana, której cechy mozna rekonstruowac na podstawie praktyki obrotu oraz rozwazan doktrynalnych. Podporzadkowanie wierzytelnosci moze byc czescia innej umowy. Najczesciej chodzi o klauzule podporzadkowania (subordinate clause) dodawana do umów o funkcji kredytowej. Pojecie pozyczki podporzadkowanej znane jest krajowemu i unijnemu prawu bankowemu. Wykorzystano je przy ustanawianiu regul ostroznosciowych obowiazujacych banki i inne instytucje kredytowe. Wzmianka o tym, ze pozyczka moze byc podporzadkowana, jak równiez skonstruowanie przeslanek, od których zalezy zakwalifikowanie pozyskanych w jej wyniku srodków do funduszów wlasnych (Tier I lub Tier II) banku (art. 127 PrBank oraz art. 63 i 79 rozporzadzenia Nr 575/2013), nie determinuje jednak, jakie sa cywilnoprawne konsekwencje zawarcia takiej umowy. Jej tresc, która bedzie tu analizowana, stanowi wytwór praktyki, nawiazujacy takze do rozwiazan stosowanych w innych krajach. Wskazac mozna jedynie na instytucje znane naszemu porzadkowi prawnemu, które takze pozwalaja na odstepstwa od ogólnych zasad rzadzacych kolejnoscia zaspokojenia wierzycieli. Porównanie ich z umowa podporzadkowania umozliwi zidentyfikowanie jej cech wyrózniajacych (zob. § 2). Ustalenie tresci stosunku zobowiazaniowego powstalego na skutek zawarcia umowy podporzadkowania pozostawione jest stronom, które czynia to za pomoca postanowien umownych o zróznicowanym charakterze. W celu uporzadkowania analizy nalezy je pogrupowac. W pierwszej kolejnosci zbadane zostana zasadnicze postanowienia umowy, które prowadza do podporzadkowania jednej wierzytelnosci na rzecz drugiej. Wyróznic mozna – w nawiazaniu do klasyfikacji, które juz w polskiej doktrynie wprowadzono – trzy niewykluczajace sie wzajemnie sposoby (modele), w jakie wierzytelnosc moze zostac podporzadkowana na rzecz innej. Pierwszy z nich zaklada powiazanie wierzytelnosci w taki sposób, aby organ prowadzacy postepowanie egzekucyjne lub upadlosciowe skierowane przeciwko dluznikowi mial obowiazek przydzielic wierzycielowi uprzywilejowanemu odpowiednia sume na zaspokojenie jego wierzytelnosci z pierwszenstwem przed wierzycielem podporzadkowanym (model egzekucyjny – zob. § 3). Drugi wariant zasadza sie na uzaleznieniu istnienia albo wymagalnosci zobowiazania podporzadkowanego od wykonania zobowiazania uprzywilejowanego. Wierzytelnosc podporzadkowana ma powstawac lub stawac sie wymagalna dopiero na skutek ziszczenia sie warunku, jakim jest zaspokojenie wierzyciela uprzywilejowanego (model warunkowy – zob. § 4). Trzecie rozwiazanie polega natomiast na warunkowym wylaczeniu zaskarzalnosci roszczenia podporzadkowanego do momentu zaspokojenia roszczenia uprzywilejowanego (model zaskarzalnosciowy – zob. § 5). Kazdy z wariantów móglby ponadto zostac uksztaltowany w taki sposób, aby skutki umowy podporzadkowania wyzwalaly sie dopiero w chwili zlozenia wniosku o upadlosc lub ogloszenia upadlosci dluznika. W literaturze tego rodzaju rozwiazanie to nazywa sie podporzadkowaniem niezupelnym (niepelnym)4. Zostanie ono poddane odrebnej analizie (zob. § 6). Oprócz wyboru sposobu podporzadkowania wierzytelnosci strony moga zawierac dodatkowe postanowienia sluzace wzmocnieniu ksztaltowanego zabezpieczenia. Pierwsza grupe tworza postanowienia chroniace wierzyciela uprzywilejowanego przed naruszeniem uzgodnionej z dluznikiem i wierzycielem podporzadkowanym kolejnosci zaspokojenia. Zarówno dluznik, jak i wierzyciel podporzadkowany zobowiazuja sie do nienaruszania umówionej kolejnosci zaspokojenia, a ten drugi naklada na siebie dodatkowo tzw. obowiazek redystrybucyjny, którego przedmiotem jest przekazywanie wierzycielowi uprzywilejowanemu wszystkiego, co uzyska z majatku dluznika z naruszeniem tej kolejnosci (zob. § 7). Drugi zbiór sklada sie z klauzul upowazniajacych wierzyciela uprzywilejowanego do wykonywania w imieniu wierzyciela podporzadkowanego czynnosci w postepowaniu upadlosciowym zwiazanych z dochodzeniem wierzytelnosci podporzadkowanej (zob. § 8). Analiza przeprowadzona zostanie w odniesieniu do kazdego ze wskazanych zbiorów postanowien umownych odrebnie, choc, co do zasady, nie konkuruja one ze soba. Moga one uzupelniac sie wzajemnie. Relacje pomiedzy badanymi grupami postanowien umownych wymagaja dodatkowej wzmianki w podsumowaniu, czego efektem powinno byc wskazanie zestawu klauzul tworzacych optymalny ksztalt umowy podporzadkowania wierzytelnosci. Na sam koniec nalezy ocenic przydatnosc podporzadkowania wierzytelnosci uksztaltowanego wedle zalozen ustalonych w toku calego wywodu (zob. § 9).