Odpowiedzialność deliktowa wobec osób pośrednio poszkodowanych: podmiotowe granice obowiązku odszkodowawczego w kontekście pojęcia szkody

Studia Prawa Prywatnego | 02/2017
Radosław Strugała

§ 1. Wprowadzenie (kontekst gospodarczy i społeczny)

Zasada, zgodnie z którą zakres deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej jest ograniczony do osób bezpośrednio poszkodowanych, choć nie bez wyjątków, jest od dawna akceptowana w polskiej cywilistyce. Dość powszechny konsensus sprawił, że do niedawna nie była ona zbyt często dyskutowana. Ostatnio zagadnienie podmiotowego zakresu obowiązku odszkodowawczego stało się jednak przedmiotem żywego zainteresowania doktryny. Bezpośredniej przyczyny tego zainteresowania można upatrywać w fakcie wydania monografii (pt. Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr), której autor zdecydowanie kwestionuje obowiązywanie w polskim systemie odpowiedzialności deliktowej reguły ograniczającej1 indemnizację szkód doznanych przez osoby poszkodowane pośrednio2. Większość dotyczących tego zagadnienia publikacji, które ukazały się w ostatnim czasie, wydaje się być reakcją na pogląd kwestionujący regułę podmiotowego ograniczenia indemnizacji – ich autorzy bronią tradycyjnego poglądu, polemizując wyraźnie z argumentami zaprezentowanymi w przytoczonej wyżej monografii3. W nowszej literaturze nie brak jednak również głosów autorów podających w wątpliwość zasadę podmiotowego ograniczenia indemnizacji szkód deliktowych4. Polemika między jej zwolennikami i przeciwnikami odwołuje się głównie do argumentów dogmatycznych. W moim przekonaniu niezwykle istotny jest jednak także zmieniający się kontekst społeczny i gospodarczy, w jakim pojawia się problem odpowiedzialności wobec osób pośrednio poszkodowanych. Sądzę, że wzmożenie zainteresowania problematyką odpowiedzialności wobec pośrednio poszkodowanych nie jest zupełnie przypadkowe. Zachodzące współcześnie zmiany w modelu ekonomicznym (wzrost znaczenia integracji gospodarczej, w tym tej niezintegrowanej strukturalnie, także w ramach modelu tzw. sharing economy) i towarzyszące im zjawisko coraz bardziej złożonych powiązań między podmiotami gospodarczymi5 sprawia, że znaczenie zagadnienia szkód podmiotów poszkodowanych pośrednio będzie prawdopodobnie sukcesywnie rosło. W literaturze intensyfikację złożonych form współpracy łączy się zwykle z zagadnieniem umów połączonych (linked contracts), w polskiej doktrynie tradycyjnie określanych jako związki umów6. W konsekwencji, zjawisko to opisuje się głównie w kontekście problemów prawnych dotyczących prawa umów7. Nie ulega jednak wątpliwości, że złożoność relacji pomiędzy podmiotami wymiany gospodarczej ma swoje implikacje także w zakresie odpowiedzialności deliktowej. Stwierdzenie to można zilustrować przykładem zaczerpniętym z literatury traktującej o zjawisku umów powiązanych (np. sieci umów). Niewątpliwie bowiem szkody wyrządzone bezpośrednio jednemu spośród podmiotów współpracujących w ramach sieci umów (np. jednemu przedsiębiorcy działającemu jako franczyzobiorca w sieci franczyzowej), mogą się stać przyczyną uszczerbków doznawanych przez innych uczestników tej sieci (pozostałych franczyzobiorców lub franczyzodawcę). Jako przykład można przywołać sytuację, w której konkurencja, która zatruła jedzenie w restauracji jednego z restauratorów należących do sieci, wyrządza szkodę wyrażającą się w (następującej w wyniku spadku liczby klientów) utracie zarobków, nie tylko jemu bezpośrednio, ale także – pośrednio – całej sieci (innym franczyzobiorcom i franczyzodawcy)8. Innym przykładem – tym razem z zakresu współpracy zintegrowanej strukturalnie9 – mogą być szkody wyrządzone wierzycielom spółki zależnej, które są następstwem uszczerbków doznanych bezpośrednio przez tę spółkę w wyniku działań spółki dominującej10 lub szkody doznane przez wspólników (akcjonariuszy) na skutek wyrządzenia szkody bezpośrednio samej spółce11.