Abstrakt
Umowa zlecenia nabycia nieruchomości nie jest podstawą wpisu zleceniodawcy jako właściciela do księgi wieczystej, zatem forma pisemna z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 31 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece) nie jest tu konieczna.Wiadomości podstawowe (geneza i istota instytucji powiernictwa)Instytucja powierniczych czynności prawnych ma bardzo odległe pochodzenie, sięgające czasów klasycznego prawa rzymskiego. Jej istotą było przeniesienie przez zbywcę na inną osobę własności rzeczy lub innego prawa (a także – nierzadko – władztwa nad osobą niewolnika), z zastrzeżeniem, że nabywca będzie korzystać z przedmiotu umowy w ściśle określony sposób, a następnie przeniesie tenże przedmiot z powrotem na zbywcę lub osobę trzecią. Pierwotnie zastrzeżenie, o którym mowa, nie korzystało z żadnej sankcji prawnej (nie stanowiło źródła roszczenia o zwrot przedmiotu umowy), opierało się więc na zaufaniu, że nabywca zachowa się w sposób zgodny z treścią swego przyrzeczenia. Konstrukcja ta, której fundamentem było owo zaufanie (fides, fidutia), ulegała następnie różnym zmianom, polegającym m.in. na wzmocnieniu pozycji prawnej zbywcy przez przyznanie mu roszczenia o zwrot przedmiotu umowy po jej wygaśnięciu. Współcześnie, w europejskich systemach prawnych funkcjonują dwa typy powierniczych czynności prawnych:
- czynności typu;- czynności typu zarządzającego.Instytucja powierniczych czynności prawnych nie została dotąd uregulowana przepisami KC (w prawie niemieckim, które w omawianej kwestii stanowiło i stanowi w dalszym ciągu inspirację dla polskiej myśli prawniczej, powiernicze czynności prawne nie są również regulowane kodeksowo), stosowana jest jednak bardzo często w powszechnym, a przede wszystkim w profesjonalnym obrocie cywilnoprawnym, dla wzmocnienia pozycji prawnej wierzyciela, niezależnie nawet od tego, czy zbywca prawa (w szczególności przewłaszczający) jest dłużnikiem osobistym wierzyciela. Dopuszczalność tych czynności została wielokrotnie potwierdzona w orzecznictwie, w którym podkreślono m.in., że:
- Konstytucja RP, gwarantując w art. 6 swobodę działalności gospodarczej bez względu na formę własności, tym samym proklamuje zasadę swobody kształtowania treści czynności prawnych (umów);- w dziedzinie stosunków obligacyjnych zasada ta znalazła wyraz w art. 3531 KC, stanowiącym, że „strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego” (uchwała SN (7) z 10.1.1990 r., III CZP 97/89, OSNC Nr 6/1990, poz. 27).Identyczne stanowisko w omawianej kwestii przyjmuje także doktryna prawnicza, w której podkreśla się dodatkowo, że:
- powiernicze zabezpieczenie wierzytelności stanowi „figurę prawną” różną jakościowo od praw zastawniczych (obejmujących instytucje hipoteki i zastawu oraz projektowanego długu gruntowego), tradycyjnie służących rzeczowemu zabezpieczeniu wierzytelności,- powiernicze zabezpieczenie wierzytelności realizuje postulat pełniejszej ochrony interesów wierzyciela, wyraźnie niedoceniany w obowiązującym prawie polskim.W doktrynie dominuje zapatrywanie, że czynność powiernicza (w orzecznictwie brak prób zdefiniowania przedmiotowego pojęcia) jest rodzajem czynności prawnej, wiążącym ściśle dwa elementy:
1. przeniesienie przez powierzającego na powiernika jakiegoś prawa (przysporzenie), w następstwie czego powiernik może korzystać z tego prawa względem osób trzecich w zakresie wyznaczonym treścią prawa (własność, wierzytelność, etc.);2. zobowiązanie powiernika wobec powierzającego (w stosunku wewnętrznym), że będzie z powierzonego mu prawa korzystał w ograniczonym zakresie, wskazanym treścią umowy powierniczej, w szczególności, że powierzone prawo powróci do powierzającego w określonej sytuacji (zob. A. Kędzierska-Cieślak, Powiernictwo).