Abstrakt

Spowodowana zewnętrznymi czynnikami politycznymi zmiana granic Polski powojennej (wyznaczenie wschodniej rubieży na rzece Bug – stąd wzięły początek, nie tylko potoczne, określenia „zabużanie” i „zabużański”) łączyła się z przesiedlaniem ludności, w liczbie szacowanej dziś łącznie na 1 240 000 osób, ono zaś z kolei – z regulowaniem kwestii majątkowych wywoływanych masowym exodusem, eufemistycznie zwanym „repatriacją”. Zawarte przez PKWN, we wrześniu 1944 r., umowy z Białoruską, Litewską i Ukraińską SRR (wszystkie w nieomal identycznym brzmieniu) przewidywały możliwość (a w praktyce był to obowiązek) repatriacji osób, które w związku ze zmianą granic w konsekwencji II wojny światowej, znalazły się na terenie jednego z państw – Polski i ZSRR. Miały one za cel przeprowadzenie ewakuacji obywateli polskich narodowości polskiej i żydowskiej z terytoriów republik sowieckich, zaś Litwinów, Białorusinów, Rusinów oraz Ukraińców – z terenu Polski. Przesiedleńcy – rolnicy mieli otrzymać ziemię w rozmiarach przewidzianych ustawą o reformie rolnej.

Akty prawne regulujące sprawy Zabużan

Dobytek pozostawiany w dotychczasowym miejscu zamieszkania podlegał opisowi przez pełnomocników i przedstawicieli stron. Układy zawarte z Białoruską i Ukraińską SRR przewidywały, iż wartość majątku pozostawionego zwraca się ewakuowanym według ceny ubezpieczeniowej zgodnie z ustawami obowiązującymi w Polsce i SRR. Odmiennie ujęto tę kwestię w układzie z Litewską SRR, który nie zezwalał na zwrot wartości gruntów. Wszystkie trzy tzw. umowy republikańskie nie zostały ratyfikowane ani promulgowane¹. Z tej też przyczyny w III Rzeczypospolitej Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 19.12.2002 r. (K 33/02, opubl. OTK-A Nr 7/2002, poz. 97) uznał, iż jako niestanowiące części państwowego porządku prawnego, nie mogą być one traktowane jako bezpośrednie źródło roszczeń kompensacyjnych osób repatriowanych, bądź ich spadkobierców.

Implikacją powojennej akcji przesiedleń były kolejno się zmieniające stany prawodawcze zmierzające do częściowego przynajmniej zrekompensowania zabużanom utraconego na wschodzie mienia. Wśród źródeł prawa zawierających odnośne uregulowania należy wymienić następujące:

– dekret PKWN z 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (art. 16, Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13);

– dekret z 6.9.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (art. 18 i 23, Dz.U. Nr 49, poz. 279 ze zm.);

– dekret z 6.12.1946 r. o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (art. 9, Dz.U. Nr 71, poz. 389);

– dekret z 10.12.1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe oraz na cele budownictwa indywidualnych domów jednorodzinnych (art. 14, Dz.U. Nr 49, poz. 326);

– dekret z 18.4.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (art. 12, Dz.U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78);

– ustawa z 28.5.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (art. 8, Dz.U. Nr 31, poz. 132);

– ustawa z 12.3.1958 r. o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (art. 20–21, Dz.U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.);

– ustawa z 14.7.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (art. 17b, Dz.U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.);

– ustawa z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (art. 81, Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.);

– ustawa z 10.6.1994 r. o zagospodarowaniu nieruchomości Skarbu Państwa przejętych od wojsk Federacji Rosyjskiej (art. 16, Dz.U. Nr 79, poz. 363);

– ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (art. 212, Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.);

– ustawa z 4.9.1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (art. 6, Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1299).

Rozwiązania przyjmowane od 1961 r. aż do końca okresu obowiązywania art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami (GospNierU) można – pomijając mniej tu istotne modyfikacje² – określić jako oparte na tym samym modelu. Polegał on na zaliczaniu wartości mienia – wyłącznie nieruchomego – pozostawionego na terenach niewchodzących w skład powojennego obszaru Polski, na poczet opłat za użytkowanie wieczyste, ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także ceny nieruchomości rolnych stanowiących własność Skarbu Państwa³. Istniała ponadto możność zaliczenia pozostającej po takiej operacji nadwyżki wartości mienia utraconego na wschodzie na poczet bądź to opłat za użytkowanie wieczyste, bądź też ceny sprzedaży działki zabudowanej budynkiem przeznaczonym na pomieszczenia do prowadzenia działalności handlowej, usługowej bądź innej działalności z zakresu drobnej wytwórczości, budynkiem przeznaczonym na pracownię do prowadzenia działalności twórczej lub domem letniskowym, garażem albo działki przeznaczonej pod tego rodzaju zabudowę (norma taka została zawarta w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, a następnie w art. 212 ust. 2 GospNierU). Zarówno ustawa z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (GospGruntU), jak i ustawa o gospodarce nieruchomościami z 1997 r. uchwalona w jej miejsce, przyznawały wyżej wymienione uprawnienia tak samemu zabużaninowi, jak i wskazanej przez niego jednej osobie należącej do kręgu jego (potencjalnych) spadkobierców ustawowych. W braku zaś śmierci głównego uprawnionego, w jego prawa wstępowali bądź łącznie wszyscy spadkobiercy, bądź jeden spadkobierca zgodnie przez wszystkich wskazany.

Na tle art. 212 GospNierU Trybunał Konstytucyjny, w uzasadnieniu wyroku z 19.12.2002 r., K 33/02 (OTK-A Nr 72002, poz. 97) wyraził pogląd, że uprawnienie do zaliczenia jest samodzielnym prawem majątkowym podlegającym ochronie zapisanej zarówno w art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji, jak i art. 1 Prot. Nr 1 do Konwencji.

Zmiany terminów do składania wniosków

GospGruntU zakreślała termin, w którym [...]