Abstrakt
Uwagi wprowadzające
Alternatywne metody rozwiązywania sporów, obejmujące m.in. udział społeczeństwa w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, stanowią współcześnie zagadnienie żywo dyskutowane i uznawane za palące. Szczególnie na gruncie polskim jest to temat budzący duże zainteresowanie ze względu na powszechnie panujące przekonanie (mniejsza, na ile słuszne) o powolności i nieefektywności drogi sądowej, zwłaszcza w zakresie spraw cywilnych1. Faktem bezspornym jest przeciążenie polskich sądów, i to niezależnie od stosunkowo dużej liczby orzekających sędziów w stosunku do liczby ludności2. Zarazem zagadnienie alternatywnego oraz polubownego rozwiązywania sporów jest nierozerwalnie związane z ustrojem sądownictwa i uwzględnieniem w nim form, w szerokim rozumieniu, „pozasądowych”, tj. umożliwiających działanie stron nie tyle „poza” systemem sądowniczym, ile bez udziału profesjonalnych sędziów. Poszukiwania tego rodzaju rozwiązań nie są jednak, wbrew pozorom, nowinkarstwem czy próbą obalania istniejącego systemu prawnego, opartego na sędziach zawodowych. W europejskiej tradycji prawnej znaleźć można bardzo wiele przykładów sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez laików; częstokroć systemy takie działały z powodzeniem przez wiele wieków. Za szczególnie interesujące trzeba jednak uznać te spośród nich, które funkcjonują aż po dzień dzisiejszy, w realiach krańcowo odmiennych od tych, w jakich powstawały. Takimi właśnie instytucjami są dwa wyspecjalizowane sądy wodne, funkcjonujące w Hiszpanii – Trybunał Wodny w Walencji3 oraz Rada Dobrych Ludzi w Murcji4. Szczególnie pierwsza z tych instytucji wydała się autorowi interesująca – stąd też nacisk położony na jej analizę w dalszej części artykułu. Jakkolwiek są to całkowicie odrębne i niezależne od siebie sądy, to przejawiają one liczne podobieństwa, umożliwiające ich wspólne badanie i omówienie. Oba te szczególne organy funkcjonują nieprzerwanie od setek lat w oparciu o prawo zwyczajowe; ich członkowie są wybieralnymi laikami. Wyjątkowość hiszpańskich trybunałów wodnych została doceniona poprzez wpisanie ich w 2009 r. przez UNESCO na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości5. Już tylko z tych zatem powodów są one warte uwagi badaczy prawa – jednak nie są to powody jedyne. Opis i analiza sposobu działania tego rodzaju instytucji, od stuleci realizujących elementy tego, co dziś znamy jako Alternative Dispute Resolution, może bowiem stanowić inspirację i dla współczesnego ustawodawcy oraz badacza prawa; niesformalizowane, ustne mechanizmy wymierzania sprawiedliwości, utrwalone przez wieki i pozostające w użyciu po dziś dzień, ponad wszelką wątpliwość wykazały bowiem swoją skuteczność i efektywność, rzucając wyzwanie pozytywistycznej wizji prawa.Abstract
Tribunal of Waters of Valencia and the Council of Wise Men of Murcia – legal living fossils or an inspiration for the future?
The aim of the article is to present specific legal institutions, such as the Water Tribunal in Valencia and the Council of Good People in Murcia, from the point of view of alternative dispute resolution. The author describes the genesis and mechanisms of operation of these two specific institutions of Spanish law, drawing attention to the peculiarities that enable these tribunals to function even in the modern era. On this basis, he tries to answer the question whether similarly functioning institutions could be an answer to contemporary challenges of the justice system.Słowa kluczowe: prawo wodne – prawo hiszpańskie – historia prawa – ADR – Walencja – Murcja Keywords: water law – Spanish law – legal history – ADR – Valencia – Murcia