Abstrakt

Zagadnienia wstępne Przedmiotem niniejszego opracowania będzie analiza zdatności arbitrażowej jako jednej z przesłanek dopuszczalności poddania sporu pod właściwość sądu polubownego. Analiza ta zostanie dokonana w kontekście wydanych ostatnio orzeczeń Sądu Najwyższego, które dotykają poruszonego zagadnienia, tj. postanowień: z 21.5.2010 r.1 i z 18.6.2010 r.2 oraz uchwały z 23.9.2010 r.3. Symptomatyczne, że wszystkie wskazane judykaty zapadły na tle spraw, w których powodowie dochodzili ustalenia nieistnienia bądź nieważności zawartych umów opcji sprzedaży walutowych, które – jak powszechnie wiadomo – przyniosły wielu przedsiębiorcom dotkliwe straty finansowe wskutek nadejścia kryzysu gospodarczego i wynikającego z tego faktu osłabienia się polskiej waluty. Przed przejściem do omówienia poszczególnych orzeczeń wyjaśnić trzeba, co należy rozumieć pod pojęciem „zdatność arbitrażowa”. Termin ten został użyty po raz pierwszy przez A.W. Wiśniewskiego4, który słusznie wskazał, że w języku polskim brak jest odpowiedników instytucji istniejącej w obcych językach prawniczych (np. ang. arbitrability, niem. Schiedsfähigkeit, franc. arbitrabilité). Zdatność arbitrażowa oznacza zaś cechę sporu (sprawy), powodującą, że może ona zostać poddana pod rozstrzygnięcie sądu polubownego na podstawie dokonanego przez strony zapisu na ten sąd5. Instytucja zdatności arbitrażowej, wyznaczając przedmiotowy zakres dopuszczalności arbitrażu, stanowi więc konieczny warunek ważności zapisu na sąd polubowny, który jest centralnym instrumentem sądownictwa87polubownego6. Innymi słowy, jeżeli spór nie ma kwalifikacji zdatności arbitrażowej, jego rozstrzygnięcie podlegać będzie kognicji wyłącznie sądu państwowego7.  Określenie granic kompetencji sądów arbitrażowych poprzez wskazanie, jakie rodzaje sporów mogą zostać im oddane pod rozstrzygnięcie, związane jest z kwestią porządku publicznego przyjętego w danym państwie i stanowi w ten sposób jedną z form, w jakich państwo sprawuje kontrolę nad sądownictwem polubownym8. Z tego względu umowy międzynarodowe normujące arbitraż pozostawiają to zagadnienie regulacjom krajowym. Tytułem przykładu wskazać można na treść art. V ust. 3 Konwencji europejskiej o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1961 r.9, art. 1 ust. 5 ustawy modelowej UNCITRAL  o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r.10 oraz art. I ust. 3 i art. V ust. 2 lit. a Konwencji nowojorskiej o uznawaniu i wykonywaniu...