Ochrona zabytków w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego

Nieruchomości | 2/2020
Moduł: nieruchomości
DOI: 10.32027/NIER.20.2.2
Maciej J. Nowak
Ochrona zabytków w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego

Realizacja na szczeblu gminy polityki przestrzennej wymaga szerokiego, interdyscyplinarnego podejścia. Z perspektywy planistycznej należy bowiem uwzględniać wytyczne związane z bardziej sektorowymi potrzebami. Wśród tych potrzeb można wyodrębnić także sferę kulturową, w szczególności związaną z ochroną zabytków. W artykule podjęto próbę charakterystyki niniejszego zagadnienia z perspektywy orzeczniczej.
Kluczowe narzędzie polityki przestrzennej, czyli miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, są w gminach stosowane w zróżnicowane sposoby. Z jednej strony chodzi o częstotliwość stosowania planów miejscowych w danej gminie, ale z drugiej o treść. Różne gminy w zróżnicowany wzajemnie sposób chronią wybrane cenne (pod różnymi względami) obszary, co prowadzi do zróżnicowanych skutków w postaci podważania (lub nie) planów miejscowych przez organy nadzoru i sądy. Dotyczy to także sfery związanej z wartościami kulturowymi, w tym zabytkami. Dobrym przykładem jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24.4.2019 r. (II OSK 3112/18, Legalis), gdzie wskazano, że forma ochrony zabytków, polegająca na wpisie obiektu do rejestru zabytków stanowi najwyższy reżim ochrony przewidziany ustawą o ochronie zabytków. Oczywiście okoliczność ta co do zasady nie wyklucza zastosowania co do konkretnych zabytków dodatkowych ustaleń ochronnych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, lecz musi być to podyktowane względami wskazującymi na niezbędność takich rozwiązań z punktu widzenia potrzeb ochrony zabytków i wymagań związanych z ustalaniem zasad zagospodarowania i zabudowy oznaczonego terenu. Powstaje czasami dylemat, jak daleko mogą sięgać niniejsze dodatkowe ustalenia ochronne (nie tylko w odniesieniu do samych zabytków). W tym kontekście funkcjonuje pojęcie „ochrony widoku” obejmujące nie tylko sam zabytek, ale też jego otoczenie. Jak to ujął NSA (wyrok z 25.4.2018 r., II OSK 2382/17, Legalis), ujęcie budynku w gminnej ewidencji zabytków uzasadnia wprowadzenie w planie zagospodarowania przestrzennego ochrony widoku na ten zabytek, nawet poprzez takie uregulowanie w planie warunków zabudowy otaczających budynek działek, które pozbawi de facto możliwości jakiejkolwiek zabudowy działek. Otaczający dworek park/ogród może być przedmiotem ochrony z punktu widzenia dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, czy też jako zapewnienie widoku na zabytkowy obiekt. Podmioty dysponujące w granicach administracyjnych miast prawem własności terenów, zabudowy o określonych walorach czy cechach (np. zabytkowych) muszą liczyć się z pewnymi przywilejami władz, mających swoje źródło w przepisach rangi ustawowej, dającym możliwość wpływu na dysponowanie daną nieruchomością, w tym możliwością jej zabudowy. Dla tak ujętego zakresu działań występują jednak ograniczenia. Najogólniej streścił to WSA w Olsztynie (w wyroku z 28.2.2017 r., II SA/Ol 15/17, Legalis), wskazując, że regulowanie kwestii ochrony zabytków inaczej, niż to uczynił ustawodawca, stanowi naruszenie prawa, gdyż działanie to jest sprzeczne z przyjętą zasadą tworzenia aktów prawa miejscowego na podstawie i w granicach prawa. Nie sposób z niniejszym stwierdzeniem się nie zgodzić, niemniej wszystko zależy od ujęcia szczegółowych problemów.