Zwyczajne środki zaskarżenia (odwoławcze) w postępowaniu nieprocesowym

Zwyczajne środki zaskarżenia (odwoławcze) w postępowaniu nieprocesowym

Monitor Prawniczy | 2/2002
Moduł: postępowanie cywilne
Andrzej Zieliński

Zarówno warunki dopuszczalności apelacji, zażalenia i kasacji w postępowaniu cywilnym jak i wymagania formalne są jednakowe w odniesieniu zarówno do procesu, jak i do postępowania nieprocesowego. Opracowanie niniejsze skoncentruje się na różnicach zachodzących w postępowaniu nieprocesowym w stosunku do procesu w zakresie środków odwoławczych.

Uwagi ogólne

Problematyka środków zaskarżenia, ze względu na ich wagę, od dawna cieszy się zainteresowaniem zarówno doktryny prawniczej, jak i praktyki1.

W Polsce od 1.7.1996 r. obowiązuje ponownie w postępowaniu cywilnym system trójinstancyjny, wprowadzony ustawą z 1.3.1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1996 r., Nr 43, poz. 189). Powyższa zmiana systemu zaskarżania orzeczeń sądowych w postępowaniu cywilnym ponownie postawiła tę problematykę w centrum uwagi2.

Na rolę, jaką odgrywają środki zaskarżenia w polskim systemie prawnym, wskazuje jednoznacznie statuowana w art. 2 Konstytucji RP zasada demokratycznego państwa prawnego. W odniesieniu do środków zaskarżenia zasadę tę należy rozumieć jako instrument korygowania wadliwych orzeczeń sądowych.

KPC do zwyczajnych środków zaskarżenia (odwoławczych) zalicza: apelację, zażalenie i kasację. Środki te mają dwie cechy wspólne:

  • dewolutywność - ich wniesienie powoduje, że sprawa kierowana jest do innej, wyższej instancji,
  • suspensywność - ich wniesienie powoduje wstrzymanie uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia.

Przywrócenie obowiązującego w Polsce do 1950 r. systemu trójinstancyjnego nie wiązało się z koniecznością zmiany struktur organizacyjnych sądownictwa. Jego konsekwencją były jedynie zmiany funkcjonalne dotyczące zakresu czynności sądów różnego rzędu, a więc sądów rejonowych, okręgowych, a zwłaszcza SN3.

W aktualnie istniejącym systemie trójinstancyjnym SN sprawuje nadzór judykacyjny nad orzecznictwem sądów powszechnych. Nadzór ów przejawia się przede wszystkim poprzez rozpoznawanie skarg kasacyjnych.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na trafne zastrzeżenia W. Broniewicza co do terminologii „kasacja” w odniesieniu do środka zaskarżenia orzeczeń sądu II instancji 4. Zwracając uwagę, że termin „kasacja” oznacza tyle co kasata, skasowanie, czyli uchylenie orzeczenia, Autor ten słusznie podkreśla, że owego uchylenia dokonuje SN, a nie skarżący. Zatem środek odwoławczy, w którym skarżący ubiega się o kasację zaskarżonego orzeczenia, powinien być określany terminem: „skarga kasacyjna”, a nie „kasacja”.

Uznać należy trafność tego stanowiska, a w konsekwencji poprzeć wniosek de lege ferenda W. Broniewicza o odpowiednią zmianę terminologii użytej w KPC5.

Do istoty omawianego zagadnienia należy kwestia dopuszczalności dewolutywnych środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym.

Warunki wniesienia środka odwoławczego przedstawiają się następująco:

1) istnienie orzeczenia sądowego,

2) dopuszczalność środka odwoławczego przewidziana w ustawie,

3) interes prawny w zaskarżeniu orzeczenia,

4) wniesienie środka odwoławczego w formie przepisanej przez ustawę,

5) wniesienie środka odwoławczego w terminie przewidzianym przez ustawę,

6) posiadanie legitymacji do wniesienia środka odwoławczego.

Stwierdzić należy, iż warunki dopuszczalności środków odwoławczych są jednakowe w odniesieniu zarówno do procesu, jak i postępowania nieprocesowego.

Jednakowe również są wymagania formalne dotyczące apelacji, zażalenia i kasacji.

Takie same są też zasady wnoszenia i rozstrzygania środków odwoławczych w obu tych postępowaniach.

Wyłomu w postępowaniu nieprocesowym doznaje przede wszystkim zasada reformationis in peius (art. 384 KPC). Nie obowiązuje ona bowiem w tych wszystkich sprawach, które sąd nieprocesowy może wszcząć z urzędu (np. w sprawach opiekuńczych i in.), oraz w tych sprawach wszczynanych na wniosek, w których sąd nie jest związany granicami wniosku (np. w sprawach o dział spadku, o podział majątku wspólnego małżonków i in.).

Opracowanie niniejsze skoncentruje się na różnicach zachodzących w postępowaniu nieprocesowym w stosunku do procesu w zakresie środków odwoławczych.

Apelacja

Według przepisu art. 518 KPC apelacja w postępowaniu nieprocesowym przysługuje od postanowień orzekających co do istoty sprawy.

Apelacja zatem przysługuje wyłącznie od orzeczeń merytorycznych, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przykładowo od postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia spadku, z mocy przepisu szczególnego nie przysługuje apelacja, lecz zażalenie (art. 635 § 6 KPC). W ogóle żaden środek zaskarżenia, w tym i apelacja, nie przysługuje na rozstrzygające co do istoty sprawy, wydawane w postępowaniu nieprocesowym postanowienie Sądu Okręgowego w przedmiocie wydania wypisu aktu notarialnego osobom, dla których nie zastrzeżono w akcie prawa otrzymania wypisu (art. 110 § 2 in fine ustawy z 14.2.1991 r. Prawo o notariacie - Dz.U. Nr 22, poz. 91 ze zm.).

Natomiast apelacja przysługuje od postanowienia w przedmiocie wpisu do rejestru zastawów (art. 41 ust. 5 ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów - Dz.U. Nr 149, poz. 703).

Nie przysługuje również apelacja w rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym skargach na nieuwzględniające reklamacji postanowienia sądu w sprawach dotyczacych wyborów:

  • art. 37 ust. 3 ustawy z 16.7.1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików wojewódzkich (Dz.U. Nr 95, poz. 602 ze zm.),
  • art. 39 ust. 2 ustawy z 27.9.1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 67, poz. 398 ze zm.).

Apelacja nie przysługuje również od orzeczeń wydawanych w trybie ustawy z 12.04.2001 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 46, poz. 499 ze zm.), a mianowicie:

  • art. 123 ust. 4 - od orzeczenia w przedmiocie skargi od postanowienia o odrzuceniu sprawozdania wyborczego,
  • art. 148 ust. 3 - od orzeczenia w przedmiocie skargi na postanowienie Okręgowej Komisji Wyborczej o odmowie rejestracji listy okręgowej,
  • art. 149 ust. 3 - od orzeczenia w przedmiocie skargi o odmowie rejestracji listy okręgowej,
  • art. 183 ust. 2 - na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej w przedmiocie skargi na ustalenia dotyczące podziału czasu antenowego audycji wyborczych.

Do istotnej różnicy pomiędzy procesem a postępowaniem nieprocesowym należy [...]