Zwrot wniosku o rozliczenie nakładów złożonego w toku postępowania o dział spadku i zniesienie współwłasności

Monitor Prawniczy | 15/2015
Moduł: postępowanie cywilne
Tadeusz Zembrzuski

I. Zgodnie z art. 618 § 1 KPC1, w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także spory o prawo żądania zniesienia współwłasności i o prawo własności, jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy2. Z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności odrębne postępowania we wskazanych sprawach stają się niedopuszczalne, zaś sprawy będące w toku należy przekazać do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności3. Natomiast postępowania w sprawach, które nie zostały przekazane, sąd umarza z chwilą zakończenia postępowania o zniesienie współwłasności. Realizacja tych roszczeń jest możliwa wyłącznie we wskazanym postępowaniu. Zgodnie z art. 618 § 3 KPC po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności uczestnik nie może dochodzić roszczeń przewidzianych w § 1, w tym także wzajemnych roszczeń współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy. Przepis ten statuuje swoistą prekluzję odnoszącą się do dochodzenia roszczeń4. Czas dla ich realizacji został ograniczony zdarzeniem procesowym, jakim jest zapadnięcie prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności5. Rozwiązanie to bywa w doktrynie określane jako przejaw radykalnego urzeczywistniania zasady kompleksowego rozstrzygania w postępowaniu o zniesienie współwłasności wszystkich roszczeń współwłaścicieli związanych z przedmiotem współwłasności6. Spory powstające między współwłaścicielami są dołączane do sprawy o zniesienie współwłasności. Tworzą jedną całość podlegającą wspólnemu osądowi w merytorycznym postanowieniu kończącym postępowanie7. Kompleksowe ujęcie postępowania o zniesienie współwłasności umożliwia nie tylko dokonanie podziału rzeczy w sposób prawidłowy, lecz także służy jednoczesnemu i definitywnemu rozpoznaniu całego kompleksu stosunków między poszczególnymi współwłaścicielami i wypływających stąd praw i wzajemnych roszczeń8. Artykuł 618 KPC w szeroki sposób zakreśla kognicję sądu w sprawach o zniesienie współwłasności, dając mu instrument do aktywnego działania i dokonywania czynności z urzędu. Orzekanie o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy oraz co do ewentualnych służebności wymaga jednak aktywności zainteresowanych podmiotów9. W tym zakresie orzekanie sądu bez żądania, tj. bez zgłoszenia odpowiedniego wniosku, nie jest możliwe10. Wyliczenie sporów z art. 618 KPC jest enumeratywne, zaś wykładnia rozszerzająca tej regulacji jest niedopuszczalna11. Przemawia za tym wykładnia gramatyczna przepisu12. Bez wątpienia przepis ten jest podstawą do rozstrzygania o roszczeniach współposiadaczy, które mają swą podstawę materialnoprawną w przepisach Kodeksu cywilnego. Obejmuje roszczenia13 z tytułu pobranych pożytków i innych przychodów oraz dokonanych nakładów14. Odnosi się do rozliczenia poczynionych nakładów15 przez poszczególnych współwłaścicieli pod warunkiem zgłoszenia przed sądem odpowiedniego żądania16. Sąd powinien ustosunkować się do zgłoszonych przez uczestnika wniosków tak, jak w procesie, tj. uwzględnić je albo oddalić w sentencji postanowienia17. Stosowne żądanie należy zgłosić w toku postępowania pierwszoinstancyjnego18 lub w wyjątkowych wypadkach także przed sądem II instancji19. Żądanie każdego z uczestników (współwłaścicieli) może być zgłoszone przy zastosowaniu różnych konstrukcji procesowych. Może pojawić się we wniosku inicjującym postępowanie o zniesienie współwłasności, na podstawie pozwu (wniosku) wszczynającym sprawę, która dołączona została do sprawy o zniesienie współwłasności na podstawie art. 618 § 2 KPC, a także na podstawie wniosków składanych w trakcie postępowania działowego lub nawet ustnie do protokołu.