Zastaw rejestrowy na udziale w spółce z o.o. - glosa

Zastaw rejestrowy na udziale w spółce z o.o. - glosa

Monitor Prawniczy | 6/2005
Moduł: prawo cywilne, prawo handlowe
Jan Mojak, Jacek Widło

Artykuł 180 KSH jest przepisem szczególnym w stosunku do przepisu art. 3 ust. 1 ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

Postanowienie SN z 31.3.2004 r., III CK 429/02, MoP Nr 3/2005, s. 157

Stan faktyczny

Stan faktyczny, stanowiący kanwę glosowanego postanowienia jest prosty i nie budzi żadnych wątpliwości. Przemysław R. był jednym z dwóch wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „T.” z siedzibą w K. Umową z 20.6.2001 r., sporządzoną w zwykłej formie pisemnej, Przemysław R. swoje udziały obciążył zastawem rejestrowym na rzecz Spółki Akcyjnej „V.” z siedzibą w E. Wniosek zastawnika-wierzyciela o wpisanie zastawu do sądowego rejestru zastawów Sąd Rejonowy oddalił przyjmując, że umowa zastawnicza nie odpowiada wymaganiu określonemu w art. 180 Kodeksu spółek handlowych, wobec braku notarialnie poświadczonych podpisów kontrahentów. Apelację Spółki Akcyjnej „V.” z siedzibą w E., Sąd Okręgowy w K. oddalił, podzielając zapatrywania prawne Sądu Rejonowego.

Uwagi ogólne

Pragniemy odnieść się do dwóch istotnych kwestii, w glosowanym orzeczeniu Sądu Najwyższego związanych z wykładnią przepisów ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów1.

Pierwszy problem dotyczy materii formy umowy zastawniczej, w tym formy umowy zastawu rejestrowego na prawach, w szczególności formy umowy zastawu na udziałach w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Glosowane orzeczenie określa bowiem relację normy ZastRejU o formie umowy zastawniczej - (art. 3 ust. 1 ZastRejU), do innych uregulowań ustawowych dotyczących formy (art. 329 § 1 KC - forma umowy zastawu zwykłego na prawach) oraz art. 180 KSH (forma umowy zastawu na udziałach w spółce z o.o.).

Druga kwestia ma charakter natury ogólnej, a dotyczy identyfikacji jurydycznej mechanizmu powstania sądowego zastawu rejestrowego, w tym problemu określenia katalogu przesłanek skutecznego ustanowienia sądowego zastawu rejestrowego, jak też określenia zespołu tych przepisów, które stosuje się przy ustanowieniu tegoż zastawu na prawach.

Forma umowy zastawniczej

Asumpt do zajęcia się problematyką formy umowy zastawniczej oraz katalogu przesłanek koniecznych do ustanowienia sądowego zastawu rejestrowego, a także określenia zespołu przepisów, które materię tę regulują, w szczególności w przypadku ustanowienia zastawu rejestrowego na prawach - daje teza oraz ta część rozważań, zawartych w uzasadnieniu glosowanego orzeczenia Sądu Najwyższego, która wskazuje na motywację traktowania art. 180 KSH jako uregulowania szczególnego, w stosunku do przepisu regulującego formę umowy o ustanowienie zastawu rejestrowego tj. - art. 3 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym. Waga stwierdzeń Sądu Najwyższego wymaga zacytowania zawartych w nim rozważań w całości.

Sąd Najwyższy wskazał, że: „ustawa z 6.12.1996 r., o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1.1.1998 r., nie reguluje kompleksowo zagadnień związanych z zastawem rejestrowym. Zachowały zatem aktualność przepisy o zastawie kodeksowym, do których zresztą w art. 1 ust. 2, w sprawach w powołanej ustawie nieuregulowanych, ustawa ta odsyła. Nie można w związku z tym nie dostrzegać odmienności w uregulowaniu zastawu poza ustawą o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, i to nie tylko na gruncie Kodeksu cywilnego. Jeżeli te odrębności uregulowań zostały zachowane, to przysługuje im status uregulowań szczególnych, przede wszystkim przez wzgląd na określony w nich przedmiotowy zakres zastawu. Skoro zatem art. 327 KC dopuszcza zastaw na prawie zbywalnym, a umowa zastawnicza powinna być w takim przypadku zawarta na piśmie z datą pewną (art. 329 § 1 KC), to wyłączona jest wtedy jej ocena według kryterium zachowania formy pisemnej zwykłej. Podobnie rzecz się ma w odniesieniu do zastawu na udziale w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością”.

Węzłowe racje Sądu Najwyższego, odnoszące się do formy umowy zastawu rejestrowego na prawach (w tym - udziałach w spółce z o.o.) ująć można w trzech płaszczyznach.

Primo - instytucja sądowego zastawu rejestrowego została uregulowana w ZastRejU tylko szczątkowo, regulacja ta nie ma charakteru kompleksowego; tym samym do formy umowy o ustanowienie zastawu rejestrowego na prawach należy stosować art. 329 § 1 KC przewidujący formę pisemną z datą pewną, zaś do formy umowy o ustanowienie zastawu na udziałach w spółce z o.o. ma zastosowanie art. 180 KSH, statuujący wymóg formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi;

Secundo - zdaniem Sądu Najwyższego status [...]