Zasady orzekania kary łącznej

Monitor Prawniczy | 10/2019

Artykuł 86 § 4 Kodeksu karnego w zakresie, w jakim różnicuje sytuacje osób, wobec których zastosowanie miała już wcześniej instytucja kary łącznej, od osób, co do których ta instytucja zastosowania nie miała, w ten sposób, że umożliwia w stosunku do tej pierwszej kategorii osób podwyższenie dolnej granicy kary łącznej, a także orzeczenie kary rodzajowo surowszej, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Artykuł 86 § 4 Kodeksu karnego w zakresie, w jakim różnicuje sytuacje osób, wobec których zastosowanie miała już wcześniej instytucja kary łącznej, od osób, co do których ta instytucja zastosowania nie miała, w ten sposób, że umożliwia w stosunku do tej pierwszej kategorii osób podwyższenie dolnej granicy kary łącznej, a także orzeczenie kary rodzajowo surowszej, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Wniosek RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej jako: RPO) wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 86 § 4 KK w zakresie, w jakim różnicuje sytuacje osób, wobec których zastosowanie miała już wcześniej instytucja kary łącznej, od osób, co do których ta instytucja zastosowania nie miała, w ten sposób, że umożliwia w stosunku do tej pierwszej kategorii osób podwyższenie dolnej granicy kary łącznej, a także orzeczenie kary rodzajowo surowszej, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W 2010 r. wprowadzono art. 86 § 1a KK, na jego mocy, w sytuacji, w której suma kar pozbawienia wolności przekracza 25 lat, a chociażby jedna z podlegających łączeniu kar wynosi nie mniej niż 10 lat, sąd ma możliwość orzeczenia kary łącznej w wymiarze 25 lat pozbawienia wolności. Oznacza to, że granice kary łącznej w tym przypadku kształtują się pomiędzy najwyższą z wymierzonych za poszczególne przestępstwa kar, a karą 20 lat pozbawienia wolności oraz karą 25 lat pozbawienia wolności, będącą karą rodzajowo surowszą od kary terminowego pozbawienia wolności. Na podstawie art. 85 § 1 KK, jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną. Zasady wymiaru kary łącznej określa art. 86 KK, zaś zgodnie z jego § 4 zasady wymiaru kary łącznej określone w § 1–3 stosuje się odpowiednio, jeżeli przynajmniej jedną z kar podlegających łączeniu jest już orzeczona kara łączna. Regulacja ta weszła w życie 1.7.2015 r. We wniosku wskazano, że wprowadzenie spornego przepisu rozszerzyło możliwość i zakres zastosowania art. 86 § 1a KK, bowiem od 1.7.2015 r., węzłem kary łącznej sąd może połączyć kary, pośród których znajdują się kary jednostkowe i kary łączne lub wyłącznie kary łączne i jeżeli chociaż jedna z tych kar, a co za tym idzie chociaż jedna kara łączna, wynosi nie mniej niż 10 lat pozbawienia wolności, a suma kar nie mniej niż 25 lat pozbawienia wolności i orzec karę łączną w wymiarze 25 lat pozbawienia wolności. Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że skazaną na karę 25 lat pozbawienia wolności przy zastosowaniu obligatoryjnej instytucji kary łącznej może zostać osoba, która nigdy nie została skazana na karę jednostkową w wymiarze 10 lat pozbawienia wolności. Do 30.6.2015 r. takie kary łączne również podlegały łączeniu z innymi karami łącznymi, jak również z karami jednostkowymi. Jednak przed wprowadzeniem art. 86 § 4 KK kary łączne nie były w przypadku orzekania nowej kary łącznej traktowane tak, jak kary jednostkowe, a to oznaczało, iż w celu wyznaczenia granic kary łącznej należało uwzględnić wszystkie kary jednostkowe składające się na karę łączną podlegającą łączeniu. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że uwzględnienie wcześniejszych kar łącznych orzeczonych wyrokami łącznymi może prowadzić do podwyższenia dolnej granicy kary, która może zostać orzeczona finalnym wyrokiem łącznym obejmującym wszystkie przypisane sprawcy czyny. Podstawą orzekania finalnej kary łącznej (obejmującej kilka kar łącznych) będą więc kary w wyższym wymiarze, niż gdyby brać pod uwagę jedynie kary jednostkowe orzeczone za poszczególne czyny. W rezultacie przy jednakowej sytuacji faktycznej pewnych osób może dojść do racjonalnie nieuzasadnionego zróżnicowania ich sytuacji prawnej, zarówno faworyzującego, jak i dyskryminującego, co jest sprzeczne z konstytucyjnie gwarantowaną zasadą równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Rzecznik wyjaśnił, że skoro wszyscy są równi wobec prawa, to niedopuszczalne jest różnicowanie sytuacji osób, którym zostały wymierzone takie same kary jednostkowe, w zależności od okoliczności pozostających poza ich mocą, a zależnych jedynie od prawidłowości działania wymiaru sprawiedliwości.

Z uzasadnienia Trybunału

Trybunał Konstytucyjny jednogłośnie uznał, że kwestionowany przepis może prowadzić do różnicowania sytuacji prawnej osób, wobec których jest wymierzana kara łączna. Jak wyjaśniono, na skutek nowelizacji KK i wprowadzenia do niego art. 86 § 4 KK obecnie sąd określając wysokość kolejnej kary łącznej uwzględnia tę wcześniej orzeczoną, która – co do zasady – jest wyższa od kar jednostkowych. Konsekwencją takiego sposobu określenia wysokości kolejnej kary łącznej może być zaostrzenie odpowiedzialności karnej w sposób przypadkowy z przyczyn całkowicie niezależnych od sprawców, którzy są pozbawieni możliwości wpływu na to, kiedy zostanie wydany wyrok łączny w ich sprawie. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że choć realizacja postulatu równego traktowania sprawców skazanych za kilka przestępstw na kary jednakowe co do rodzaju i wymiaru nie wyraża się w wymierzaniu im takich samych kar łącznych, to prawidłowe zastosowanie art. 32 ust. 1 Konstytucji RP polega na tym, że ustawowe granice wymiaru kary łącznej orzekanej wobec każdego ze sprawców znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnej, będą takie same.

Wyrok TK z 18.4.2019 r., K 14/17