Zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi na tle wybranych tajemnic w polskim porządku prawnym

Monitor Prawniczy | 23/2015
Moduł: postępowanie cywilne, prawo karne
Marcin Wielec

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck.

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

Tajemnica spowiedzi jest specyficzną instytucją funkcjonująca na obszarze głównie prawa proceduralnego. Jej newralgiczność sprowadza się do odwiecznego dylematu istniejącego pomiędzy, z jednej strony, efektywnym dążeniem do pozyskiwania, poznania i wykorzystania wszelkich istotnych informacji dla osiągnięcia celów tego postępowania, i z drugiej strony ochroną podstawowych wolności i praw jednostki w państwie, które mogą ucierpieć w przypadku bezwzględnej chęci poznawania tych informacji. Dlatego w pewnych specyficznych warunkach ustawodawca wprowadza zakazy dowodowe, w tym zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi, które często ograniczają działania organów procesowych prowadzone w kierunku zbioru informacji bez względu na koszty, jakie to działanie niesie.

Wprowadzenie
Tajemnice w polskim porządku prawnym posiadają ochronne przeznaczenie. Uniemożliwiają poznanie okoliczności o zdarzeniu chroniąc wyższe wartości publiczne lub indywidualne dobro jednostki. W pewnym stopniu równoważą dysproporcje pomiędzy szerokimi możliwościami organów publicznych w zakresie metod i sposobów zbierania informacji o jednostce a skromnymi jednak możliwościami tej jednostki do ochrony swoich praw i wolności, w stosunku do działań aparatu państwowego. Generalnie tajemnice posiadają szczególnie duże znaczenie na płaszczyźnie normatywnej, dla której charakterystyczny jest przymus i represja (prawo i postępowanie karne). W większości mają one swoją osobliwą postać w prawie państwowym, gdzie są instytucjami zakorzenionymi w konkretnych ustawach. Nieczęsto w obowiązujących regulacjach prawnych występuje jednak wzajemne przenikanie się instytucji o tym samym profilu i znaczeniu w dwóch odmiennych systemach prawnych. Obecnie ten równoległy dualizm znaczeniowy sprowadza się do przykładu funkcjonowania i wzajemnego tolerowania się prawa państwowego i prawa kanonicznego. Są to dwa odrębne systemy prawne, lecz jurysdykcyjnie obejmujące niejednokrotnie te same podmioty. Konkretnym przykładem takiej instytucji uznanej zarówno w systemie prawa państwowego, jak i prawa kanonicznego jest tajemnica spowiedzi. Funkcjonuje ona jednocześnie wśród innych tajemnic w obecnym państwowym porządku prawnym i równolegle posiada kardynalne znaczenie, odpowiednią oprawę i nieocenioną wartość w prawie kanonicznym. W postępowaniu karnym występuje ona w formie charakterystycznej dla środowiska procesu karnego, tj. jako zakaz dowodowy1.
Próba zapewnienia parytetu pomiędzy uprawnieniami procesowymi i rola tajemnic w postępowaniu karnym
W postępowaniu karnym zapewnienie parytetu pomiędzy uprawnieniami procesowymi organów postępowania karnego a jednostką w sensie ograniczenia władczości państwa mają spełniać m.in. zakazy dowodowe, w tym naturalnie zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi. Dylemat pomiędzy poznaniem prawdy o zdarzeniu i związanym z tym zastosowaniem aparatu państwowego skupionego wokół widocznej „władczości” państwa w postępowaniu karnym a ochroną praw jednostki, w świetle funkcjonowania instytucji zakazów dowodowych, zyskuje osobliwe rozwiązanie, bowiem to właśnie zakazy dowodowe czynią skuteczne oręże dla aktywnej ochrony najważniejszych wartości jednostki. Stawiane są one ponad podstawowymi celami i założeniami procedury karnej, bo przebieg procesu karnego z jego instytucjonalizmem może z łatwością doprowadzać do bezpośredniego naruszenia najważniejszych wartości jednostki i interesu publicznego. Funkcjonujące w polskim porządku prawnym tajemnice wchodzą w zakres zakazów dowodowych w procesie karnym. Są tajemnice bezpośrednio zlokalizowane w przepisach KPK (m.in. tajemnica spowiedzi, tajemnica obrończa) oraz poza Kodeksem postępowania karnego w odpowiednich ustawach, lecz mające zastosowanie na gruncie procesowo karnym (m.in. tajemnica lekarska, tajemnica dziennikarska, tajemnica adwokacka, tajemnica radcowska etc.). Tajemnice prawne są jednocześnie w strukturze postępowania karnego zakazami dowodowymi (zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi, zakaz dowodowy tajemnicy lekarskiej, zakaz dowodowy tajemnicy dziennikarskiej itp.), bowiem to poprzez obowiązywanie określonej tajemnicy następuje prawna ochrona informacji2.
Tajemnica spowiedzi w kodyfikacjach polskiego postępowania karnego
Retrospektywnie określając postać kodeksową zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi wskazać trzeba, że wszystkie procedury karne bezwzględnie uznawały konieczność egzystencji procesowo karnej tej instytucji. Zawsze kodyfikacje procesowo karne traktowały tajemnicę spowiedzi jako ograniczenie w pozyskaniu dowodu z przesłuchania duchownego występującego jako świadek, a więc nadawały jej procesową postać jednego z funkcjonujących zakazów dowodowych. Nigdy nie było możliwości uchylenia jego obowiązywania, bo zawsze zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi miał charakter wyraźnie bezwzględny. Warto przedstawić, że m.in. w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego3 zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi był ulokowany w przepisie art. 101, zgodnie z którym „nie wolno przesłuchać jako świadka: a) duchownego – co do faktów o których dowiedział się na spowiedzi”4, zaś w ustawie z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego5 chodziło o redakcję przepisu art. 161 pkt 2, zgodnie z którym „nie wolno przesłuchiwać jako świadków duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi”6. Aktualny Kodeks postępowania karnego z 1997 r. zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi normuje w przepisie art. 178 pkt 2, według którego „nie wolno przesłuchiwać jako świadków duchownego co do faktów o których dowiedział się przy spowiedzi”. Przedstawienie redakcji trzech przepisów z trzech różnych czasowo kodyfikacji procesowo karnych ujawnia pełną zgodność co to treści tych przepisów i przeznaczenia, a także zasadniczo do redakcji tych przepisów. W każdym z nich widoczne jest kategoryczne brzmienie nieprzewidujące jakichkolwiek wyjątków, czy najmniejszych odstępstw od obowiązywania zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi, jak to jest m.in. z niektórymi tajemnicami zawodowymi czy służbowymi, w stosunku do których istnieje możliwość zwolnienia z nich. Przedstawiony przepis art. 178 pkt 2 KPK to jedyna redakcja odwołująca się do kwestii spowiedzi i osoby duchownego w obecnym wydaniu Kodeksu postępowania karnego. Korzenie zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi nie znajdują się przeto w normach procedury karnej. Zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi w swojej konstrukcji proceduralnej jest zaczerpnięty ze źródłowej dla niego kodyfikacji kanonicznej. Ta kodyfikacja w przeciwieństwie do obowiązującego Kodeksu postępowania karnego określa w miarę precyzyjnie kwestie związane z celebrą sakramentu spowiedzi, osobą duchownego, zakresem przedmiotowym i podmiotowym tajemnicy spowiedzi. W tym kontekście rzeczą naturalną jest, że aby poznać model tajemnicy spowiedzi na gruncie procedury karnej, najpierw należy zapoznać się z regulacjami Kodeksu prawa kanonicznego7. Nie ma tam wprawdzie legalnie dookreślonej konstrukcyjnie postaci tajemnicy spowiedzi, lecz kodyfikacja kanoniczna określa niezbędne dla tej konstrukcji elementy. Pozwalają one poznać i ustalić podmiotowy i przedmiotowy zakres tajemnicy spowiedzi.
Tajemnica spowiedzi a prawo kanoniczne
Kodeks prawa kanonicznego w kan. 959 przedstawia, że w sakramencie pokuty wierni wyznający uprawnionemu szafarzowi grzechy wyrażając za nie żal i mając postanowienie poprawy, przez rozgrzeszenie udzielone przez tegoż szafarza otrzymują od Boga odpuszczenie grzechów po chrzcie popełnionych i jednocześnie dostępują pojednania z Kościołem, któremu grzesząc zadali ranę. W innym przepisie kan. 983 Kodeks prawa kanonicznego prezentuje, że tajemnica sakramentalna jest niewzruszalna, dlatego nie wolno spowiednikowi słowami lub w jakikolwiek inny sposób i dla jakiejkolwiek przyczyny w czymkolwiek zdradzić penitenta. Obowiązek zachowania tajemnicy ma także tłumacz, jeśli występuje, jak również wszyscy inni, którzy w jakkolwiek sposób zdobyli ze spowiedzi wiadomości o grzechach. W następnym kan. 984 Kodeks prawa kanonicznego wskazuje, że bezwzględnie zabrania się spowiednikowi korzystania z wiadomości uzyskanych w spowiedzi powodujących uciążliwość dla penitenta, nawet przy wykluczeniu wszelkiego niebezpieczeństwa wyjawienia. Kto posiada władzę, nie może w żaden sposób korzystać w zewnętrznym zarządzaniu z wiadomości, jakie uzyskał o grzechach wyznanych w jakimkolwiek czasie w spowiedzi. W regulacji kan. 1388 Kodeks prawa kanonicznego określa, że spowiednik, który narusza bezpośrednio tajemnicę sakramentalną, podlega ekskomunice wiążącej z mocy samego prawa zastrzeżonej Stolicy Apostolskiej. Gdy zaś narusza ją tylko pośrednio, powinien być ukarany stosowanie do ciężkości przestępstwa. Tłumacz i inni, o których mowa w kan. 983 § 2 Kodeksu prawa kanonicznego, którzy naruszają tajemnicę, powinni być ukarani sprawiedliwą karą, nie wyłączając ekskomuniki. W ostatnim przepisie odnoszącym się bezpośrednio do tajemnicy spowiedzi na gruncie prawa kanonicznego, tj. w przepisie kan. 1550 Kodeksu prawa kanonicznego przyjmuje się, że za niezdolnych do bycia świadkiem należy uznać kapłanów w odniesieniu do wszystkiego, co poznali z sakramentu spowiedzi, chociażby penitent prosił o ujawnienie tego; co więcej tego co kogokolwiek i w jakikolwiek sposób zostało usłyszane z okazji spowiedzi, nie można w sądzie przyjąć nawet jako śladu prawdy.
Synteza tajemnicy spowiedzi w postępowaniu karnym i prawie kanonicznym
Porównując konstrukcje Kodeksu postępowania karnego i Kodeksu prawa kanonicznego w kontekście redakcji i przeznaczenia przepisów regulujących tajemnicę spowiedzi widać w miarę precyzyjne unormowanie w Kodeksie prawa kanonicznego, zaś przepisy KPK są tu dość lakoniczne. Przepis art. 178 KPK jest przecież jedyną regulacją dotyczącą tajemnicy spowiedzi. Nigdzie indziej w przepisach KPK nie ma unormowanych szczegółowych kwestii jak zakres podmiotowy i zakres przedmiotowy tajemnicy spowiedzi, natomiast jako że przepis art. 178 KPK zabrania uzyskania określonego dowodu, to jest on zakazem dowodowym. Diametralnie inna sytuacja jest w prawie kanonicznym, ponieważ jak powyżej wskazano Kodeks prawa kanonicznego w kilku kanonach w miarę precyzyjnie określa postać tajemnicy spowiedzi. Regulacja kanoniczna będzie zatem miała zastosowanie do generalnej konstrukcji tajemnicy spowiedzi w KPK odnośnie do podmiotu i zakresu przedmiotowego zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi. Na podstawie kan. 959 Kodeksu prawa kanonicznego można wyróżnić podmioty sakramentu pokuty (spowiedzi), którymi są wierni dostępujący spowiedzi (penitenci), w której wyznają swoje grzechy uprawnionemu kapłanowi (duchowny – spowiednik – szafarz sakramentu). Spowiednik musi legitymować się odpowiednim stopniem święceń, czego wymaga od niego prawo kanoniczne. Chodzi tu o zachowanie kategorii święceń prezbiteratu i episkopatu oraz posiadanie ważnie nadanego uprawnienia do spowiadania. Prawo kanoniczne w zakres działania tajemnicy spowiedzi wprowadza obok penitenta i duchownego również osobę tłumacza. Ten rodzaj uczestnika – choć znany w strukturze Kodeksu postępowania karnego, lecz wykorzystywany w zupełnie innych sytuacjach – przy zakazie dowodowym tajemnicy spowiedzi nie funkcjonuje. Na bazie regulacji kanonicznej tłumacz jest pomocnikiem stron korzystających z tego sakramentu. Podobnie w zakresie działania tajemnicy spowiedzi na gruncie kanonicznym włączeniu podlegają osoby trzecie, które ewentualnie zasłyszałyby umyślnie lub przypadkowo wiadomości ze spowiedzi lub też poznały te wiadomości od innych dalszych osób. W innych kościołach (np. Kościół Ewangelicko-Augsburski) znany jest również termin tajemnica duszpasterska, dotycząca bardziej rozmowy osoby z duszpasterzem niż wykonania sakramentu spowiedzi w sposób rozumiany w Kodeksie prawa kanonicznego8, zaś w prawie innych państw tajemnica spowiedzi znana jest również jako przywilej pastoralny9. Widać zatem, że zakres podmiotowy tajemnicy spowiedzi na gruncie prawa kanoniczego jest rozbudowany i skupia się na trzech podmiotach, tj. duchownym – spowiedniku, tłumaczu (jeśli występuje) oraz każdej innej osobie, która w jakikolwiek sposób zdobyła wiadomości ze spowiedzi. Tymczasem zakres podmiotowy tajemnicy spowiedzi w postępowaniu karnym skupia się jedynie na duchownym, którego nie można przesłuchać w przedmiocie informacji, które posiadł podczas spowiedzi. Określenie zakresu przedmiotowego zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi wymaga już całkowitego odwołania się do regulacji Kodeksu prawa kanonicznego. Punktem wyjścia jest tu spowiedź, która ma wyraźnie eklezjalne podłoże i teologiczny charakter. Kodeks prawa kanonicznego nie zawiera jednak definicji spowiedzi. Termin ten jest bardziej właściwy teologii niż prawu kanonicznemu, które spowiedź wiąże bezpośrednio z sakramentem pokuty10. Stąd przedmiot sakramentu spowiedzi (pokuty) jest jednocześnie zakresem przedmiotowym zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi w postępowaniu karnym. Zakres ten wyznaczają zatem informacje przedłożone przez penitenta korzystającego z sakramentu spowiedzi, o ile mają znaczenie dla toczącego się konkretnie postępowania karnego. Nie jest istotne, czy mają one jakiekolwiek znaczenie procesowe, czy też są swobodną niezwiązaną z procesem karnym wypowiedzią penitenta. Pod kątem religijnym są to po prostu grzechy penitenta, które on wyjawia chcąc otrzymać rozgrzeszenie, choć nie ma znaczenia to, czy spowiedź zakończyła się rozgrzeszeniem. Wszystkie wiadomości przekazane podczas nawet niedokończonej spowiedzi wchodzą w zakres ochrony tajemnicy spowiedzi na gruncie prawa kanonicznego11. Warto jednak zauważyć, że przedmiot spowiedzi ma charakter abstrakcyjny i nieprzewidywalny, co eliminuje możliwość skatalogowania potencjalnych informacji, jakie mogą być przekazywane przez penitenta duchownemu spowiednikowi. Stąd jasne jest, że ochrona wyznania gwarantowana przez tajemnicę spowiedzi musi być szeroka i obejmować nie tylko wszystkie przedstawione przez penitenta widomości, lecz także cały przebieg spowiedzi12. Dotyczy to również zewnętrznych reakcji penitenta (zdenerwowanie, pewność siebie, płacz, krzyk etc.). Fakt odbycia spowiedzi jest jednak poza ochroną tajemnicy spowiedzi. Chociaż wzbronione jest przesłuchanie jako świadka duchownego co do faktów poznanych podczas spowiedzi, to zakaz ten nie zabrania ujawnienia przez duchownego samego faktu, że ktoś ze spowiedzi skorzystał13. Natomiast ochroną tajemnicy spowiedzi nie objęte jest wyznanie penitenta dokonane w celach poza religijnych i dokonane poza celem głównym spowiedzi. Chodzi tu o potencjalne zachowania się penitenta w celach żartobliwych, dla pozoru, na niby14.
Tajemnica spowiedzi w innych aktach prawnych
Regulacja tajemnicy spowiedzi to nie tylko normy procesu karnego czy prawa kanonicznego. Tożsame unormowania zawierające ochronę wyznania penitenta zawiera kilka konkretnych ustaw, m.in. procedury karna i cywilna zawierają tego rodzaju gwarancje, różniąc się nieco co do konstrukcji tajemnicy spowiedzi. Przykładowo tożsama z regulacją pochodzącą z KPK odnośnie do tajemnicy spowiedzi znajduje się w przepisie art. 261 § 2 KPC, zgodnie z którym świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi. Różnica jest widoczna, bowiem przepisy procedury cywilnej traktują tajemnicę spowiedzi jako prawo względne skutkujące tylko możliwością odmowy złożenia zeznań, co jest znacznym dysonansem w porównaniu do regulacji pierwotnej dla tej instytucji, tj. Kodeksu prawa kanonicznego. Diametralnie inne regulacje ochrony wyznania penitenta dokonanego podczas spowiedzi występują m.in. w Kodeksie postępowania administracyjnego. Zgodnie z przepisem art. 82 KPA, świadkami nie mogą być:
1) osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń; 2) osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych na okoliczności objęte tajemnicą, jeżeli nie zostały w trybie określonym obowiązującymi przepisami zwolnione od obowiązku zachowania tej tajemnicy; 3) duchowni co do faktów objętych tajemnicą spowiedzi.
Natomiast zgodnie z przepisem art. 43 ustawy z 23.12.1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli15, nie wolno przesłuchiwać jako świadków:
1) obrońcy co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę; 2) duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi.
Z kolei ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa16 stwierdza, że świadkami nie mogą być:
1) osoby niezdolne do postrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń; 2) osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych na okoliczności objęte tajemnicą, jeżeli nie zostały, w trybie określonym obowiązującymi przepisami, zwolnione od obowiązku zachowania tej tajemnicy; 3) duchowni prawnie uznanych wyznań – co do faktów objętych tajemnicą spowiedzi.
Podjęte porównanie ujawnia, że istnieje niezrozumiały dysonans w przepisach postępowania cywilnego. Unormowanie tam zawarte odnośnie do tajemnicy spowiedzi całkowicie mija się z pierwowzorem tej instytucji z prawa kanonicznego. Jest to bowiem wolitywne prawo duchownego, gdyż zgodnie z przepisem art. 261 § 1 KPC to duchowny może odmówić zeznań co do faktów, o których dowiedział się podczas spowiedzi, zaś w Kodeksie prawa kanonicznego i KPK jest to bezwzględna blokada ujawnienia tego rodzaju informacji, nawet gdyby penitent wyraził na to zgodę. Zarówno KPK, jak i KPA oraz NIKU a także OrdPodU, uznają bezwzględność obowiązywania tajemnicy spowiedzi, czym respektują jej kanoniczą postać17.
Podsumowanie
Przedstawiona analiza tajemnicy spowiedzi i próba jej komparatystyki w odniesieniu do innych prawnie dopuszczonych i funkcjonujących w polskim porządku prawnych tajemnic wskazuje na potrzebę jej utrzymania w obecnej postaci. O tyle o ile słuszne jest, aby w niektórych przypadkach dopuszczać możliwość uchylenia obowiązywania określonego rodzaju tajemnicy, to jednak w przypadku tajemnicy spowiedzi, jak i tajemnicy obrończej nie może być o tym w ogóle mowy. Słusznie podkreśla się w doktrynie, że niewątpliwie jedyną tajemnicą funkcjonującą w państwowym porządku prawnym podobną do tajemnicy spowiedzi jest tajemnica obrończa. Obydwie określone są w art. 178 KPK i mają podobne znaczenie oraz konstrukcje. W tajemnicy spowiedzi dysponentem wiadomości jest duchowny, który je nabył podczas prowadzonej spowiedzi, zaś w tajemnicy obrończej dysponentem jest obrońca, który podjął się obowiązku bycia obrońcą osoby podejrzanej lub oskarżonej o popełnienie czynu zabronionego. Chyba nie ma jednak różnicy pomiędzy przedstawieniem informacji o zdarzeniu w drodze odbytej spowiedzi i podczas rozmowy z obrońcą, bowiem w pierwszym, jak i w drugim przypadku chodzi o szczerość wyznania. Musi ono być chronione silnymi tajemnicami, bez możliwości ich prawnego uchylenia, bowiem wówczas wskazana na początku niniejszych rozważań władczość organów państwowych, wyeksponowana zwłaszcza w postępowaniu karnym, będzie górowała nad jednostką czyniąc ją całkowicie bezbronną. Jeśli dojdzie do naruszenia tajemnicy spowiedzi, wówczas powinna zostać uruchomiona określona procedura postępowania18. Właściwą konstrukcją procesowo karną są również zakazy dowodowe wpisujące się w system ochrony praw i wolności jednostki w postępowaniu karnym. Dowód pozyskany w postępowaniu karnym w sposób naruszający zakaz dowodowy nie może być traktowany jako pełnowartościowy dowód i jako taki powinien zostać zdyskwalifikowany. Niemniej jednak procedura dyskwalifikacji dowodu w postępowaniu karnym jest aktualnie tylko postulatem de lege ferenda19. Summary: Ban on using confessed information as evidence as compared with selected secrecies in the Polish legal order The secrecy of confession is a specific institution functioning chiefly in the area of procedural law. Its criticality boils down to the age long dilemma between, on the one hand, the effective striving at gaining, learning and using all information significant for the goals of the proceedings, and on the other, protection of fundamental rights and freedoms of an individual in the state which may be infringed by the absolute desire to learn this information. That is why, in certain specific circumstances, the legislator has introduced evidentiary bans, including the ban on using confessed information as evidence, which frequently restrain the actions of the parties to the proceedings aimed at gathering information regardless of the costs involved. * Adiunkt w Katedrze Postępowania Karnego na WPiA UKSW, adwokat.

1 M. Wielec, Zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi w postępowaniu karnym, Warszawa 2012, s. 9.

2 Z. Kwiatkowski, Zakazy dowodowe w procesie karnym, Katowice 2001, s. 43.

3 T. jedn.: Dz.U. z 1932 r. poz. 725 ze zm.

4 J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego z komentarzem i orzecznictwem, Częstochowa 1947, s. 77.

5 Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.

6 J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming, S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1971, s. 211.

7 Dostępny na: www.katolicki.net/ftp/kodeks_prawa_kanonicznego.pdf

8 M. Tomkiewicz, Tajemnica spowiedzi i tajemnica duszpasterska w procesie karnym, Prok. i Pr. Nr 2/2012, s. 50.

9 M. Jurzyk, Prawna ochrona tajemnicy spowiedzi w Stanach Zjednoczonych, „Kwartalnik Prawa Publicznego” Nr 2/2001, s. 12.

10 Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994, s. 340–341: Katechizm Kościoła Katolickiego przyjmuje określając ten sakrament, że jest to sakrament pokuty i pojednania, sakrament nawrócenia, sakrament przebaczenia, sakrament spowiedzi.

11 J.S. Płatek, Sprawowanie sakramentu pokuty i pojednania, Częstochowa 2001, s. 379.

12 J. Syryjczyk, Ochrona tajemnicy spowiedzi w świetle kanonicznego prawa karnego, „Prawo Kanoniczne” Nr 1–2/2001, s. 113.

13 Wyrok SN z 24.1.1932 r., II 1 K 1048/32, Zb. OSN 1932, poz. 231; F. Prusak: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 548.

14 M. Pastuszko, Sakrament pokuty i pojednania, Kielce 1999, s. 176 i n.

15 T. jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 1096; dalej jako: NIKU.

16 T. jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.; dalej jako: OrdPodU.

17 B. Rakoczy, Tajemnica spowiedzi w polskim postępowaniu cywilny, karnym i administracyjnym, PS Nr 11–12/2003, s. 126.

18 M. Wielec, Naruszenie zakazu dowodowego tajemnicy spowiedzi w prawie karnym (materialnym i proceduralnym), „Przegląd Prawa Wyznaniowego” Nr 4/2012, s. 111.

19 Z. Łagiewska-Świda, Dyskwalifikacja dowodu w trybie art. 157 § 2 KPK, „Nowe Prawo” Nr 4/1984, s. 49; M. Wielec, Procedura dyskwalifikacji dowodu w postępowaniu karnym, „Gazeta Sądowa” Nr 6/2007, s. 55 i n.