Wywłaszczenie nieruchomości – urządzenia przesyłowe

Wywłaszczenie nieruchomości – urządzenia przesyłowe

Monitor Prawniczy | 4/2011
Moduł: prawo cywilne, nieruchomości
Jacek Zrałek

Decyzja wydana na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z 12.3.1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości1 jest tytułem prawnym dla przedsiębiorcy przesyłowego do stałego korzystania z wymienionej w tej decyzji nieruchomości.

Uchwała SN z 20.1.2010 r., III CZP 116/092

Wstęp

Glosowane orzeczenie porusza zagadnienia, które były już przedmiotem rozważań w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Warto jednak kontynuować badania dotyczące problemów, na których skupiła się uwaga SN, ponieważ stawiane pytania mają fundamentalne znaczenie z perspektywy przepisów o ochronie własności. Sąd Najwyższy zajmował się już kwestią ograniczania prawa własności w drodze decyzji administracyjnych wydanych na podstawie art. 35 nieobowiązującej już WywłNierU3. Niemniej jednak, nie wydaje się, aby dyskusję dotyczącą tej kwestii można było uznać za zamkniętą. Wraz z upływem czasu zmniejszać się będzie ilość spraw, które oparte są na decyzjach wydanych na podstawie WywłNierU. Niemniej jednak przepisy tej ustawy, dotyczące ograniczania własności na cele związane z rozbudową infrastruktury przesyłowej zostały powielone w zbliżonej treści w ustawie z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości4, a następnie w ustawie z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami5. Podstawowa różnica pomiędzy regulacją art. 35 WywłNierU a regulacją przyjętą w przepisach ją zastępujących dotyczyła tego, że późniejsze przepisy znajdują zastosowanie jedynie do sytuacji, w których właściciel nie wyraża zgody na zlokalizowanie urządzenia przesyłowego na swojej nieruchomości. Wątek ten, choć sam w sobie wywołujący wiele wątpliwości, nie ma jednak związku z rozważaniami SN i tym samym nie jest przedmiotem uwagi w niniejszej glosie.

Przedmiot rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego

Komentowane orzeczenie dotyka dwóch bardzo istotnych kwestii:

1) sąd rozstrzyga w nim o zakresie ograniczenia własności wynikającym z decyzji wydanej na podstawie art. 35 WywłNierU;

2) dodatkowo sąd zajmuje się kwestią ewentualnego wynagrodzenia, jakie podmiot, którego urządzenia ograniczają korzystanie z cudzej nieruchomości, powinien zapłacić jej właścicielowi.

Sąd Najwyższy rozwinął i utrzymał stanowisko przedstawione wcześniej w wyroku z 9.3.2007 r. (II CSK 457/06) oraz w innych, przytaczanych w uchwale orzeczeniach. Podstawowe wnioski SN ująć można w następujących punktach:

1) decyzja wydana na podstawie art. 35 WywłNierU kreuje trwałe prawo przedsiębiorcy do zajmowania przez urządzenie cudzej nieruchomości;

2) sąd nie przesądza charakteru tego prawa (czy jest to administracyjne ograniczenie prawa własności, czy też w wyniku wydania takiej decyzji powstaje pomiędzy inwestorem a właścicielem trwały stosunek cywilnoprawny);

3) wszelkie szkody związane z wydaniem decyzji na podstawie art. 35 WywłNierU mieszczą się w odszkodowaniu uregulowanym w art. 36 WywłNierU, co tym samym wyklucza sięgnięcie do art. 224–225 KC zarówno wprost, jak i w drodze analogii.

Zanim przejdę do oceny trafności wniosków SN, podkreślić należy, że prowadzone rozważania mają charakter uniwersalny i znaleźć mogą zastosowanie również do stanów, które pojawiły się pod rządami ustaw zastępujących WywłNierU (w szczególności do decyzji wydanych na podstawie art. 124 GospNierU).

Zakres ograniczenia prawa własności

Na początku zastanowić się należy, jaki jest zakres ograniczenia prawa własności w związku z wydaniem decyzji z art. 35 WywłNierU. Nie można zapominać, że realia gospodarcze, w jakich funkcjonowały przepisy wspomnianej ustawy, znacznie różniły się od obecnych. Dochodziło wówczas do ograniczenia własności przez państwo na rzecz państwowych podmiotów – w celu realizacji publicznych celów. Nasuwa się więc skojarzenie, że przepis art. 35 WywłNierU mógł i powinien być traktowany jako przepis szczególny w stosunku do przepisów o wywłaszczeniu6. Warto zwrócić uwagę, że obecnie schemat ten uległ znacznemu zakłóceniu, bowiem działalnością przesyłową zajmują się podmioty prywatne (odrębne od państwa osoby prawne). Wprawdzie podmioty te realizują w ramach swojej działalności zadania związane z zaspokajaniem zbiorowych potrzeb zaopatrzenia w media, niemniej jednak nie da się pomijać faktu, iż państwo ingeruje obecnie w relację pomiędzy dwoma podmiotami prywatnymi7. Nadal jednak chodzi o ograniczenie w drodze decyzji administracyjnej prawa własności nieruchomości w interesie społecznym.

Sąd Najwyższy zastanawia się w komentowanym orzeczeniu nad trwałością ograniczenia własności w związku z wydaniem opisywanej decyzji administracyjnej. Ostatecznie – przytaczając wcześniejsze, rozbieżne orzeczenia – dochodzi do wniosku, że pojawia się trwałe obciążenie nieruchomości polegające m.in. na obowiązku znoszenia posadowienia urządzeń na gruncie przez właściciela nieruchomości8. Wydaje się, że dochodzi w tym przypadku do pomieszania kwestii trwałości ograniczenia własności oraz treści tego ograniczenia. Nie ulega raczej wątpliwości, że na podstawie wspomnianej decyzji administracyjnej podmiot uprawniony uzyskuje – obok możliwości wejścia na cudzy grunt w celu zainstalowania urządzeń przesyłowych – trwałą możliwość dostępu do tych urządzeń w celach konserwacyjnych (w przypadku art. 124 GospNierU także w celu usuwania awarii). Słuszne jest założenie, że to ostatnie uprawnienie zawarte jest już w pierwotnej decyzji administracyjnej, nie ma więc konieczności wydawania kolejnych decyzji zezwalających na konkretne wejścia. Zwraca na to uwagę SN9, powołując wcześniejsze orzeczenia, uzasadniające takie twierdzenie już w związku z brzmieniem przepisów WyłNierU10. Tezę tę potwierdzają w jeszcze większym stopniu przepisy GospNierU11, w szczególności dodany w ramach niedawnej nowelizacji12 art. 124b GospNierU.

Trwałość skutków wynikających z wydania decyzji administracyjnej nie jest jednak tożsama z legalnością zajmowania cudzego gruntu przez urządzenie stanowiące własność przedsiębiorcy. Zgodnie z regułami wykładni językowej, decyzje administracyjne wydane na podstawie art. 35 WywłNierU lub na podstawie art. 124 GospNierU, dają uprawnionemu możliwość: [...]