Wyjątki od obowiązku zachowania tajemnic zawodów medycznych

Monitor Prawniczy | 12/2014
Moduł: prawo cywilne, postępowanie cywilne, prawo karne
Krzysztof Świtała
Wyjątki od obowiązku zachowania tajemnic zawodów medycznych

W niniejszym artykule omówiono szczegółowy katalog okoliczności ograniczających prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych (m.in. zgoda pacjenta na ujawnienie tajemnicy, niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób, potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie innym osobom wykonującym zawód medyczny, uczestniczącym w udzielaniu świadczeń zdrowotnych), wynikających z ustawy z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta2 oraz innych aktów normatywnych rangi ustawowej.

Wprowadzenie

W polskim systemie prawnym tajemnice zawodów medycznych nie mają charakteru całkowitego i absolutnego, który jest typowy dla klasycznej praktyki i doktryny francuskiej3. Polskie prawo należy zatem do tej kategorii ustawodawstwa, które uznaje zasadę relatywności tego rodzaju tajemnic4. Istnieje w naszym systemie prawnym katalog okoliczności, w których osoby wykonujące zawód medyczny mogą być zwolnione z obowiązku przestrzegania tych tajemnic.

Katalog okoliczności ograniczających prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych
Przypadki okoliczności zwalniających od zachowania tajemnic zawodów medycznych są enumeratywnie wymienione w PrPacjU oraz w przepisach innych ustaw5 i możemy je zaklasyfikować w następujących dwóch kategoriach:
1) „z jednej strony, są to okoliczności, w których ujawnia się brak interesu pacjenta w dalszym zachowaniu tajemnicy (wyrażenie zgody przez pacjenta lub jego zastępcę prawnego na ujawnienie tajemnicy, a także sytuacja, w której zachowanie tajemnicy może powodować niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia osoby badanej); 2) z drugiej strony, są to okoliczności związane z istotnym interesem publicznym lub interesem osób trzecich w uchyleniu tajemnicy”6.
Katalog ograniczeń prawa pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych wyrażony w art. 14 PrPacjU obejmuje następujące sytuacje, gdy:
1) tak stanowią przepisy odrębnych ustaw (art. 14 ust. 2 pkt 1 PrPacjU); 2) zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób (art. 14 ust. 2 pkt 2 PrPacjU); 3) pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy (art. 14 ust. 2 pkt 3 PrPacjU); 4) zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innym osobom wykonującym zawód medyczny, uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń (art. 14 ust. 2 pkt 4 PrPacjU); 5) zachodzi potrzeba udostępnienia informacji niezbędnych do prowadzenia postępowania przed wojewódzką komisją do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych (art. 14 ust. 2a PrPacjU).
Okoliczności, w których zachowanie tajemnicy mogłoby doprowadzić do zagrożenia życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób jest przesłanką uchylenia tajemnicy także na podstawie przepisów szczegółowych dotyczących zawodów medycznych: art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty7; art. 17 ust. 2 ustawy z 15.7.2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej8; art. 7 ust. 2 pkt 3 ustawy z 20.7.1950 r. o zawodzie felczera9; art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy z 8.6.2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów10. Przykładem sytuacji uzasadniającej ujawnienie informacji w interesie pacjenta może być wysokie ryzyko samookaleczenia lub samobójstwa związane z postępującą chorobą. Można uznać, że w tym przypadku poinformowanie o jego stanie zdrowia najbliższej rodziny, nawet pomimo braku zgody, byłoby dopuszczalne na podstawie tej przesłanki. Trzeba jednak pamiętać, że każdy taki przypadek powinien być rozpatrywany i oceniany indywidualnie. Ujawnienie informacji objętych tajemnicą zawodu medycznego w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia innych osób jest dopuszczalne, jeśli pacjent nie jest zdolny do wyrażenia zgody, a informacje te są niezbędne do zmniejszenia wspomnianego ryzyka. Takie działanie będzie usprawiedliwione także w sytuacji, kiedy pojawia się racjonalna obawa o to, że pacjent nie poinformuje samodzielnie o zagrożeniu osoby trzeciej, która jest narażona na ryzyko większe niż minimalne. Uzasadnienie każdej takiej ingerencji w sferę tajemnicy musi być realne i obiektywne11. W doktrynie pojawiają się opinie, że w niektórych takich sytuacjach ujawnienie informacji o pacjencie stanowi nie tylko uprawnienie, a obowiązek osoby wykonującej zawód medyczny12. Bardzo duże kontrowersje wywołują koncepcje zastosowania tego ograniczenia tajemnicy w przypadku potrzeby ujawnienia wyników badań genetycznych. W doktrynie dyskusyjna pozostaje relacja omawianej przesłanki w stosunku do przepisu art. 50 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego13, w której nie została ona uregulowana14. Należy jednak pamiętać, że w szczególnych sytuacjach jest możliwe zastosowanie zastępczo konstrukcji kontratypu stanu wyższej konieczności15. Zgoda pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego umożliwia ujawnienie informacji objętych rygorami tajemnic zawodów medycznych także na podstawie innych ustaw dotyczących zawodów medycznych – lekarza: art. 40 ust. 2 pkt 4 LekU, pielęgniarki i położnej: art. 17 ust. 2 pkt 3 PielPołU oraz felczera: art. 7 ust. 2 pkt 2 FelczerU. Pacjent powinien wyrazić taką zgodę bez względu na to, czy informacje mają być ujawnione osobie biskiej lub obcej – z nim niespokrewnionej. Warto w tym kontekście przytoczyć także postanowienia dotyczące dostępu do informacji o stanie zdrowia – pacjent lub jego ustawowy przedstawiciel mają prawo do wyrażenia zgody na jej udzielenie innym osobom (art. 9 ust. 3 PrPacjU), jak również te dotyczące dostępu do dokumentacji medycznej – podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia ją pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta (art. 26 ust. 1 PrPacjU), a po śmierci pacjenta, prawo wglądu w dokumentację medyczną ma osoba upoważniona przez pacjenta za życia (art. 26 ust. 2 PrPacjU). Wbrew obiegowej opinii, nawet najbliższa rodzina pacjenta nie może, bez jego zgody, ex lege uzyskać dostępu do takich informacji. Wyjątkiem od tej reguły jest uprawnienie lekarza, możliwe do zastosowania w przypadku pacjenta, który nie ukończył 16 lat lub jest nieprzytomny bądź niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji, do udzielenia informacji osobie bliskiej16 (art. 31 ust. 6 LekU). Oczywiście należy również w tym kontekście wspomnieć, że zgoda na ujawnienie dotyczy wyłącznie tych informacji, które są bezpośrednio związane z konkretnym pacjentem – wszelkie wiadomości o osobach trzecich, uzyskane w trakcie udzielania mu świadczeń zdrowotnych, powinny pozostać poufne. Lekarze są dodatkowo zobowiązani do uprzedniego poinformowania o niekorzystnych dla pacjenta skutkach ujawnienia informacji objętej tajemnicą (art. 40 ust. 2 pkt 4 LekU in fine). Warto także zaznaczyć, że przepisy prawa nie przewidują żadnej szczególnej formy wyrażania zgody na ujawnienie informacji objętej tajemnicą zawodów medycznych, jednak, z punktu widzenia wartości dowodowej składanych oświadczeń, warto zadbać o to, aby odbyło się to w sposób wyraźny i niebudzący wątpliwości oraz było możliwe do potwierdzenia przez świadków czy na podstawie sporządzonego wówczas dokumentu. Niejednokrotnie świadczenie zdrowotne jest przedsięwzięciem złożonym – składającym się z szeregu podstawowych czynności, podejmowanych nie tylko przez lekarza opiekującego się pacjentem, ale także przez inne osoby wykonujące zawody medyczne. Taka sytuacja faktyczna niejednokrotnie stwarza konieczność udostępniania takim osobom pewnych informacji, które objęte są rygorami omawianych tajemnic zawodowych. Zgodnie z dyspozycją art. 14 ust. 2 pkt 4 PrPacjU, jest to dopuszczalne w sytuacji, gdy „zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie, związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innym osobom wykonującym zawód medyczny, uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń”. Przepis ten wskazuje na ograniczenia podmiotowe związane z tym wyjątkiem – dotyczy on wyłącznie osób wykonujących zawody medyczne, uczestniczących w udzielaniu konkretnego świadczenia zdrowotnego. Nie można zatem tego przepisu stosować w przypadku potrzeby udzielenia informacji objętych tajemnicą zawodów medycznych personelowi pomocniczemu lub studentom asystującym przy udzielaniu takiego świadczenia. Ograniczenie o charakterze przedmiotowym omawianego wyjątku wskazuje zaś na to, że zakres informacji, które mogą podlegać udostępnieniu, obejmuje wyłącznie informacje niezbędne, czyli takie, bez których inna osoba współpracująca przy udzielaniu świadczenia zdrowotnego nie mogłaby go efektywnie wykonać – narażając tym samym pacjenta na nieuzasadnione ryzyko niepowodzenia zabiegów medycznych. Wyjątek ten unormowano także w ustawach regulujących wykonywanie niektórych zawodów medycznych: lekarza (art. 40 ust. 2 pkt 5 LekU), felczera (art. 7 ust. 2 FelczerU), pielęgniarki i położnej (art. 17 ust. 2 pkt 4 PielPołU), diagnosty laboratoryjnego (art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy z 27.7.2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej17). W tym kontekście warto wskazać na pewne odrębności i specyficzne uregulowania zawarte w omawianych przepisach szczególnych. Felczer jest zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy w stosunku do lekarza, sprawującego nadzór fachowy nad danym zakładem (tj. podmiotem wykonującym działalność leczniczą) bądź kierującego czynnościami felczera (art. 7 ust. 2 FelczerU), zaś diagnosta laboratoryjny w stosunku do osoby, pod której opieką medyczną znajduje się pacjent (art. 29 ust. 2 pkt 1 DiagLabU). Ponadto, zgodnie z art. 50 ust. 2 pkt 1 ZdrowPsychU, osoby wykonujące czynności z zakresu ochrony zdrowia psychicznego są zwolnione z obowiązku tajemnicy w stosunku do lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi. Omówione tutaj przepisy zostały specyficznie sformułowane – ich zakres przedmiotowy jest szerszy. Nie wskazuje się tu wyłącznie na konieczność udzielania informacji związanych z pojedynczym świadczeniem medycznym, ale całokształtem opieki nad pacjentem. Wynika to ze służebnego charakteru czynności wykonywanych przez te osoby wykonujące zawody medyczne wobec lekarza nadzorującego działania terapeutyczne, który i tak jest zobowiązany do zachowania ich w poufności, ponieważ mieszczą się one per se w zakresie obowiązującej go tajemnicy zawodowej. Zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnic zawodów medycznych na podstawie art. 14 ust. 2a PrPacjU dotyczy informacji związanych z pacjentem ujawnianych podczas postępowania przed wojewódzkimi komisjami do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych. Są to stosunkowo nowe podmioty, orzekające w zakresie sporów dotyczących błędów medycznych, będąc alternatywą dla tradycyjnej skomplikowanej i długotrwałej drogi sądowej. Omawiany przepis stwarza możliwość skutecznego prowadzenia postępowania dowodowego w ramach działalności tych organów. Najszerszą grupą wyjątków od zasady zachowania tajemnicy zawodów medycznych są te, które wynikają z odrębnych ustaw szczególnych. Przykładowo, LekU w art. 40 ust. 2 pkt 2 wskazuje, że jeśli badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych organów i instytucji (na podstawie odrębnych ustaw), to wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje. Takimi podmiotami będą w szczególności: policja, prokuratura, sądy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Tożsamy obowiązek dotyczy diagnostów laboratoryjnych na podstawie art. 29 ust. 2 pkt 3 DiagLabU. W przypadku lekarzy art. 40 ust. 2 pkt 5 LekU stanowi, że ujawnienie informacji objętej tajemnicą lekarską jest dopuszczalne, jeśli zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu – zasady funkcjonowania tej profesji zostały uregulowane w ustawie z 15.6.2007 r. o lekarzu sądowym18, gdzie art. 2 ust. 2 stanowi, że lekarz sądowy wystawia zaświadczenia potwierdzające zdolność albo niezdolność do stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie organu uprawnionego uczestników postępowania z powodu choroby na obszarze właściwości danego sądu okręgowego. We wskazanych przypadkach osoba wykonująca zawód medyczny powinna przekazywać wyłącznie informacje niezbędne z punktu widzenia zakresu żądania i celu działalności oraz kompetencji uprawnionych instytucji. Pozostałe informacje dotyczące pacjenta powinny pozostać poufne. Ograniczenia dla tajemnic zawodów medycznych wynikają również z ustawy z 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi19. Przykładowo, wyniki badań lekarskich osób skierowanych na obowiązkowe badania sanitarno-epidemiologiczne są przekazywane w formie orzeczenia lekarskiego pracodawcy albo osobie zlecającej wykonanie prac (art. 7 ust. 1 ChorZakU) oraz zgłoszenia dodatniego wyniku badania w kierunku biologicznych czynników chorobotwórczych, w ciągu 24 godzin od momentu uzyskania tego wyniku, państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu właściwemu dla siedziby laboratorium (art. 29 ust. 1 pkt 1 ChorZakU). Ponadto, zgodnie z art. 21 ust. 1 ChorZakU, lekarz lub felczer, który podejrzewa lub rozpoznaje wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego, ma obowiązek, w ciągu 24 godzin od powzięcia podejrzenia jego wystąpienia, zgłoszenia takiego przypadku do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego właściwego dla miejsca powzięcia podejrzenia jego wystąpienia. Podobne obowiązki ujawnienia informacji chronionych tajemnicą zawodów medycznych dotyczą także przypadków podejrzenia lub rozpoznania zakażenia, choroby zakaźnej lub zgonu z powodu zakażenia lub choroby zakaźnej (uregulowany w art. 27 ChorZakU), choroby szczególnie niebezpiecznej i wysoce zakaźnej, stanowiącej zagrożenie dla zdrowia publicznego, lub stwierdzenia zgonu w wyniku takiej choroby (art. 28 pkt 4 ChorZakU) oraz w przypadku stwierdzenia lub podejrzenia, że zgon nastąpił z powodu zakażenia HIV lub zachorowania na AIDS (art. 41 ust. 2 ChorZakU). Na podstawie art. 30 ChorZakU państwowi powiatowi inspektorzy sanitarni, państwowi wojewódzcy inspektorzy sanitarni lub wskazane przez nich specjalistyczne jednostki, właściwe ze względu na rodzaj zakażenia lub choroby zakaźnej, oraz Główny Inspektor Sanitarny lub wskazane przez niego krajowe specjalistyczne jednostki, właściwe ze względu na rodzaj zakażenia lub choroby zakaźnej, prowadzą rejestr zakażeń i zachorowań na chorobę zakaźną, zgonów z powodu zakażenia lub choroby zakaźnej, ich podejrzeń oraz przypadków stwierdzenia dodatniego wyniku badania laboratoryjnego, zawierający m.in. dane z omawianych zgłoszeń (art. 30 ust. 1 pkt 1 ChorZakU) oraz dane uzyskane w ramach indywidualnego nadzoru epidemiologicznego (art. 30 ust. 1 pkt 2 ChorZakU), a także dane osób, u których podejrzano albo rozpoznano zakażenie, chorobę zakaźną lub stwierdzono zgon z tego powodu, oraz osób, u których stwierdzono dodatni wynik badania w kierunku biologicznych czynników chorobotwórczych – szczegółowy ich katalog został wyrażony w ust. 3. W ust. 4 wskazano zaś katalog podmiotów, które mogą uzyskać dostęp do tego rejestru. Ustawa z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych20 zawiera także przepisy zobowiązujące osoby wykonujące zawody medyczne do ujawniania informacji, które mogą być objęte rygorami tajemnic zawodowych. Na podstawie art. 11 ust. 7 CmentarzeU, „lekarze stwierdzający zgon i jego przyczyny obowiązani są, dla celów statystycznych, udzielać na żądanie właściwych organów wyjaśnień odnoszących się do faktu zgonu i jego przyczyny. Jeżeli zmarły pozostawał podczas ostatniej choroby pod opieką lekarską, wyjaśnienia powinny również dotyczyć przebiegu tej choroby. Wyjaśnienia te stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystywane tylko dla celów statystycznych oraz w postępowaniu sądowym”. Ponadto, warto również zwrócić uwagę, że „zarówno lekarz, jak i inne osoby powołane do dokonywania oględzin zwłok, jeżeli przy dokonaniu tej czynności powezmą pewność lub uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu była choroba zakaźna, podlegająca obowiązkowemu zgłoszeniu, powinni zawiadomić o tym natychmiast właściwego inspektora sanitarnego. W przypadku uzasadnionego podejrzenia, że przyczyną zgonu było przestępstwo, lekarz, jak i inne osoby powołane do oględzin zwłok powinni zawiadomić o tym natychmiast właściwego prokuratora lub najbliższy posterunek Policji” (art. 11 ust. 8 CmentarzeU). W postępowaniu cywilnym, na podstawie sformułowanego w art. 261 § 2 KPC prawa do odmowy odpowiedzi na zadane pytanie, osoba wykonująca zawód medyczny zeznająca jako świadek nie musi ujawniać informacji, które są objęte rygorami tajemnicy zawodowej. Decyzje w kwestii ewentualnego zakresu ujawnienia poufnej informacji podejmuje suwerennie osoba wykonująca medyczną profesję – sąd w postępowaniu cywilnym nie ma instrumentów pozwalających na zwolnienie świadka z obowiązku zachowania wiążącej go tajemnicy zawodowej. Na marginesie warto wspomnieć wyrażony w doktrynie pogląd, że w niektórych sytuacjach niewykorzystanie przez świadka uprawnienia płynącego z treści art. 261 § 2 KPC i ujawnienie sądowi okoliczności objętych tajemnicą zawodów medycznych może być uznane za działanie bezprawne polegające na naruszeniu dóbr osobistych21. Uzupełnieniem omawianych przepisów jest norma skodyfikowana w art. 248 ust. 2 KPC pozwalająca uchylić się od obowiązku przedstawienia na zarządzenie sądu dokumentu, jeśli zawarte w nim informacje mieszczą się w zakresie uprawnienia do odmowy odpowiedzi na pytanie wyrażonego w art. 261 § 2 KPC22. Oznacza to, że na postawie tego przepisu osoba wykonująca zawód medyczny nie jest zobowiązana do ujawniania przed sądem elementów dokumentacji medycznej, które zawierają informacje objęte zakresem tajemnic zawodowych. W inny sposób tę kwestię rozstrzygnął ustawodawca w przypadku przepisów regulujących postępowanie karne. Osoba wykonująca zawód medyczny, na podstawie art. 180 § 1 KPK, może odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się obowiązek zachowania tajemnicy, chyba że sąd lub prokurator zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy. Inaczej ten wyjątek uregulowano w stosunku do lekarzy – zgodnie z art. 180 § 2 KPK, osoby obowiązane do zachowania tajemnicy lekarskiej23 mogą być przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. Przepis ten zatem formułuje dwie, konieczne do spełnienia kumulatywnie i powiązane ze sobą funkcjonalnie, przesłanki zwolnienia lekarza z obowiązku zachowania tajemnicy. W doktrynie wyrażono pogląd, że obie te przesłanki uznać należy za niezbyt fortunne, ze względu na użycie w nich określeń, których „precyzyjna wykładnia i odniesienie do sytuacji procesowej konkretnej sprawy jest bardzo utrudnione”24. W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje sąd (w formie postanowienia, na które przysługuje zażalenie), na posiedzeniu bez udziału stron, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia wniosku prokuratora. We wskazywanych sytuacjach sąd przesłuchuje taką osobę na rozprawie z wyłączeniem jawności (art. 181 § 1 KPK). Są to zakazy dowodowe niezupełne o charakterze względnym. Zakaz, „który zabrania jedynie przeprowadzenia dowodu w pewnych warunkach, korzystania z określonego źródła lub środka dowodowego albo uzyskiwania środka dowodowego w określony sposób, czyli zakaz dowodzenia za pomocą pewnych dowodów lub zastosowaniem określonych metod, to tzw. zakaz niezupełny”25. Zakazy te możemy podzielić na „zakazy bezwzględne (bezwarunkowe), czyli takie, które nigdy nie mogą być uchylone, oraz zakazy względne (warunkowe), które przy zachowaniu określonych wymogów mogą być usunięte”26 (np. na skutek zgody osoby lub na mocy postanowienia sądu). Informacje pozyskiwane podczas takich przesłuchań muszą być przetwarzane zgodnie z wymogami płynącymi z treści rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 20.2.2012 r. w sprawie sposobu postępowania z protokołami przesłuchań i innymi dokumentami lub przedmiotami, na które rozciąga się obowiązek zachowania w tajemnicy informacji niejawnych albo zachowania tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji27. W § 3 tego aktu wskazano, że „protokoły przesłuchań oraz dokumenty lub przedmioty, na które rozciąga się obowiązek zachowania tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji przechowuje się w aktach sprawy lub w miejscu przechowywania dowodów rzeczowych w sposób, który uniemożliwia zapoznanie się z nimi przez osoby nieuprawnione” (ust. 1). „Każdorazowe udostępnienie protokołów, dokumentów i przedmiotów, o których mowa w ust. 1, podlega odnotowaniu w karcie zapoznania się z dokumentem znajdującej się w aktach sprawy” (ust. 2). Regulacje te zapewniają zatem zachowanie poufności wobec osób trzecich i rozliczalności informacji dotyczących pacjenta, które zostały wykorzystane w postępowaniu karnym. Treść informacji objętych tajemnicami zawodów medycznych jest w większości przypadków utrwalana w dokumentacji medycznej. W postępowaniu karnym, zgodnie z art. 225 § 1 KPK, jeżeli osoba, u której dokonano zatrzymania rzeczy lub u której przeprowadza się przeszukanie, oświadczy, że wydane lub znalezione przy przeszukaniu pismo lub inny dokument zawiera wiadomości objęte tajemnicą zawodową lub inną tajemnicą prawnie chronioną albo ma charakter osobisty, organ przeprowadzający czynność przekazuje niezwłocznie pismo lub inny dokument bez jego odczytania prokuratorowi lub sądowi w opieczętowanym opakowaniu. Ponadto, w § 4 uregulowano status wydanej, odebranej lub znalezionej w toku przeszukania dokumentacji psychiatrycznej, która jest przekazywana przez organ przeprowadzający czynność, z zachowaniem rygorów określonych w § 1, sądowi lub prokuratorowi. Artykuł 226 KPK stanowi zaś, że w kwestii wykorzystania dokumentów zawierających informacje niejawne lub tajemnicę zawodową, jako dowodów w postępowaniu karnym, stosuje się odpowiednio zakazy i ograniczenia dotyczące przesłuchiwania świadków. Jednak w postępowaniu przygotowawczym o wykorzystaniu, jako dowodów, dokumentów zawierających tajemnicę lekarską, decyduje prokurator. Przyjęte w tym przepisie rozwiązanie, niewymagające w tej mierze wydania orzeczenia niezależnego i niezawisłego sądu, w praktyce znacząco osłabia pozycję tajemnicy lekarskiej w obrocie prawnym. Ograniczeniem w stosunku do omawianych uprawnień sądu w postępowaniu karnym jest regulacja zawarta w art. 199 KPK, gdzie wskazano, że „złożone wobec biegłego albo wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej oświadczenia oskarżonego, dotyczące zarzucanego mu czynu, nie mogą stanowić dowodu”. Skoro nie mogą one stanowić dowodu w postępowaniu, to informacje z nich wynikające nie powinny być ujawniane – rygory związane z tajemnicą lekarską powinny być w tym przypadku zachowane. Jeszcze silniejszy mechanizm ochronny tajemnicy zawodów medycznych wynika z ZdrowPsychU: zgodnie z art. 52 ust. 1 ZdrowPsychU, nie wolno przesłuchiwać osób obowiązanych do zrealizowania wynikającego z tej ustawy obowiązku zachowania tajemnicy jako świadków na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z niniejszej ustawy, co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary. Zakaz ten jest stosowany odpowiednio do lekarzy wykonujących czynności biegłego (art. 52 ust. 2 ZdrowPsychU). W art. 199 KPK i art. 52 ZdrowPsychU uregulowano zakazy dowodowe niezupełne bezwzględne. Uprawnienia sądu wyrażone w art. 180 § 1 i 2 KPK mogą być także wykorzystywane do uchylenia rygorów tajemnicy lekarskiej w postępowaniach przed organami korporacyjnymi w zakresie odpowiedzialności zawodowej: lekarza (art. 59 ust. 4 w zw. z art. 112 pkt 1 ustawy z 2.12.2009 r. o izbach lekarskich28), pielęgniarki i położnej (rozdz. 6 w zw. z art. 88 pkt 1 ustawa z 1.7.2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych29), diagnosty laboratoryjnego (rozdz. 7 w zw. z art. 70a pkt 1 DiagLabU), farmaceutów (rozdz. 5 w zw. z art. 62 ustawy z 19.4.1991 r. o izbach aptekarskich30). Zarówno w postępowaniu cywilnym (art. 278 § 1 KPC), jak i karnym (art. 193 § 1 KPK), osoby wykonujące zawody medyczne mogą występować przed sądem w charakterze biegłego i wezwanie tego rodzaju, co do zasady, usprawiedliwia odstąpienie przez taką osobę od obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w niezbędnym zakresie31. Ponadto, w postępowaniu cywilnym na podstawie przepisu art. 290 KPC „osoba wyznaczona na biegłego może nie przyjąć włożonego na nią obowiązku z przyczyn, jakie uprawniają świadka do odmowy zeznań, a ponadto z powodu przeszkody, która uniemożliwia jej wydanie opinii”. Należy pamiętać również o tym, że w obydwu omawianych postępowaniach do przesłuchania biegłych stosuje się odpowiednio przepisy o świadkach (art. 289 KPC i art. 197 § 3 KPK). W piśmiennictwie wskazano, że uchylenie rygorów mechanizmów ochronnych tajemnic zawodów medycznych jest konieczne również ze względu na obowiązek zawiadomienia o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynów zabronionych wymienionych w art. 240 KK32, ponieważ podstawą w tym przypadku jest art. 40 ust. 2 pkt 3 LekU, zawierający przesłankę uchylenia tajemnicy ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia innych osób. Zawiadomienie organów ścigania w tym wypadku stanowi sytuację wyjątkową, w której osoba wykonująca zawód medyczny powinna kierować się zasadą wyboru wartości ważniejszych, jakimi są życie lub zdrowie innych osób33. Jednak w opinii niektórych przedstawicieli doktryny pogląd ten jest dyskusyjny34. W piśmiennictwie dominuje zaś przekonanie o prymacie obowiązków związanych z tajemnicami zawodów medycznych nad społecznym obowiązkiem zawiadomienia o przestępstwie wyrażonym w art. 304 ust. 1 KPK35. W literaturze wyrażono pogląd, że w takim przypadku „jako zasadę należy przyjąć, że powiadomienie o popełnieniu czynu zabronionego na osobie pacjenta oparte być musi na zgodzie pokrzywdzonego pacjenta”36 i taka denuncjacja w żadnym razie nie stanowi obowiązku osoby wykonującej zawód medyczny. Jeżeli pacjentem jest zaś sprawca, który doznał uszczerbku na zdrowiu w trakcie realizowania zamachu na inną osobę, to lekarz jest związany tajemnicą zawodową wobec niego „w sposób całkowity”37. W polskim systemie prawnym nie uregulowano wprost kwestii dopuszczalności ujawnienia przez oskarżonego (przykładowo, lekarza pociągniętego do odpowiedzialności za błąd w sztuce medycznej w stosunku do pacjenta) informacji objętych wiążącą go tajemnicą zawodową38. Należy jednak w pełni zgodzić się z poglądem M. Cieślaka39, że „wymaganie od oskarżonego, by pozwolił się skazać niewinnie dlatego tylko, że odpowiednie fakty świadczące na jego korzyść są z tych czy innych względów objęte tajemnicą, graniczyłoby wprost z niedorzecznością”. Taka sytuacja mogłaby „prowadzić do pogwałcenia nadrzędnej zasady procesu (…) – dążenia do prawdy obiektywnej i spowodować skazanie niewinnego”40. Niejednokrotnie „interes wymiaru sprawiedliwości (…), a zwłaszcza interes oskarżonego, być może niewinnego, może okazać się ważniejszy niż sprawa zaufania do tajemnicy”41. W piśmiennictwie zwrócono również uwagę, że w takim wypadku „nie można zastosować przepisów, które dotyczą bezpośrednio świadka, do oskarżonego. Gdyby ustawodawca chciał uregulować w ten sposób sytuację oskarżonego, to umieściłby przepisy o zwolnieniu od tajemnicy (…) zawodowej w przepisach wspólnych dla wszystkich dowodów lub chociażby w przepisach dotyczących wyjaśnień oskarżonego”42 – realizujących jego prawo do obrony. Bez wątpienia w takich okolicznościach należy się zgodzić z poglądem A. Murzynowskiego43 o możliwości „powołania się przez oskarżonego, który broniąc się w procesie karnym naruszył wiążącą go tajemnicę, na działanie w stanie wyższej konieczności. Instytucja ta powinna znaleźć zastosowanie (w zależności od rodzaju naruszonej tajemnicy) zarówno w stosunku do odpowiedzialności karnej, jak i dyscyplinarnej danego oskarżonego”. Powinien on jednak w każdym takim przypadku dbać o minimalizację ujemnych skutków ujawnienia informacji chronionej instytucją tajemnicy zawodowej, uprzedzając sąd o konieczności ograniczenia jawności rozprawy44 (np. na podstawie art. 360 § 1 pkt 4 KPK, w ramach którego sąd wyłącza jawność rozprawy w całości albo w części, jeżeli jawność mogłaby naruszyć ważny interes prywatny). W obecnym stanie prawnym przetwarzanie informacji objętych rygorami tajemnic zawodów medycznych dla celów naukowych czy dydaktycznych jest dopuszczalne w przypadku uzyskania zgody pacjenta lub poddaniu tych informacji anonimizacji, czyli takiej ich modyfikacji, w której efekcie niemożliwe staje się ustalenie tożsamości osoby, której dane dotyczą45. Postulatem de lege ferenda jest dokładne i efektywne uregulowanie tej kwestii w katalogu okoliczności ograniczających zachowanie tajemnic zawodów medycznych, zawartym w PrPacjU, aby usprawnić wykorzystanie takich danych we wspomnianych celach, oczywiście przy zachowaniu możliwie najpełniejszych gwarancji prywatności pacjenta.
Podsumowanie
Tajemnice zawodów medycznych w polskim systemie prawnym nie mają charakteru absolutnego. Zarówno w PrPacjU, ustawach szczegółowych regulujących funkcjonowanie profesji medycznych oraz innych przepisach szczególnych rangi ustawowej ustanowiono katalog wyjątków od obowiązku zachowania poufności informacji związanych z pacjentem, ze względu na konieczność respektowania m.in. takich wartości jak autonomia jednostki (poprzez umożliwienie wyrażenia zgody na ujawnienie tajemnicy), bezpieczeństwo zdrowotne społeczeństwa czy skuteczność udzielania świadczenia zdrowotnego (poprzez przekazanie niezbędnych informacji o pacjencie osobom współuczestniczącym w realizacji świadczenia). Summary Circumstances restricting patient’s right to keep his medical records confidential The article discusses and presents a detailed catalogue of circumstances restricting patient’s right to keep his medical records confidential (e.g. patient’s consent for disclosure, hazard to life or health of the patient or other people, the need to provide necessary information about the patient to other medical professionals participating in providing medical services) arising from the Patients Right Act and the Patients Right Advocate Act, as well as other statutory normative acts.
  1. Asystent w Katedrze Prawa Informatycznego WPiA Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

  2. T. jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 159 ze zm.; dalej jako: PrPacjU.

  3. J. Sawicki, Tajemnica zawodowa lekarza i dziennikarza w prawie karnym, Warszawa 1960, s. 7.

  4. Ibidem, s. 35.

  5. M. Safjan, Prawo i medycyna: ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny, Warszawa 1998, s. 131.

  6. Ibidem, s. 130–131.

  7. T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634; dalej jako: LekU.

  8. Dz.U. z 2011 r. Nr 174, poz. 1039 ze zm.; dalej jako: PielPołU.

  9. T. jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1133 ze zm.; dalej jako: FelczerU.

  10. Dz.U. z 2001 r. Nr 73, poz. 763 ze zm.

  11. M. Safjan, Problemy prawne tajemnicy lekarskiej, KPP Nr 1/1995, s. 36–38.

  12. M. Safjan, Prawo…, op. cit., s. 138–141; G. Szczygieł, K. Bagan-Kurluta, Zasada respektowania tajemnicy lekarskiej a ochrona interesów osób trzecich w związku z zagrożeniem ich zdrowia lub życia AIDS/HIV, „Prawo i Medycyna” Nr 3/2004, s. 39.

  13. T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.; dalej jako: ZdrowPsychU.

  14. D. Karkowska, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, Warszawa 2012, s. 210.

  15. M. Safjan, Problemy prawne…, op. cit., s. 35.

  16. Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 1 pkt 2 PrPacjU, przez osobę bliską rozumiemy małżonka, krewnego lub powinowatego do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciela ustawowego, osobę pozostającą we wspólnym pożyciu lub osobę wskazaną przez pacjenta.

  17. T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 174 ze zm.; dalej jako: DiagLabU.

  18. Dz.U. z 2007 r. Nr 123, poz. 849 ze zm.

  19. T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 947 ze zm.; dalej jako: ChorZakU.

  20. T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm.; dalej jako: CmentarzeU.

  21. M. Safjan, Problemy prawne…, op. cit., s. 42.

  22. H. Dolecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2013, s. 886.

  23. Wydaje się, że w przypadku tego przepisu nie do końca uzasadnione jest, w obecnym stanie prawnym, ograniczenie jego zakresu przedmiotowego dotyczącego tajemnic zawodów medycznych tylko do tajemnicy lekarskiej.

  24. A. Huk, Tajemnica zawodowa lekarza, Prok. i Pr. Nr 6/2001, s. 78.

  25. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011, s. 475.

  26. Ibidem.

  27. Dz.U. poz. 219.

  28. Dz.U. Nr 219, poz. 1708 ze zm.

  29. Dz.U. Nr 174, poz. 1038 ze zm.

  30. T. jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 856 ze zm.; dalej jako: IzbyAptekU.

  31. M. Jackowski, Ochrona danych medycznych, Warszawa 2011, s. 188–189.

  32. J. Grajewski (red.), Komentarz aktualizowany do art. 1–424 ustawy z 6.6.1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U.97.89.555), Lex/el 2013.

  33. A. Augustynowicz, Tajemnica zawodowa lekarza a współdziałanie z organami ścigania, „Prawo i Medycyna” Nr 4/2008, s. 92.

  34. M. Safjan, Prawo…, op. cit., s. 150; G. Rejman, Tajemnica lekarska, „Studia Iuridica” Nr XXXI/1996, s. 153.

  35. M. Safjan, Prawo…, op. cit., s. 150.

  36. T. Dukiet-Nagórska, Lekarski obowiązek współdziałania z organami ścigania a tajemnica lekarska, „Prawo i Medycyna” Nr 2/2002, s. 7.

  37. Ibidem.

  38. A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 280.

  39. M. Cieślak, Glosa do uchwały SN z 29.11.1962 r., VI KO 61/62, PiP Nr 7/1963, s. 173.

  40. M. Kucharczyk, Kwestia ujawnienia tajemnicy państwowej, służbowej, zawodowej i funkcyjnej w wyjaśnieniach oskarżonego, PiP Nr 2/2005, s. 82–83.

  41. M. Cieślak, op. cit., s. 173.

  42. M. Kucharczyk, op. cit., s. 87.

  43. A. Murzynowski, op. cit., s. 282.

  44. Ibidem, s. 283.

  45. J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2011, s. 605.