W postępowaniu skargowym SN bada uchybienia w postępowaniu odwoławczym

Monitor Prawniczy | 13/2020

Udział w składzie sądu osoby nieuprawnionej do orzekania stanowi jedną z bezwzględnych przyczyn odwoławczych, jednak z uwagi na specyfikę postępowania skargowego i kompetencje kontrolne Sądu Najwyższego bezwzględne przyczyny odwoławcze podlegają uwzględnieniu, gdy uchybienia zaistniały przed sądem odwoławczym. 

Udział w składzie sądu osoby nieuprawnionej do orzekania stanowi jedną z bezwzględnych przyczyn odwoławczych, jednak z uwagi na specyfikę postępowania skargowego i kompetencje kontrolne Sądu Najwyższego bezwzględne przyczyny odwoławcze podlegają uwzględnieniu, gdy uchybienia zaistniały przed sądem odwoławczym. Celem kontroli skargi wniesionej do Sądu Najwyższego na wyrok sądu odwoławczego nie jest badanie sprawy co do jej meritum, dlatego dopuszczenie do odpowiedniego stosowania art. 439 § 1 KPK w zakresie, który miałby skutkować badaniem istnienia uchybień wskazanych w tym przepisie przed sądem I instancji, w tym niewłaściwego składu sądu, byłoby zaprzeczeniem funkcji skargi – wynika z postanowienia 7 sędziów Sądu Najwyższego.

Stan faktyczny

D.S. w związku z niepłaceniem alimentów na małoletnie dziecko, został uznany winnym ciągu przestępstw z art. 209 § 1a KK, za który wymierzono mu karę ograniczenia wolności połączonej z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne, zobowiązano go również do łożenia na utrzymanie małoletniego dziecka. W sprawie orzekał asesor sądowy. Sąd II instancji uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania z powodu naruszenia prawa materialnego z uwagi na to, że okres przypisanego oskarżonemu przestępstwa obejmował dwa stany prawne, czego nie dostrzegł sąd I instancji.

Zagadnienie prawne

Sąd Najwyższy orzekając w składzie 3-osobowym w sprawie ze skargi Prokuratora Rejonowego w M. przedstawił do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości co do wykładni prawa: „Czy, zgodnie z art. 30 § 1 KPK, sąd może na posiedzeniu orzekać w składzie jednego asesora sądowego wydając wyrok skazujący po 1.1.2016 r.?”. W pytaniu prawnym stwierdzono, że wykładnia prokonstytucyjna prowadzi do wniosku, iż należy przyjąć takie rozumienie art. 30 § 1 w zw. z art. 28 § 1 KPK, zgodnie z którym użyte w nich terminy „jednoosobowo” i „sędzia” nie obejmują asesora sądowego, zaś ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t. jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 365; dalej jako: PrUSP) nie zawiera regulacji określających inny skład sądu orzekającego na posiedzeniu o odpowiedzialności karnej, niż ten wynikający z wyraźnego brzmienia KPK. W szczególności zaś PrUSP nie przewiduje przepisu, który stanowiłby, że na posiedzeniu sąd w sprawie odpowiedzialności karnej może orzekać jednoosobowo w składzie jednego asesora.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały. W uzasadnieniu postanowienia podkreślono, że podstawą skargi w niniejszej sprawie jest art. 437 § 2 KPK, a więc to, czy sąd II instancji zasadnie – w oparciu o wypadki wskazane w art. 437 § 2 zd. 2 KPK – uchylił zaskarżony apelacją wyrok sądu I instancji. W ocenie SN, wykluczone jest odpowiednie stosowanie art. 439 § 1 KPK do wszystkich podstaw uchylenia mieszczących się w art. 437 § 2 KPK, bowiem wówczas badanie istnienia uchybień mieszczących się w art. 439 § 1 KPK zostałoby przeniesione nie na etap zaskarżonego skargą postępowania odwoławczego, ale na postępowania przed sądem I instancji. Sąd Najwyższy mógłby uwzględnić jedynie uchybienie z art. 439 § 1 KPK, które zaistniałoby na etapie postępowania odwoławczego i dotyczyło wyroku sądu odwoławczego. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 536 KPK jest stosowany w postępowaniu skargowym jedynie odpowiednio i nie może prowadzić do nadania sądowi skargowemu tak szerokich uprawnień, jakie przepis ten nadaje SN w postępowaniu kasacyjnym. Odpowiednie stosowanie przepisu odniesienia polegać powinno na takiej jego modyfikacji, aby uzupełniał on tę regulację, w której zawarto przepis odsyłający i to w sposób uwzględniający charakter tej instytucji oraz był niesprzeczny z przepisami, do których ma mieć zastosowanie. W rezultacie przepis art. 439 § 1 KPK nie może być w ogóle stosowany na podstawie art. 539f KPK w zakresie, w jakim miałby dotyczyć badania istnienia uchybień wskazanych w art. 439 § 1 KPK wyłącznie w postępowaniu przed sądem I instancji, które nie wystąpiły w tym samym charakterze na etapie postępowania odwoławczego. Odpowiednie stosowanie art. 439 § 1 w zw. z art. 536 KPK na podstawie art. 539f KPK odnosi się bowiem tylko do uchybień mieszczących się w tym przepisie, istniejących na etapie postępowania przed sądem odwoławczym. W takim zakresie przepis art. 439 § 1 KPK winien być stosowany także dla uchylenia wyroku kasatoryjnego sądu odwoławczego, gdy uchybienie mieszczące się w art. 439 § 1 KPK zaistniało na etapie postępowania drugoinstancyjnego, a skarga oparta została na naruszeniu art. 437 § 2 KPK.
W rezultacie SN stwierdził, że rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy na etapie postępowania skargowego, bowiem kwestia obsady sądu I instancji, w tym orzekanie przez asesora sądowego, nie może być w tym postępowaniu badana z urzędu na podstawie art. 439 § 1 KPK. Inaczej byłoby wówczas, gdyby powodem uchylenia wyroku sądu I instancji było zastosowanie art. 439 § 1 pkt 2 KPK i uznanie, że asesor nie może wydać wyroku, a w skardze wskazałoby zarzut naruszenia art. 439 § 1 w zw. z art. 437 § 2 KPK.

Postanowienie SN(7) z 26.5.2020 r., I KZP 14/19