Tajemnice zawodów prawniczych. Tajemnica obrońcy

Monitor Prawniczy | 3/2014
Moduł: prawo karne, postępowanie cywilne
Justyna Kurek

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

Przedstawiona w niniejszym artykule tajemnica obrońcy jest szczególnym rodzajem tajemnicy osób wykonujących zawody prawnicze, a zwłaszcza adwokatów. Można ją postrzegać jako tajemnicę funkcyjną osób wykonujących zawody prawnicze. W pierwszej części opracowania omówiono prawne podstawy obowiązku zachowania tajemnicy, wartości chronione tajemnicą obrońcy, okres obowiązywania tajemnicy, podmiot chroniony w wyniku obowiązywania tajemnicy i jego uprawnienia w zakresie dysponowania przedmiotem ochrony i zakres związania tajemnicą i obowiązki podmiotu uprawnionego do uzyskania dostępu do informacji chronionych. W drugiej części artykułu wskazane zostały m.in. kryteria dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmioty sprawujące kontrolę nad zachowaniem tajemnicy i uprawnione do zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy, a także sankcje za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Zwrócono uwagę na potrzebę zachowania szczególnej ostrożności przy przekazywaniu informacji objętych tajemnicą zawodową za pomocą elektronicznych i podobnych środków przekazu. Do pozostałych tajemnic zawodów prawniczych zalicza się tajemnicę: adwokata, radcy prawnego, notariusza oraz komornika2.

Wprowadzenie

Tajemnica jest pojęciem wieloznacznym. Może być ono używane przynajmniej w dwóch znaczeniach: bądź jako sekret absolutny, tj. fakt nieznany nikomu w ogóle, bądź jako informacja znana tylko wąskiemu kręgowi osób3. Tajemnice zawodów prawniczych zalicza się do tej drugiej kategorii znaczeniowej. Są to więc tajemnice o charakterze względnym (tajemnice relatywne)4. Drugim elementem konstruktywnym tajemnicy zawodów prawniczych jest fakt, „aby [tajemnica – dodane J.K.] została poznana w związku z wykonywaniem zawodu, czyli uzyskana przez osobę reprezentującą pewien określony zawód, z tytułu wykonywania którego było możliwe »wejście w posiadanie« cudzego sekretu”5. Tajemnice zawodów prawniczych wpisują się w konstrukcyjnie chronioną wolność i tajemnicę komunikowania się, stanowiąc w związku z tym fundament wykonywania większości zawodów zaufania publicznego, a przez to stanowiąc gwarancję praw i wolności obywatelskich6.

Idea tajemnic zawodowych jest standardem w zasadzie w każdym porządku prawnym7. Jak podkreśla B. Kunic­ka-Michalska8: „tajemnica zawodowa ma na celu przede wszystkim ochronę sfery tajemnicy, do której każdy człowiek ma prawo, niemniej drugą ważną okolicznością, dla której tajemnicę chronią liczne systemy prawne, jest zapewnienie prestiżu zawodu, a co za tym idzie, stworzenie klimatu zaufania do przedstawicieli danego zawodu nie tylko wśród tych, którzy już im powierzyli własne tajemnice, ale także wśród wszystkich przyszłych klientów”.

Tajemnica obrońcy
1. Podstawa prawna obowiązku zachowania tajemnicy Tajemnica obrońcy nie jest uregulowana w przepisach branżowych ani kodeksach deontologicznych, jak ma to miejsce w przypadku tajemnic zawodowych, m.in. tajemnicy adwokata9, radcy prawnego10, komornika11 czy notariusza12. Podstawą prawną są przepisy Konstytucji statuujące prawo do obrony, a konkretyzacja dokonuje się w przepisach Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Konstytucji każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach okreś­lonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu. Konkretyzacja prawa do obrony dokonuje się w przepisach Kodeksu postępowania karnego, w szczególności w art. 178 KPK. Zgodnie z tym przepisem, nie wolno przesłuchiwać jako świadków: obrońcy lub adwokata działającego na podstawie art. 245 § 1 KPK, co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. W tym samym zakresie zakaz ten odnosi się do duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi. Zgodnie z art. 245 KPK, zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem, a także bezpośrednią z nim rozmowę, przy czym zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny. 2. Wartości chronione tajemnicą obrońcy Tajemnica obrońcy chroni wartości konstytucyjne – prawo do obrony oraz zasadę domniemania niewinności. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że tajemnica obrońcy związana jest nierozerwalnie z formalnym aspektem konstytucyjnego prawa do obrony13. Ratio legis tego rozwiązania jest potrzeba ochrony szczególnego stosunku zaufania łączącego oskarżonego z osobą występującą w charakterze jego obrońcy14. Tajemnica obrońcy powinna więc być postrzegana jako element prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i całego systemu ochrony prawnej w demokratycznym państwie15, stanowiąc jednocześnie gwarancję praw i wolności obywatelskich16. 3. Zakres przedmiotowy tajemnicy (informacje objęte tajemnicą) Zakresem tajemnicy obrońcy objęte są wszystkie informacje, które obrońca powziął udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę w charakterze obrońcy. Zakres przedmiotowy tajemnicy obrońcy jest nieograniczony, w odróżnieniu od tajemnicy innych zawodów prawniczych (adwokata17 i radcy prawnego18), które nie obejmują informacji, o których pełnomocnik powziął wiadomość w związku z przepisami ustawy z 16.11.2000 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu19. Jak podkreśla się w literaturze przedmiotu, pewne wątpliwości interpretacyjne wiążą się ze zrozumieniem instytucji „udzielenia porady prawnej”. Jak wskazuje M. Kuźma20, „porada prawna musi pozostawać w związku z przedmiotem procesu, w którym osoba, której tej porady udzielono, występuje w roli oskarżonego (podejrzanego). W sytuacji, w której adwokat po przekazaniu mu przez oskarżonego informacji związanych z postawionym mu zarzutem, nie podjąłby się prowadzenia sprawy i w tym zakresie udzieliłby oskarżonemu porady prawnej co do dalszego postępowania, to fakty, o których dowiedział się adwokat, objęte są zakazem przesłuchania. Informacje dotyczące prowadzenia sprawy obrońca może uzyskać z różnych źródeł, nie tylko od oskarżonego, przy czym zakaz ujawnienia faktów jest niezależny od źródła ich pochodzenia. Niezbędne i zarazem wystarczające do objęcia zakazem dowodowym jest ustalenie, iż zachodzi związek funkcjonalny pomiędzy danym faktem a prowadzeniem przez obrońcę sprawy. Z treści art. 178 pkt 1 KPK a contrario wynika, że zakaz dowodowy nie obejmuje informacji, o których obrońca dowiedział się przed ustanowieniem go w tej roli procesowej lub poza zakresem udzielonej pomocy prawnej. Wskazać przy tym należy, że uzupełnieniem zakazu przesłuchania jest zakaz zajmowania pism i innych dokumentów związanych z wykonywaniem obrony (art. 225 § 3 KPK)”. Z obowiązku zachowania tajemnicy obrońcy, pełnomocnik nie może zostać zwolniony ani przez sąd, ani przez inny podmiot. Przepisy nie przewidują także możliwości zwolnienia obrońcy przez oskarżonego. 4. Okres obowiązywania tajemnicy Tajemnica obrońcy jest ograniczona w czasie z punktu widzenia daty początkowej. Pełnomocnik objęty jest obowiązkiem zachowania tajemnicy obrońcy od momentu nawiązania szczególnego stosunku prawnego – stosunku obrony bądź od zaistnienia zdarzenia w postaci udzielenia porady związanej z postępowaniem karnym, wykroczeniowym lub dyscyplinarnym, kiedy działa w charakterze quasi-obrońcy. Nieograniczony w czasie jest natomiast termin końcowy obowiązywania tajemnicy. Tajemnica obrońcy obowiązuje nadal także w przypadku wygaśnięcia stosunku pełnomocnictwa, a w przypadku udzielenia porady prawnej przed nawiązaniem stosunku – w przypadku nieudzielenia formalnego pełnomocnictwa lub niepodjęcia się prowadzenia przez niedoszłego obrońcę tej funkcji21. 5. Podmiot chroniony w wyniku obowiązywania tajemnicy i jego uprawnienia w zakresie dysponowania przedmiotem ochrony Podmiotem chronionym tajemnicą obrońcy jest każdy, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, w sprawie o wykroczenie oraz dyscyplinarne – bez względu na jego fazę i rodzaj. Ochrona obejmuje także osobę, która jeszcze ma status podejrzanego, a została zatrzymana22. 6. Podmiot zobowiązany do zachowania tajemnicy Do zachowania tajemnicy obrońcy zobowiązany jest każdy pełnomocnik występujący w charakterze obrońcy. W postępowaniu karnym rolę obrońcy mogą, zgodnie z przepisami PrAdw, pełnić jedynie osoby uprawnione do obrony, tj. adwokaci i w pewnych sytuacjach aplikanci adwokaccy23. Przepisy KPK wyraźnie wskazują adwokata (art. 178 i 245 KPK), jednak w literaturze przedmiotu podkreśla się, że podmiotowy zakres odnosi się także do innych pełnomocników: „zakaz przesłuchania w charakterze świadka co do faktów związanych z udzielaniem pomocy prawnej obejmuje również radcę prawnego jeśli był obrońcą obwinionego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (art. 24 § 1 KPW) sędziego działającego w charakterze obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym sędziów (art. 113 Prawa o Ustroju Sądów Powszechnych24), jak również pracownika wyższej uczelni, gdy był on obrońcą w postępowaniu dyscyplinarnym nauczyciela akademickiego takiej uczelni (art. 131 ust. 3 i 4 Ustawy o Szkolnictwie Wyższym25)”26. M. Rusinek27wskazuje, że obrońcą w innych postępowaniach niż postępowaniu karnym, może być także inna osoba wykonująca funkcje obrońcy, nawet jeżeli formalnie nie wykonuje zawodu prawniczego. B. Kunicka-Michalska28zwraca uwagę, że w pewnych przypadkach tajemnica obrońcy wiąże osoby, które nie wykonują tej funkcji w związku z wykonywanym zawodem wymagającym dyskrecji. W takich przypadkach brak jest obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, ale zasadne jest przyjęcie, że obrońcę wiąże tajemnica funkcyjna wynikająca z roli nieprofesjonalnego obrońcy. 7. Podmiot uprawniony do uzyskania dostępu do informacji chronionych Do informacji chronionych dostęp mają jedynie strony stosunku pełnomocnictwa. Pełnomocnik może upoważnić do dostępu do informacji także inne osoby współpracujące z nim w ramach kancelarii. 8. Zakres związania tajemnicą i obowiązki podmiotu uprawnionego do uzyskania dostępu do informacji chronionych Zakres związania tajemnicą obrońcy jest bezwarunkowy, inaczej niż w przypadku tajemnicy zawodowej adwokata lub radcy prawnego, którzy mogą zostać zwolnieni z obowiązku zachowania tajemnicy przez sąd29. Podmiot, który wszedł w posiadanie informacji objętych tajemnicą obrończą, nie może więc zostać zwolniony z obowiązku jej zachowania bez względu na własną wolę30. Dostęp do informacji objętych tajemnicą obrońcy uzyskują także często osoby współpracujące z obrońcą. W związku z tym, że przepisy KPK wyraźnie interpretowane są w taki sposób, że zakres tajemnicy obrońcy nie odnosi się tylko do przedstawicieli zawodów prawniczych, ale osoby faktycznie pełniącej funkcję obrońcy, kodeksowy zakaz przesłuchania powinien rozciągać się także na osoby współpracujące z fachowym pełnomocnikiem31. Należy postulować, aby w praktyce osoby takie zobowiązywać w sposób umowny do zachowania poufności. Jednak, tak jak w przypadku innych kategorii pracowników, ograniczeniem w tym zakresie są przepisy prawa pracy, które uniemożliwiają przewidzenie odpowiedzialności większej niż trzykrotność wynagrodzenia. 9. Kryteria dostępu do informacji objętych tajemnicą Dostęp do tajemnicy ma obrońca oraz współpracujące z nim osoby. Szczegółowo kryteria te opisane zostały w artykułach dotyczących kryteriów dostępu do tajemnicy adwokata32 i radcy prawnego33. Pośrednio dostęp do tajemnicy może uzyskać także sąd w sytuacji, gdy dokumenty zawierające tajemnicę zostaną zajęte w związku z przeszukaniem. Stosownie do art. 225 § 3 KPK, jeżeli obrońca lub inna osoba, od której żąda się wydania rzeczy lub u której dokonuje się przeszukania, oświadczy, że wydane lub znalezione w toku przeszukania pisma lub inne dokumenty obejmują okoliczności związane z wykonywaniem funkcji obrońcy, organ dokonujący czynności pozostawia te dokumenty wymienionej osobie bez zapoznawania się z ich treścią lub wyglądem. Jeżeli jednak oświadczenie osoby niebędącej obrońcą budzi wątpliwości, organ dokonujący czynności przekazuje te dokumenty sądowi z zachowaniem rygorów określonych dla dokumentów zawierających dokumenty objęte klauzulami. Sąd po zapoznaniu się z dokumentami zwraca je w całości lub w części, z zachowaniem stosownych rygorów obrońcy, albo wydaje postanowienie o ich zatrzymaniu dla celów postępowania. 10. Podmiot sprawujący kontrolę nad zachowaniem tajemnicy Nad przestrzeganiem tajemnicy obrońcy kontrolę sprawują organy stosowne z uwagi na wykonywany przez obrońcę zawód – organy samorządu zawodowego. Szczegółowo zakres kontroli opisany został w artykułach dotyczących tajemnicy radcy prawnego34 i adwokata35. Pieczę sprawuje także sąd, który ma zakaz przesłuchiwania obrońcy w charakterze świadka. W sytuacji, w której doszłoby do przesłuchania obrońcy co do okoliczności objętych zakazem przesłuchania, te zeznania nie mogłyby stanowić dowodu w sprawie. 11. Podmiot, który może zwolnić z obowiązku zachowania tajemnicy Tajemnica obrońcy ma charakter absolutny36 i pełnomocnik nie może zostać zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy. Pośrednio jednak sąd może uzyskać dostęp do dokumentów zawierających tajemnicę obrońcy, gdy w trakcie przeszukania, organy dokonujące zajęcia podejmą uzasadnioną wątpliwość co do tego, czy materiały rzeczywiście zawierają dokumenty stanowiące tajemnicę obrońcy, stosownie do art. 225 § 3 KPK. 12. Techniki przetwarzania informacji objętych tajemnicą (papierowo/elektronicznie) Kodeks postępowania karnego nie zawiera szczególnych regulacji dotyczących przetwarzania informacji objętych tajemnicą obrońcy. W odniesieniu do członków korporacji zawodowych, w zakresie tym zastosowanie znajdą przepisy kodeksów deontologicznych, które szczegółowo opisane zostały w artykułach dotyczących konkretnych tajemnic zawodowych – w szczególności adwokata37 i tajemnicy radcy prawnego38. Ponieważ funkcję obrońcy pełnią przede wszystkim adwokaci, należy wskazać, że przepisy KodEtAdw zobowiązują adwokata do zachowania szczególnej ostrożności w przypadku posługiwania się w pracy zawodowej komputerem lub innymi środkami komunikacji elektronicznej. Reguluje to § 19 ust. 5 KodEtAdw, zgodnie z którym adwokat posługujący się w pracy zawodowej komputerem lub innymi środkami elektronicznego utrwalania danych obowiązany jest stosować oprogramowanie i inne środki zabezpieczające dane przed ich niepowołanym ujawnieniem. Przepisy nie regulują, jakie konkretnie zabezpieczenia powinny być stosowane. Dobór odpowiednich środków będzie należał do osoby wykonującej wolny zawód. 13. Czy udostępnianie informacji objętych tajemnicami może się odbywać elektronicznie? Kodeks postępowania karnego nie zawiera szczególnych regulacji dotyczących elektronicznego udostępniania informacji objętych tajemnicą. W odniesieniu do członków korporacji zawodowych, w zakresie tym zastosowanie znajdą przepisy kodeksów deontologicznych. 14. Sankcje za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegającej ochronie Kodeks postępowania karnego nie zawiera szczególnych regulacji dotyczących sankcji za nieuprawnione udostępnienie informacji stanowiących tajemnicę obrońcy. Konsekwencją naruszenia przez pełnomocnika tajemnicy obrońcy jest odpowiedzialność prawna oparta na trzech tytułach: dyscyplinarna, cywilnoprawna w związku z naruszeniem umowy z klientem oraz karna wnioskowa na podstawie art. 266 KK39. Szczególne zasady odpowiedzialności regulują stosowne ustawy branżowe i kodeksy deontologiczne. W stosunku do obrońców wykonujących zawód adwokata, naruszenie obowiązku zachowania w poufności stanowi naruszenie zarówno przepisów PrAdw, jak i KodEtAdw. Orzeczenie w tej sprawie wydaje sąd dyscyplinarny. Warto wskazać, że obowiązkiem objęte są tylko osoby należące do korporacji. Odpowiedzialność dyscyplinarna będzie wyłączona w przypadku innych kategorii osób. Zgodnie z art. 80 PrAdw, adwokaci i aplikanci adwokaccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godności zawodu bądź za naruszenie swych obowiązków. Przepisy PrAdw przewidują następujące kary dyscyplinarne: upomnienie, nagana, kara pieniężna, zawieszenie w czynnościach zawodowych na czas od trzech miesięcy do pięciu lat, wydalenie z adwokatury (art. 81 PrAdw). Jako kary dodatkowe, obok kary nagany i kary pieniężnej, PrAdw przewiduje możliwość orzeczenia dodatkowo zakazu wykonywania patronatu. Ponadto, kara nagany oraz kara pieniężna oraz kara zawieszenia w czynnościach zawodowych pociągają za sobą utratę biernego prawa wyborczego do organu samorządu adwokackiego. Dodatkowo, sąd dyscyplinarny może orzec podanie treści orzeczenia do publicznej wiadomości środowiska adwokackiego poprzez jego opublikowanie w czasopiśmie wydawanym przez Adwokaturę. 15. Sposób wprowadzania niedostępności informacji40 Tajemnica obrońcy jest tajemnicą nazwaną uregulowaną w KPK. Jako wartość z uwagi na którą występuje, należy wska­zać konstytucyjne prawo do obroty i rzetelnego procesu. 16. Relacje z innymi tajemnicami Tajemnica obrońcy jest powiązana z tajemnicami innych zawodów prawniczych. Szczególny związek ma jednak z tajemnicą adwokata. 17. Problemy związane z nakładaniem się reżimów ochronnych Tajemnica obrońcy ma charakter absolutny i osoba występująca w charakterze obrońcy nie może zostać przesłuchana w charakterze świadka na okoliczność związaną z tajemnicą obrońcy. Jednak przepisy o przeszukaniu w części, w której dotyczą przekazania dokumentów, wyraźnie przewidują możliwość zapoznania się przez sąd z treścią dokumentów, zgodnie z art. 225 KPK. 18. Odwołania do ustawy o ochronie informacji niejawnych W przepisach regulujących tajemnicę obrońcy brak wyraźnego odwołania do przepisów ustawy z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych41.
Podsumowanie
Tajemnica obrońcy, odmiennie niż w przypadku innych tajemnic zawodów prawniczych, nie jest uregulowana w przepisach ustaw branżowych i kodeksach deontologicznych. Jako podstawę wskazać należy wartości konstytucyjne – prawo do obrony oraz zasadę domniemania niewinności oraz przepisy Kodeksu postępowania karnego. Ma ona charakter absolutny i chroni szczególny stosunek zaufania łączący oskarżonego z osobą wykonującą funkcję obrońcy. Z uwagi na to powinna więc być postrzegana jako element prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i całego systemu ochrony prawnej w demokratycznym państwie, stanowiąc jednocześnie gwarancję praw i wolności obywatelskich oraz poufności i tajemnicy korespondencji. Summary Legal professional privileges. Defence’s privilege Defence’s privilege is a special type of privilege enjoyed by legal professionals, especially solicitors (advocates). It may be perceived as a functional privilege related to the performance of a specific function in the legal protection system. The legal basis is formed by the constitutional values – the right to defence, the principle of the presumption of innocence, and the provisions of the Code of Criminal Procedure. The article aims at determining the objective scope of the privilege, whom does it concern and its time span. The study indicates also the „beneficiaries” of the defence’s privilege and their rights with respect of to disposing of the object of the privilege, including the potential right to waive protection or allow other people to share privileged information. The analysis also answers the question who is entitled to have access to privileged information, what is the scope of being bound by the privilege and the duties of those who are entitled to have access to privileged information and those who share it. The article also defines the criteria of access to privileged information, who controls its secrecy and who may lift the duty to keep it secret. The study also describes the techniques for processing privileged information, both on paper and electronic. It also attempts to answer the question whether privileged information may be made available electronically and whether this does involve any consequences. The analysis refers also to the sanctions for illegitimate disclosure of privileged information. The article also describes the relations between defence’s privilege and other legal professional privileges, as well as potential problems related to the overlapping of privileges.
  1. Autorka jest adiunktem w Katedrze Prawa Informatycznego na WPiA Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz adwokatem i członkiem Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie.

  2. Tajemnica adwokacka omówiona została w MoP Nr 23/2013, s. 1278; tajemnica radcy prawnego w MoP Nr 24/2013, s. 1332; tajemnica notariusza w numerze 1/2014, s. 50; tajemnica komornika w MoP Nr 2/2014, s. 106.

  3. Por. m.in. M. Rusinek, Tajemnica zawodowa i jej ochrona w polskim procesie karnym, Warszawa 2007, s. 15 i n.

  4. Por. m.in. B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy zawodowej w polskim prawie karnym, Warszawa 1972, s. 7.

  5. M. Czerwiński, Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej adwokata a uzasadniony interes społeczny, Pal. 11–12/2013, s. 61; B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy…, op. cit., s. 7 i n.; taż, Tajemnica zawodowa adwokata – znaczące rozstrzygnięcia sądów (cz. 1), Pal. Nr 7–8/2005, s. 121 i n.; J. Agacka-Indecka, Tajemnica zawodowa adwokata – znaczące rozstrzygnięcia sądów (cz. 2), Pal. Nr 9–10/2005, s. 69.

  6. Uchwała Nr X Krajowego Zjazdu Adwokatury z 20.11.2010 r. „W obronie praw człowieka”, Pal. Nr 1–2/2011, s. 245; podobnie P. Kuczma, Adwokat jako zawód zaufania publicznego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Pal. Nr 3–4/2012, s. 146 i n.

  7. M. Czerwiński, op. cit., s. 57 i n.

  8. B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy…, op. cit., s. 32.

  9. Tajemnica adwokata uregulowana jest w ustawie z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.; dalej jako: PrAdw), a także w Zbiorze Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu w brzmieniu ogłoszonym Obwieszczeniem Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z 14.12.2011 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeksu Etyki Adwokackiej; dalej jako: KodEtAdw).

  10. Tajemnica radcy prawnego uregulowana jest w ustawie z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t. jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65) oraz Kodeksie Etyki Radcy Prawnego (t. jedn. Kodeksu Etyki Radcy Prawnego został uchwalony przez Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych w dniu 28.12.2010 r. w sprawie ogłoszenia tekstu jednolitego Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, Uchwała Nr 8/VIII/2010).

  11. Tajemnica komornika uregulowana jest w ustawie z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.) oraz w Kodeksie Etyki Zawodowej Komornika (Uchwała Krajowej Rady Komorniczej z 18.11.1999 r. Kodeks Etyki Zawodowej Komornika).

  12. Tajemnica notariusza uregulowana jest w ustawie z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t. jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) oraz w Kodeksie Etyki Zawodu Notariusza (Uchwała nr 19 ze zm. Krajowej Rady Notarialnej z 12.12.1997 r. – Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza, dostępna na: http://bip.kin.pl/pl/3969/1/kodeks-etyki-zawodowej-notariusza.html).

  13. P. Wiliński, Proces karny w świetle Konstytucji, Warszawa 2011, s. 180; P. Kardas, Ochrona tajemnicy obrończej. Kilka uwag o dopuszczalności kontroli i utrwalania treści rozmów oraz przekazów informacji realizowanych przy pomocy środków technicznych pomiędzy obrońcą a mandantem, „e-Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych”, Rok XV: 2011 z. 4, s. 5. Artykuł dostępny w archiwum na: http://www.czpk.pl/o-czasopismie/archiwalne_artykuly/

  14. M. Rusinek, op. cit., s. 71.

  15. Z. Klatka, Wykonywanie zawodu radcy prawnego i adwokata, Warszawa 2004, s. 64; M. Rusinek, op. cit., s. 134 i n.

  16. Uchwała Nr X KZA z 20.11.2010 r. „W obronie praw człowieka”, Pal. Nr 1–2/2011, s. 245.

  17. Por. m.in. M. Pręgiel, „Pranie pieniędzy” – Formy i zagrożenia spo­łeczne, RPEiS Nr 3/2000, s. 73 i n.; M. Gawryluk, Prawo o adwokaturze. Komentarz, Warszawa 2012, s. 45; J. Składowska, Nowe obowiązki adwokata jako instytucji obowiązanej, Pal. Nr 3–4/2009, dostępny na: http://www.bielanski.com.pl/nowe_obowiazki_adwokata_jako_instytucji_obowiazanej_palestra_3_4_2009,7,1.html; J. Kurek, Tajemnice zawodów prawniczych. Tajemnica adwokacka, MoP Nr 23/2013, s. 1283 i n.

  18. T. Stecyk, Zwalczanie „prania pieniędzy”. Regulacja unijna i krajowa [w:] Zawód radcy prawnego. Historia zawodu i zasady jego wykonywania, pod red. A. Berezy, Warszawa 2011, s. 209 i n.; J. Kurek, Tajemnice zawodów prawniczych. Tajemnica radcy prawnego, MoP Nr 24/2013, s. 1332.

  19. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1505 ze zm.

  20. M. Kuźma [w:] J. Stefanicki, Kodeks Postępowania Karnego. Komentarze on-line Legalis (do art. 178), Warszawa 2011.

  21. M. Rusinek, op. cit., s. 75.

  22. A. Ludwiczek, Sytuacja prawna adwokata udzielającego pomocy prawnej w trybie art. 245 § 1 KPK, „Problemy Prawa Karnego” Nr 24/2001, s. 104 i n.; M. Rusinek, op. cit., s. 73.

  23. Postanowienie SN z 26.10.2011 r., I KZP 12/11, Prok. i Pr. Nr 1/2012, poz. 4, Legalis.

  24. Ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, t. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 427 ze zm.

  25. Ustawa z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym, t. jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 572 ze zm.

  26. M. Kuźma [w:] Kodeks Postępowania Karnego, op. cit.

  27. M. Rusinek, op. cit., s. 72.

  28. B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy…, op. cit., s. 157, podobnie M. Rusinek, op. cit., s. 76.

  29. Por. orzeczenie SN z 16.6.1994 r., I KZP 5/94, OSNKiW Nr 7–9/1994, poz. 4. W literaturze por. m.in.: M. Gawryluk, op. cit., s. 47; Z. Klatka, op. cit., s. 64 i n.; B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy…, op. cit., s. 189; S. Maciejewska, Adwokat świadkiem w procesie karnym a problem tajemnicy zawodowej [w:] Nowa kodyfikacja prawa karnego, pod red. L. Bogunii, AUW No 2095, Wrocław 1998, s. 107 i n.; J. Neumann, Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, Warszawa 2012, s. 209 i n.; H. Paluszyński [w:] Przepisy o adwokaturze. Komentarz, pod red. S. Garlickiego, Warszawa 1969, s. 16 i n. (pomimo, że komentarz ten odnosi się do wcześniejszych aktów prawnych, zachowuje aktualność także w obecnym stanie prawnym); W. Żywicki, Etyka Adwokacka, Warszawa 1970, s. 30.

  30. Postanowienie SA w Krakowie z 1.6.1995 r., II AKz 237/95, „Krakowskie Zeszyty Sądowe” Nr 6/1995, poz. 36.

  31. B. Kunicka-Michalska, op. cit., s. 157, podobnie M. Rusinek, op. cit., s. 76.

  32. J. Kurek Tajemnice…, Tajemnica adwokacka, op. cit., s. 1283 i n.

  33. J. Kurek, Tajemnice…, Tajemnica radcy prawnego, op. cit., s. 1332 i n.

  34. Ibidem, s. 1332 i n.

  35. J. Kurek, Tajemnice…, Tajemnica adwokacka, op. cit., s. 1283 i n.

  36. Por. uchwała SN z 16.6.1994 r., I KZP 5/94, OSNKW Nr 7–8, poz. 41, OSP Nr 12/94, poz. 274; W. Machwicki, M. Niedużak, Odpowiedzialność dyscyplinarna, etyka zawodowa adwokatów i radców prawnych. Orzecznictwo, Warszawa 2011, s. 3.

  37. J. Kurek Tajemnice…, Tajemnica adwokacka, op. cit., s. 1283 i n.

  38. J. Kurek Tajemnice…, Tajemnica radcy prawnego, op. cit., s. 1332 i n.

  39. Por. m.in. J. Agacka-Indecka, Tajemnica zawodowa adwokata – znaczące rozstrzygnięcia sądów (cz. 1), Pal. Nr 7–8/2005, s. 121 i n.; J. Agacka-Indecka, Tajemnica zawodowa… (cz. 2), op. cit., s. 69; M. Czerwiński, op. cit., s. 57; M. Gawryluk, op. cit., s. 52.

  40. Zgodnie z metodologią zaproponowaną przez G. Sibigę w wystąpieniu pt. „Tajemnica – problemy terminologiczne w prawodawstwie polskim”, wygłoszonym podczas konferencji w UKSW 2.7.2013 r., należy rozważyć następujące kwestie: 1) czy mamy do czynienia z tajemnicą nazwaną (poprzez mechanizmy ustanawiania tajemnicy w oparciu o inne tajemnice ustawowo chronione); 2) czy ograniczenie dostępu następuje ze względu na wartości; 3) czy poprzez pozytywne określenie uprawnień do informacji (osoby poza katalogiem uprawnionych uznawani są za nieuprawnionych); 4) czy mamy do czynienia z ograniczeniem jawności (tzw. częściowa jawność, niepełna jawność). Informacje niewchodzące w zakres jawności będą niejawne 5) czy ograniczenie dostępu następuje w inny sposób – poprzez brak obowiązków (np. wskazaniem wprost w ustawach, że określony rodzaj informacji nie stanowi informacji publicznej).

  41. Dz.U. Nr 182, poz. 1228 ze zm.