Tajemnice w postępowaniu karnym

Monitor Prawniczy | 9/2014
Moduł: prawo karne
Marcin Wielec
Tajemnice w postępowaniu karnym

Na obszarze procedury karnej funkcjonuje niezliczona liczba tajemnic dopuszczonych przez odpowiednie akty prawne do obrotu. W różnych okolicznościach chronią one wiedzę nią objętą i jednocześnie dysponentów tej wiedzy przed obowiązkiem jej upublicznienia. Tajemnicą objęty jest wyznaczony przez ustawę obszar wiedzy pozyskanej przez podmiot w związku z wykonywanym zawodem lub podjętymi czynnościami, która z uwagi na swoje znaczenie publiczne lub prywatne pozostaje utajona, chociażby miała znaczenie dla określonego rodzaju postępowania prawnego. Tajemnice tworzą konkretną barierę ochronną i zapobiegawczą przed bezprawnym wykorzystaniem informacji, które z uwagi na swoją sensytywność i newralgiczność powinny kategorycznie pozostać poza publiczną oceną. Przedstawiony w opracowaniu katalog i podział tajemnic ma znaczenie porządkujące i przykładowe.

Istota normatywnej postaci tajemnic w postępowaniu karnym
Pod względem słownikowym tajemnica to coś tajnego, rzecz, której nie należy rozgłaszać, która nie powinna wyjść na jaw2. Na gruncie normatywnym tajemnicą objęty jest wyznaczony przez ustawę obszar wiedzy pozyskanej w związku z wykonywanym zawodem lub podjętymi czynnościami, która z uwagi na swoje znaczenie publiczne lub prywatne pozostaje utajona, chociażby miała znaczenie dla określonego rodzaju postępowania prawnego. Z tej wiedzy nie można korzystać, bowiem prymat nad sygnalizowaną przydatnością procesową ma ochrona wartości społecznych, prywatnych lub publicznych. Określony rodzaj tajemnicy osłania tę wiedzę przed rozpropagowaniem w jakimkolwiek środowisku i dla jakichkolwiek celów. W państwie prawa nie powinno budzić kontrowersji, że ochrona uniwersalnych wartości jest realizowana nawet kosztem oczekiwań sprawiedliwościowych innych podmiotów, czy ułatwień proceduralnych przyspieszających znacznie prowadzenie postępowania, bo państwo prawa to organizacja mająca za cel elementarne dobro jednostek, a ono związane jest z respektowaniem najwyższych wartości na stałe zakorzenionych w płaszczyźnie prywatnej lub publicznej. Ujawnione jest to zwłaszcza w ramach procesu karnego nastawionego na poznanie okoliczności sprawy, zawierającego niemały element odwetowy i kompensacyjny. Dopuszczenie przez ustawodawcę do funkcjonowania tajemnic w obrocie prawnym, zatajających przecież informacje mające znaczenie dla postępowania karnego, jest wyrazem dbania o bezpieczeństwo jednostki przybierające postać kompleksowej ochrony najwyższych wartości. Tajemnice tworzą konkretną fasadę ochronną i zapobiegawczą przed bezprawnym wykorzystaniem informacji, które z uwagi na swoją sensytywność i newralgiczność powinny kategorycznie pozostać poza publiczną oceną. Respektowanie tajemnic w reżimie procesu karnego ma również na celu zrównoważenie pozycji poszczególnych uczestników tego postępowania. W procedurze karnej widoczny jest brak równorzędności podmiotu indywidualnego wobec organów postępowania karnego3. Ustawodawca wyposaża w szerokie uprawnienia procesowe organy postępowania karnego dla ich skuteczności działania. Nie da się w żaden sposób porównać pozycji organów postępowania karnego z uprawnieniami procesowymi jednostki występującej w postępowaniu karnym. Tajemnice dają słabszemu podmiotowi możliwość zachowania m.in. prywatności, która często staje się obszarem znaczących wiadomości procesowych. Z drugiej strony, to również tajemnice zmuszają organy postępowania karnego do zachowania pełnej legalności działania i dostosowywania metod postępowania do wyznaczonych prawem granic. Chociaż warto wskazać, że to prezentowane podejście funkcjonuje w dwójnasób. Organy prowadzące postępowanie karne, posiadające znacznie większe możliwości przy utajeniu pewnych okoliczności z uwagi na interes publiczny, również mogą powoływać się w stosunku do innych podmiotów na istnienie niektórych rodzajów tajemnic i wówczas to jednostka nie będzie mogła poznać okoliczność wchodzących w zakres odpowiedniej tajemnicy. Ważne jest tu jednak miarkowanie tych wzajemnych restrykcji w ujawnianiu okoliczności. Prima facie zatem, dopuszczenie do funkcjonowania tajemnic w procesie karnym, a nawet szerzej w ogóle w systemie obowiązującego prawa, stoi w czytelnej opozycji do celów postępowania karnego. Skoro pewnych okoliczności nie można poznać, bo są one skutecznie chronione określoną tajemnicą, to zachodzi niebezpieczeństwo, że cel główny postępowania karnego, jakim jest poznanie prawdy o zdarzeniu, może nie zostać spełniony. U podstaw tego stwierdzenia leży częste pytanie, czy poznanie prawdy o zdarzeniu jest celem kardynalnym postępowania karnego, czy jednak są dopuszczalne odstępstwa od tak bezwzględnie sformułowanego postulatu, posiadającego zresztą rangę jednej z najważniejszych zasad procesowych w postaci zasady prawdy materialnej, wywodzonej z przepisu art. 2 § 2 KPK4.
Tajemnice w postępowaniu karnym a dowody i proces dowodzenia
Proces karny to zorganizowana działalność organów publicznych i innych uczestników ukierunkowana na osiągnięcie określonego celu, który w przypadku obecnego Kodeksu postępowania karnego jest precyzyjnie wskazany w przepisie art. 2 KPK, zgodnie z którym proces karny powinien dążyć do tego, aby: po pierwsze, sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności; po drugie, przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego; po trzecie, uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego; po czwarte, rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie. Natomiast w myśl zasady prawdy materialnej z art. 2 § 2 KPK, podstawę wszelkich rozstrzygnięć zapadłych w postępowaniu karnym powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Skoro cele postępowania karnego są wyeksponowane w przepisie art. 2 KPK, to określić trzeba instrumenty, za pomocą których cele te zostaną osiągnięte. Tym bardziej, że „przebieg postępowania karnego został prawnie uregulowany przez podkreślenie, iż następuje on w celu zapewnienia prawidłowych i skutecznych sposobów ścigania sprawców przestępstw, wyeliminowania dowolności w działaniu organów procesowych oraz właściwego ustalenia pozycji procesowej osób biorących udział w postępowaniu”5. Instrumentami do osiągnięcia celów procedury karnej będą m.in. dowody jako immanentny element procesu dowodzenia, bo poprzez dowody możliwe jest zrealizowanie celów postępowania karnego6. Z definicyjnego punktu widzenia dowodzenie jest właśnie „procesem myślowym, polegający na wnioskowaniu na podstawie środków dowodowych o istnieniu lub nieistnieniu określonych faktów”7. Kardynalne znaczenie mają zatem dowody, które zgromadzone i właściwie ocenione dają ogląd na sytuację i końcowe poznanie prawdy o zdarzeniu aktywizującym postępowanie karne. W tym miejscu pojawiają się tajemnice nierozerwalnie związane z problematyką dowodów i procesu dowodzenia w postępowaniu karnym. Tajemnice, bez względu na rodzaj, powodują blokadę w procesowym poznaniu i ocenie dowodów, bowiem nie jest tak, że przeprowadzenie każdego dowodu jest każdorazowo prawnie dopuszczalne. Przedmiotem dowodu są określone zdarzenia mające znaczenie dla postępowania. Jednak często kosztem najwyższych wartości pewne okoliczności nie mogą stanowić dowodu oraz zabronione są określone metody pozyskania i przeprowadzania dowodów, pomimo że potencjalnie zaplanowane rezultaty mogą mieć kardynalne znaczenie dla rozstrzygnięcia o odpowiedzialności karnej. Na styku właśnie tych problemów, tzn. dążeniu do poznania prawdy o zdarzeniu w postępowaniu karnym oraz respektowaniu najwyższych wartości jednostki lub państwa, pojawiają się tajemnice nierozerwalnie związane z procesem dowodzenia. Aktualnie nie ma jednego aktu prawnego normującego wszystkie rodzaje tajemnic. Są one rozproszone w konkretnych ustawach, gdzie ustawodawca z uwagi na ich przedmiot dopuszcza ochronę informacji wchodzących w zakres ustawy. Przedmiot konkretnej ustawy wyznacza rodzaj wiedzy wchodzącej w zakres odpowiedniej tajemnicy.
Tajemnice w postępowaniu karnym a dążenie do poznania prawdy
Na gruncie KPK tajemnice przybierają postać zakazów dowodowych. Instytucja zakazów dowodowych próbuje wyeliminować odwieczną kolizję pomiędzy prymatem dochodzenia do prawdy za wszelką cenę w postępowaniu karnym a ochroną najwyższych wartości, jak zdrowie, życie, porządek i spokój publiczny, prywatność etc. Zakazy dowodowe ograniczają w uzasadnionych okolicznościach pozyskanie i wykorzystanie dowodów, podczas gdy w standardowych sytuacjach, czyli takich, gdzie przedmiot dowodzenia nie jest objęty określonego rodzaju tajemnicą, dowody te byłyby możliwe do zebrania i wykorzystania8. W obszarze zakazów dowodowych znajdują się właśnie wszelkiego rodzaju tajemnice, których funkcjonowanie ustawodawca dopuszcza w procesie karnym. Chronią one informacje dotyczące bądź to sfery prywatnej ich dysponenta, bądź to sfery publicznej, której ujawnienie spowodowałoby znaczne szkody w bezpieczeństwie i spokoju osób lub państwa. Przewidziana jest zresztą represyjna ochrona wobec bezprawnego ujawnienia określonego rodzaju tajemnicy. Na podstawie przepisu art. 266 § 1 KK, każdy kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega odpowiedzialności karnej w postaci kary grzywny, ograniczenia wolności oraz pozbawienia wolności do lat 2. Z uwagi na to, że tajemnice osłaniają pewną wiedzę przed upublicznieniem i wykorzystaniem, uzasadniony jest wniosek, że zasadniczo wszystkie rodzaje tajemnic uregulowanych normatywnie w konkretnych aktach prawnych mogą mieć zastosowanie na gruncie postępowania karnego. Stopień ich zaangażowania określają okoliczności podlegające pod tajemnicę i związana z tym potrzeba ich procesowego poznania. Na tajemnicę powołują się jej dysponenci, czyli podmioty podejmujące działania, z których czerpią odpowiednią wiedzę, którym ustawodawca poprzez wprowadzenie właściwej tajemnicy pozwala ochraniać wszystko to, co z nabytą wiedzą jest związane. Osoba posiadająca wiadomości objęte tajemnicą ma prawo do zachowania ich dla siebie. Bezwzględnie nie przyczynia się to do poznania prawdy, lecz o ile nie są to tajemnice, które mogą być uchylone, to pierwszeństwo na linii dwóch elementów, tj. prawdy o zdarzeniu a najwyższych wartości, ustawodawca daje ochronie tych wartości. Nie bez znaczenia jest to, że odpowiedni organ pod pewnymi warunkami może również zwolnić tę osobę z tajemnicy w całości bądź w części i wówczas jest w stanie, pod pewnymi warunkami, ujawnić posiadane wiadomości. Nie dotyczy to jednak tajemnic, które nie mogą być uchylone, a osoby nimi związane nigdy nie mogą być np. świadkami w postępowaniu karnym.
Poszczególne postacie tajemnic w postępowaniu karnym
Kodeks postępowania karnego posługuje się kilkakrotnie terminem tajemnica i czyni to w następujących m.in. przepisach: art. 108, 179, 180, 181, 184, 225, 226, 280, 360, 362, 611 KPK. Bez wątpienia w kręgu zainteresowania procedury karnej znajduje się zatem nieokreślona liczba tajemnic, które wiążą określone podmioty z uwagi na posiadaną wiedzę nabytą poprzez wykonywaną pracę lub czynności zawodowe, a którzy w skutek zaistniałych okoliczność znaleźli się w kręgu postępowania karnego9. Stają oni przed dylematem, czy wykorzystać nabyte informacje i poprzez ich ujawnienie pomóc poznać prawdę o zdarzeniu będącym przedmiotem postępowania karnego, czy jednak zachować informacje w tajemnicy i zadośćuczynić formule demokratycznego państwa prawa, że prawdy nigdy nie dochodzi się „za wszelką cenę” kosztem nieocenionych wartości, bo można ją poznać za pomocą innych legalnych metod i sposobów. Nie jest możliwe określenie uniwersalnego katalogu rodzajów wiadomości, które będą przedmiotem dowodzenia w postępowaniu karnym, bowiem jest to proces dynamiczny o wielu zmiennych czynnikach. W zależności od kierunku toczonego postępowania karnego, znaczenie będą miały wiadomości z zakresu medycyny, finansów, rachunkowości, spraw handlowych i gospodarczych itp. Zasadniczo w każdym ze wskazanych obszarów znajdą się informacje objęte osobliwą tajemnicą. Obecnie funkcjonuje około 50 rodzajów tajemnic ochraniających określone informacje i dających przywilej pozostawienia w tajności tej wiedzy przez jej dysponentów. Zasadna wydaje się próba podjęcia klasyfikacji mającej na celu uporządkowanie zagadnienia funkcjonowania tajemnic w postępowaniu karnym. Każde usystematyzowanie i dystynkcja zakłada wybór kryterium wyróżnienia i podziału. Skoro przedmiotem analizy jest postępowanie karne, to nie bez refleksji jest wybór kryterium podziału związanego z uczestnikami postępowania karnego. Z punktu widzenia egzystencji procesowej tajemnic w postępowaniu karnym, wśród uczestników związanych określonego rodzaju tajemnicą w postępowaniu karnym można wyróżnić m.in. organy procesowe, strony procesowe, reprezentantów stron procesowych, osobowe źródła dowodowe etc. Obszarem funkcjonowania tajemnic w postępowaniu karnym są kwestie dowodowe. Połączenie rodzajów uczestników postępowania karnego oraz obszaru ich dowodowej aktywności pozwala na dokonanie podziału tajemnic w postępowaniu karnym na trzy grupy, tj.: pierwsza: tajemnice organów procesowych i ich pomocników w postępowaniu karnym; druga: tajemnice stron procesowych i ich pełnomocników w postępowaniu karnym; trzecia: tajemnice osobowych źródeł informacji. Konieczne jest również założenie wstępne, że poniżej wskazane tajemnice mają charakter przykładowy. W tym świetle tych założeń, uczestnikiem procesu karnego może być każda osoba, której rola została przewidziana w ustawie procesowej i której przydzielono odpowiednie prawa i obowiązki związane z procesem karnym10. Natomiast w nauce procesu karnego przyjmuje się odpowiednio, że:
1) organy procesowe to organy państwowe uprawnione do wydawania decyzji procesowych w określonych etapach procesu niezależnie od innych uprawnień (np. sąd, prokurator etc.); 2) strony procesowe to podmioty posiadające interes prawny w korzystnym dla nich rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu; 3) reprezentanci stron procesowych to osoby działające za stronę w jej imieniu na mocy odpowiedniego tytułu prawnego, zaś 4) osobowe źródła informacji to osoba wezwana przez organ procesowy do dostarczenia środka dowodowego11.
1. Tajemnice organów procesowych i ich pomocników w postępowaniu karnym
W pierwszej grupie, tj. tajemnic organów procesowych i ich pomocników w postępowaniu karnym, znajdują się m.in. tajemnice wymiaru sprawiedliwości, na które składają się: tajemnica sali narad nad orzeczeniem, tajemnica sędziowska, tajemnica sędziego Sądu Najwyższego oraz następnie tajemnica referendarza sądowego, tajemnica prokuratora, tajemnica komornicza oraz tajemnica pracowników sa?dów i prokuratury. Przy procesie wyrokowania, jako jednym z najważniejszych etapów procedury karnej, znaczenie będzie miała tzw. tajemnica sali narad ulokowana w treści przepisu art. 108 KPK, zgodnie z którym przebieg narady i głosowania nad orzeczeniem jest tajny, a zwolnienie od zachowania w tym względzie tajemnicy nie jest dopuszczalne. Związana z powyższą tajemnicą jest również tajemnica sędziowska wynikająca z ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych12, bowiem, zgodnie z przepisem art. 85 PrUSP, sędzia jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na swój urząd, poza jawną rozprawą sądową. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po ustaniu stosunku służbowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy sędzia składa zeznania jako świadek przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa albo takiemu ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W tych przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić sędziego Minister Sprawiedliwości. Podobnie w ustawie z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym13 w przepisie art. 35 stwierdzono, że sędzia jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których poza jawną rozprawą sądową powziął wiadomość ze względu na swoje stanowisko sędziowskie. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po ustaniu stosunku służbowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy sędzia składa zeznania jako świadek przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa albo takiemu ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W tych przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić sędziego Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Wyróżnia się również tzw. tajemnicę referendarza sądowego, aczkolwiek zaznaczyć trzeba, że nie ma tu konkretnego przepisu kształtującego tego rodzaju tajemnicę. Podstawą prawną działania referendarzy sądowych jest PrUSP. Zgodnie z przepisem art. 2 PrUSP, zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują sędziowie, natomiast zadania z zakresu ochrony prawnej, inne niż wymiar sprawiedliwości wykonują w sądach referendarze sądowi i starsi referendarze sądowi. W PrUSP nie ma odpowiednika określającego postać tajemnicy referendarza sądowego, tak jak to ma miejsce w przypadku sędziów. Z pewnością z faktu, że referendarz sądowy wykonuje zawód polegający na wykonywaniu czynności z zakresu ochrony prawnej w sądach, jest on zobowiązany do bezwzględnego przestrzegania tajemnicy państwowej i służbowej. Zgodnie bowiem z art. 150 PrUSP, przed podjęciem pracy referendarz sądowy składa ślubowanie wobec prezesa sądu okręgowego według następującej roty: „Ślubuję uroczyście na powierzonym mi stanowisku referendarza służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej, sumiennie i starannie wykonywać obowiązki urzędowe, przestrzegać prawa, kierować się zasadami godności i uczciwości oraz dochować tajemnicy prawnie chronionej”. Ten przepis przedstawiający treść roty ślubowania potwierdza istnienie i zobowiązanie referendarza sądowego do przestrzegania ogólnie funkcjonujących w jego zawodzie tajemnic. Jednym z najważniejszych uczestników postępowania karnego jest prokurator, który niejednokrotnie z uwagi na swoje kompetencje ustawowe posiada wyjątkowo newralgiczne informacje. Dlatego ustawodawca w ustawie z 20.6.1985 r. o prokuraturze14 w przepisie art. 48 zagwarantował tajemnicę prokuratorską, która zobowiązuje prokuratora do zachowania w tajemnicy okoliczności sprawy, o których w postępowaniu przygotowawczym, a także poza jawną rozprawą sądową, powziął wiadomość ze względu na swoje stanowisko. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po ustaniu stosunku służbowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy prokurator składa zeznania jako świadek w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru Państwa albo takiemu ważnemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W takich wypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić prokuratora Prokurator Generalny. Inna ustawa z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji15 normuje tajemnicę komornika sądowego, która będzie miała zastosowanie na gruncie postępowania karnego, o ile dotyczyć będzie kwestii wykonawczych, w tym stopnia zaangażowania komornika sądowego jako organu postępowania wykonawczego. Zamieszczony tam przepis art. 20 KomU stanowi, że komornik jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na wykonywane czynności. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po odwołaniu komornika. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy komornik składa zeznanie jako świadek lub strona przed sądem lub prokuratorem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa. W tym przypadku od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić komornika Minister Sprawiedliwości. Z tajemnicą prokuratorską oraz tajemnicami wymiaru sprawiedliwości związana jest również tajemnica pracowników sa?dów i prokuratury okres´lona w ustawie z 18.12.1998 r. o pracownikach sa?dów i prokuratury16, gdzie na podstawie art. 6 urzędnik jest obowiązany: przestrzegać Konstytucji RP i innych przepisów prawa; rzetelnie i bezstronnie, sprawnie i terminowo wykonywać powierzone zadania, dochowywać tajemnicy prawnie chronionej, zachowywać się godnie, poszerzać wiedzę zawodową.
2. Tajemnice stron procesowych i ich pełnomocników w postępowaniu karnym
Druga grupa to tajemnice stron procesowych i ich pełnomocników w postępowaniu karnym. Precyzując kwestie tajemnic zakwalifikowanych do tej grupy, w przepisie art. 178 pkt 1 KPK jest uregulowana, podobna w znaczeniu do tajemnicy spowiedzi, tzw. tajemnica obrończa. Na podstawie przepisu art. 178 pkt 1 KPK przyjmuje się, że nie wolno przesłuchać obrońcy co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Tajemnicę obrończą uzupełnia jeszcze określona w ustawie z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze17 tzw. ta­jemnica adwokacka, bowiem zgodnie z treścią art. 6, adwokat obowiązany jest zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej, zaś obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Podobnie ustawodawca określa tajemnicę radcy prawnego, której źródłem jest ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych18. Przepis art. 3 tej ustawy wskazuje, że radca prawny jest obowiązany zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzieleniem pomocy prawnej, natomiast obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Niewątpliwie jednak przepis art. 178 pkt 2 KPK, zawierający tajemnicę obrończą, w pewnych uwarunkowaniach proceduralno-karnych będzie miał bezpośrednie zastosowanie także w stosunku do radcy prawnego występującego w postępowaniu karnym. Ważne jest to w kontekście przyszłościowego zrównania kompetencji obrończych pomiędzy adwokatami a radcami prawnymi, które gremialnie nastąpi już w 2015 r.
3. Tajemnice osobowych źródeł informacji w postępowaniu karnym
Trzecia grupa to tajemnice osobowych źródeł informacji, a więc tajemnice które mogą skutecznie eliminować określone źródło informacji, które posiada ważne, z punktu widzenia postępowania karnego, informacje, lecz ma prawo utrzymać tę wiedzę w tajemnicy. Przykładem będzie tu ustanowiona w art. 178 pkt 2 KPK tzw. tajemnica spowiedzi, chroniąca przed ujawnieniem treść wyznania penitenta dokonanego podczas spowiedzi nawet wówczas, gdy byłyby to informacje przydatne dla postępowania karnego. Przepis ten stanowi, że nie wolno przesłuchiwać jako świadka duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi19. W ustawie z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie20 ustawodawca zobowiązał notariusza do zachowania w tajemnicy informacji pochodzących z dokonanych czynności notarialnych. Przepis art. 18 PrNot stanowi, że notariusz jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na wykonywane czynności notarialne. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa także po odwołaniu notariusza. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy notariusz składa zeznania jako świadek przed sądem, chyba że ujawnienie tajemnicy zagraża dobru państwa albo ważnemu interesowi prywatnemu. W tych wypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić notariusza Minister Sprawiedliwości. Bezsporne jest, że w procedurze karnej niebagatelne znaczenie ma tajemnica psychiatryczna unormowana w ustawie z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego21. Przepis art. 50 ZdrPsychU określa, że osoby wykonujące czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego są obowiązane do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym powezmą wiadomość w związku z wykonywaniem tych czynności. Od obowiązku zachowania tajemnicy osoby wykonujące czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zwolnione są w stosunku do lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi, w odniesieniu do właściwych organów administracji rządowej lub samorządowej co do okoliczności, których ujawnienie jest niezbędne do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej, w stosunku do osób współuczestniczących w wykonywaniu czynności w ramach pomocy społecznej, w zakresie, w jakim jest to niezbędne, a także wobec Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Agencji Wywiadu, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Policji, Żandarmerii Wojskowej, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Biura Ochrony Rządu i ich upoważnionych pisemnie funkcjonariuszy lub żołnierzy w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych oraz policjanta, upoważnionego pisemnie przez kierownika jednostki organizacyjnej Policji, prowadzącego czynności operacyjno-rozpoznawcze w zakresie poszukiwań i identyfikacji osób. Natomiast w art. 51 ZdrPsychU wyraźnie stwierdzono, że w dokumentacji dotyczącej badań lub przebiegu leczenia osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, nie utrwala się oświadczeń obejmujących przyznanie się do popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary. Zasadę tę stosuje się również do dokumentacji dotyczącej badań przeprowadzonych na żądanie uprawnionego organu. Zgodnie z art. 52 ZdrPsychU, nie wolno przesłuchiwać osób obowiązanych do zachowania tajemnicy psychiatrycznej jako świadków na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary. Pokrewną jest tu tajemnica psychologa przewidziana w ustawie z 8.6.2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów22, gdzie zgodnie z przepisem art. 14 psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Natomiast powyższych obostrzeń nie stosuje się, gdy poważnie jest zagrożone zdrowie, życie klienta lub innych osób oraz gdy tak stanowią ustawy. Gdzie indziej jest określona tajemnica lekarska, która z natury rzeczy będzie w znajdowała się w kręgu zainteresowania postepowania karnego. Jest ona określona w ustawie z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty23, gdzie w przepisie art. 40 określono tajemnicę lekarską jako obowiązek lekarza do zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Związana z tajemnicą lekarską jest tajemnica piele?gniarki i połoz˙nej okres´lona w ustawie z 5.7.1996 r. o zawodach piele?gniarki i połoz˙nej24. Na podstawie przepisu art. 17 tej ustawy, pielęgniarka i położna są obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Tajemnicy tej nie stosuje się, gdy: tak stanowią odrębne przepisy; zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób; pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy; zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń. Pielęgniarka i położna są związane tajemnicą również po śmierci pacjenta. Na podstawie ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe25 funkcjonuje tajemnica dziennikarska. Często zdarza się, że wiadomości dziennikarskie mogą mieć przełożenie na przebieg procesu karnego. Niemniej jednak, zgodnie z art. 15 PrPras, autorowi materiału prasowego przysługuje prawo zachowania w tajemnicy swego nazwiska. Dziennikarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy: danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również innych osób udzielających informacji opublikowanych albo przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych, wszelkich informacji, których ujawnienie mogłoby naruszać chronione prawem interesy osób trzecich. Obowiązek powyższy dotyczy również innych osób zatrudnionych w redakcjach, wydawnictwach prasowych i innych prasowych jednostkach organizacyjnych. W sprawach karnych o profilu gospodarczym i skarbowym dla celów dowodowych zastosowanie będzie miała tajemnica doradcy podatkowego, której podstawy przedstawia ustawa z 5.7.1996 r. o doradztwie podatkowym26, gdzie w treści art. 37 wskazano, że doradca podatkowy jest obowiązany zachować w tajemnicy fakty i informacje, z którymi zapoznał się w związku z wykonywaniem zawodu. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Doradca podatkowy nie może być przesłuchiwany jako świadek co do faktów i informacji, na które rozciąga się obowiązek, o którym mowa w ust. 1, chyba że został zwolniony od tego obowiązku w trybie określonym odrębnymi przepisami ustawowymi. Funkcjonuje również tajemnica skarbowa wynikająca z przepisów ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa27, która na podstawie przepisów art. 293 obejmuje: dane zawarte w deklaracji oraz innych dokumentach składanych przez podatników, płatników lub inkasentów objęte są tajemnicą skarbową, a także informacje podatkowe przekazane organom podatkowym, informacje o aktach dokumentujących czynności sprawdzające, o aktach postępowania podatkowego, kontroli podatkowej oraz o aktach postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe; dokumentacji rachunkowej organu podatkowego; informacje uzyskane przez organy podatkowe z banków oraz z innych źródeł, informacjach uzyskanych w toku postępowania w sprawie zawarcia porozumień. Znaczenie będzie miała także tajemnica żołnierzy zawodowych określona w treści art. 51 ust. 1 i 2 ustawy z 11.9.2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych28. Zgodnie z art. 51 tej ustawy, żołnierze zawodowi są obowiązani zachować w tajemnicy wszystkie informacje niejawne, z którymi zapoznali się podczas lub w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej, w tym również informacje stanowiące tajemnicę innego państwa chronioną na zasadzie wzajemności na podstawie zawartych umów międzynarodowych. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa zarówno w czasie pełnienia zawodowej służby wojskowej, jak i po zwolnieniu z niej. Od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić żołnierza w czynnej służbie wojskowej dowódca rodzaju Sił Zbrojnych, a żołnierza zwolnionego z czynnej służby wojskowej – Minister Obrony Narodowej, z zastrzeżeniem przypadków określonych w przepisach KPK. W postępowaniu karnym znaczenie ma funkcjonowanie tzw. tajemnicy pocztowej, określonej w ustawie z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe29 , która, zgodnie z przepisem art. 41, obejmuje informacje przekazywane w przesyłkach pocztowych, informacje dotyczące realizowania przekazów pocztowych, dane dotyczące podmiotów korzystających z usług pocztowych oraz dane dotyczące faktu i okoliczności świadczenia usług pocztowych lub korzystania z tych usług. Do zachowania tajemnicy pocztowej są obowiązani: operator pocztowy oraz osoby, które z racji wykonywanej działalności mają dostęp do tajemnicy pocztowej. Obowiązek zachowania tajemnicy pocztowej jest nieograniczony w czasie. Informacje lub dane objęte tajemnicą pocztową mogą być zbierane, utrwalane, przechowywane, opracowywane, zmieniane, usuwane lub udostępniane tylko wówczas, gdy czynności te dotyczą świadczonej usługi pocztowej albo są niezbędne do jej wykonania lub jeżeli przepisy odrębne tego wymagają. W obrocie bankowym respektowana jest tajemnica bankowa określona w ustawie z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe30, gdzie zgodnie z przepisem art. 104, bank, osoby w nim zatrudnione oraz osoby, za których pośrednictwem bank wykonuje czynności bankowe, są obowiązane zachować tajemnicę bankową, która obejmuje wszystkie informacje dotyczące czynności bankowej, uzyskane w czasie negocjacji, w trakcie zawierania i realizacji umowy, na podstawie której bank tę czynność wykonuje. W podobnym tonie określona jest tajemnica bankowa Narodowego Banku Polskiego. W ustawie z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim31 w przepisie art. 55 określono, że pracownicy NBP oraz członkowie Rady i organów opiniodawczo-doradczych przy Zarządzie NBP są obowiązani do nieujawniania osobom nieupoważnionym informacji, z którymi zapoznali się w trakcie wykonywania swoich obowiązków, w tym informacji objętych tajemnicą bankową na podstawie PrBank, informacji objętych ochroną na podstawie przepisów dotyczących ochrony informacji niejawnych, jak również innych informacji chronionych ustawowo. Obowiązek ten trwa również po rozwiązaniu stosunku pracy, a także po ustaniu członkostwa w Radzie lub wspomnianych wyżej organach. Istnieje również tajemnica celna, której elementy określa ustawa z 27.8.2009 r. o Służbie Celnej32. Przepis art. 8 tej ustawy określa, że informacje uzyskane w toku postępowań celnych podlegają ochronie i nie mogą być rozpowszechniane przez organ Służby Celnej bez zgody osoby lub organu, który ją udostępnił. Przekazywanie informacji stanowiących tajemnicę celną jest dozwolone w przypadku, gdy organ Służby Celnej jest do tego obowiązany lub upoważniony zgodnie z obowiązującymi ustawami. Do przestrzegania tajemnicy celnej obowiązani są funkcjonariusze celni oraz członkowie korpusu służby cywilnej zatrudnieni w jednostkach organizacyjnych Służby Celnej, którzy w związku z wykonywaniem obowiązków uzyskali dostęp do informacji stanowiących tajemnicę celną. Innego rodzaju jest tajemnica telekomunikacyjna, wywodzona z ustawy z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne33, która na podstawie art. 159 PrTelekom obejmuje: dane dotyczące użytkownika; treść indywidualnych komunikatów; dane transmisyjne, które oznaczają dane przetwarzane dla celów przekazywania komunikatów w sieciach telekomunikacyjnych lub naliczania opłat za usługi telekomunikacyjne, w tym dane lokalizacyjne, które oznaczają wszelkie dane przetwarzane w sieci telekomunikacyjnej lub w ramach usług telekomunikacyjnych wskazujące położenie geograficzne urządzenia końcowego użytkownika publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych; dane o lokalizacji, które oznaczają dane lokalizacyjne wykraczające poza dane niezbędne do transmisji komunikatu lub wystawienia rachunku; dane o próbach uzyskania połączenia między zakończeniami sieci, w tym dane o nieudanych próbach połączeń, oznaczających połączenia między telekomunikacyjnymi urządzeniami końcowymi lub zakończeniami sieci, które zostały zestawione i nie zostały odebrane przez użytkownika końcowego lub nastąpiło przerwanie zestawianych połączeń. Zakazane jest zapoznawanie się, utrwalanie, przechowywanie, przekazywanie lub inne wykorzystywanie treści lub danych objętych tajemnicą telekomunikacyjną przez osoby inne niż nadawca i odbiorca komunikatu, chyba że będzie to przedmiotem usługi lub będzie to niezbędne do jej wykonania; nastąpi za zgodą nadawcy lub odbiorcy, których dane te dotyczą; dokonanie tych czynności jest niezbędne w celu rejestrowania komunikatów i związanych z nimi danych transmisyjnych, stosowanego w zgodnej z prawem praktyce handlowej dla celów zapewnienia dowodów transakcji handlowej lub celów łączności w działalności handlowej; będzie to konieczne z innych powodów przewidzianych ustawą lub przepisami odrębnymi. Natomiast tajemnica komisji śledczej z ustawy z 21.1.1999 r. o sejmowej komisji śledczej34, określa, że czynności określone w art. 11a ust. 1, art. 11e ust. 1, art. 11g ust. 1, art. 14 i art. 15 ust. 1 KomŚlU przeprowadza się z zachowaniem przepisów o tajemnicy ustawowo chronionej. Do tych czynności wymienionych w powyższych przepisach należy m.in. możliwość przesłuchania osoby obowiązanej do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności „tajne” lub „ściśle tajne” tylko po zwolnieniu od obowiązku zachowania tajemnicy przez właściwy organ (art. 11e KomŚlU). Z przesłuchania osoby wezwanej przed komisję śledczą sporządza się protokół (art. 11a KomŚlU). Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, lekarskiej lub dziennikarskiej mogą być przesłuchane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla ochrony ważnych interesów państwa, a zwłaszcza ochrony bezpieczeństwa państwa lub porządku publicznego, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu (art. 11g KomŚlU), organy władzy publicznej oraz organy innych osób prawnych i jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, na żądanie komisji, składają pisemne wyjaśnienia lub przedstawiają dokumenty będące w ich dyspozycji albo akta każdej sprawy przez nie prowadzone. Komisja śledcza może zapoznawać się z dokumentami lub aktami, badając sprawę na miejscu. Na wniosek sądu lub prokuratora komisja udostępnia tym organom zebrane przez siebie materiały, jeżeli pozostają one w związku z toczącym się postępowaniem karnym, komisja, za zgodą Marszałka Sejmu, może udostępnić zebrane materiały, jeżeli uzna to za konieczne dla dobra postępowania prowadzonego przez inne organy władzy publicznej (art. 14 KomŚlU). Komisja może zwrócić się do Prokuratora Generalnego o przeprowadzenie określonych czynności (art. 15 KomŚlU). Tajemnica korespondencji wsparta jest odrębnymi regulacjami KK, bowiem ujawnienie jej skutkuje popełnieniem przestępstwa. Zgodnie z treścią przepisu art. 267 KK, kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do informacji dla niego nieprzeznaczonej, otwierając zamknięte pismo, podłączając się do sieci telekomunikacyjnej lub przełamując albo omijając elektroniczne, magnetyczne, informatyczne lub inne szczególne jej zabezpieczenie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Tej samej karze podlega, kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do całości lub części systemu informatycznego. Tej samej karze podlega, kto w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem etc. Funkcjonuje również tajemnica rzecznika patentowego określona w ustawie z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych35, gdzie na podstawie art. 14 rzecznik patentowy jest obowiązany zachować w tajemnicy wszelkie informacje, które uzyskał w związku z wykonywaniem czynności zawodowych. Rzecznika patentowego nie można zwolnić z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy w sprawach własności przemysłowej. Przy czym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie dotyczy informacji udostępnianych na podstawie przepisów ustawy z 16.11.2000 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu36 – w zakresie określonym tymi przepisami.
Podsumowanie
Przedstawiony katalog i podział tajemnic ma znaczenie porządkujące i przykładowe. Ważny jest wniosek, że na obszarze procedury karnej funkcjonują zasadniczo wszystkie rodzaje tajemnic dopuszczonych prawnie do obrotu. Nie ma wątpliwości, że tajemnice chronią wiedzę nią objętą i jednocześnie dysponentów tej wiedzy przed obowiązkiem jej upublicznienia. Bez wątpienia jest to prawidłowe rozwiązanie. Dezyderat dochodzenia prawdy za wszelką cenę nie pasuje do modelu nowożytnego państwa prawa i jest bardziej właściwy dla ustrojów państw ze stanowczo zamierzchłej już epoki. Warto podtrzymać respektowanie tajemnic określonych w indywidualnych ustawach, szczególnie na obszarze procedury karnej, gdzie od zawsze ścierają się dwa wektory w postaci, z jednej strony, niewątpliwego zapewnienia ochrony prywatności jednostki oraz ładu publicznego i z drugiej strony, ciągłego dążenia organów mocniejszych kompetencyjnie do inwigilacji i poznania wszystkich obszarów życia, a także do ułatwienia sobie proceduralnych działań. Demokratyczne standardy jednak przewidują blokady w tych zamierzeniach organów postępowania karnego, którymi są tajemnice funkcjonujące w postępowaniu karnym. Streszczenie: Privileges of confidentiality in criminal proceedings There is a large number of privileges in criminal procedure allowed to be used by relevant legal acts. In various circumstances they protect confidential information and at the same time its holders against the duty to disclose it. The privilege covers the statutorily delimited area of information acquired by a party in connection with their profession or actions, which remains confidential because of its public or private significance even though it would be meaningful to a certain type of legal proceedings. Privileges form a concrete protective and preventive barrier against unlawful use of information which because of its sensitivity and vitality should absolutely remain immune from public judgment. The catalogue and division of privileges presented in the gloss is of an ordering and exemplary nature. Adiunkt w Katedrze Postępowania Karnego WPiA UKSW, adwokat.

2 S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 819.

3 M. Wielec, Arogancja sądów a realizacja praw procesowych przez strony postępowania sądowego [w:] R. Sztychmiler, J. Krzywkowska, Problemy z sądową ochroną praw człowieka. T. II, Olsztyn 2012, s. 79 i n.

4 B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład z prawa karnego procesowego, Białystok 2003, s. 92.

5 F. Prusak, Postępowanie karne, wprowadzenie, zasady procesu, Warszawa 2003, s. 16.

6 F. Prusak, Prawo dowodowe, cz. I: Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1981, s. 4.

7 M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe. T. I, Warszawa 1955, s. 41.

8 Z. Kwiatkowski, Zakazy dowodowe w procesie karnym, Katowice 2001, s. 15 i n.

9 R. Taradejna, M. Taradejna, Tajemnica państwowa i inne tajemnice chroniące interesy państwa i obywateli, Warszawa 1998, s. 17.

10 R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny, część ogólna, Kraków 2004, s. 153.

11 S. Waltoś, Proces karny, zarys systemu, Warszawa 2003, s. 153–197.

12 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 427 ze zm.; dalej jako: PrUSP.

13 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 449 ze zm.

14 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.

15 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.; dalej jako: KomU.

16 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 109, poz. 639 ze zm.

17 T. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.

18 T. jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.

19 M. Wielec, Zakaz dowodowy tajemnicy spowiedzi w postępowaniu karnym, Warszawa 2012, s. 143.

20 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 164 ze zm.; dalej jako: PrNot.

21 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.; dalej jako: ZdrPsychU.

22 Dz.U. Nr 73, poz. 763 ze zm.

23 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm.

24 T. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1217 ze zm.

25 Dz.U. Nr 5 poz. 24 ze zm.; dalej jako: PrPras.

26 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 41, poz. 213 ze zm.

27 T. jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.

28 T. jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 593 ze zm.

29 Dz.U. poz. 1159.

30 Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej jako: PrBank.

31 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 908 ze zm.

32 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1404 ze zm.

33 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 243 ze zm.; dalej jako: PrTelekom.

34 T. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1218 ze zm.; dalej jako: KomŚlU.

35 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 49, poz. 509 ze zm.

36 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 455 ze zm.