Tajemnice prawnie chronione: tajemnica negocjacji

Monitor Prawniczy | 20/2014
Moduł: prawo cywilne, prawo handlowe, prawo karne
Piotr Chorbot

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

 

Niniejszy artykuł dotyczy tajemnicy negocjacji, uregulowanej w art. 721 § 1 KC. Rozważania zawarte w opracowaniu odnoszą się do wielu zagadnień związanych z tą tajemnicą, m.in. prawnych aspektów jej obowiązywania, przedmiotu ochrony, podmiotów chronionych, podmiotów obowiązanych do ochrony informacji objętych tajemnicą, zasad odpowiedzialności w przypadku jej naruszenia. Zwrócono uwagę na specyficzny charakter tej tajemnicy, według którego negocjacje przede wszystkim chronią dobre obyczaje, jako istotne wartości, które powinny być zachowane podczas procesu negocjacji. Z tego punktu widzenia przepisy art. 721 KC pełnią szczególną rolę gwarancyjną sprzyjającą prawidłowości i sprawności procesu negocjacyjnego.

Wprowadzenie

Termin negocjacje wywodzi się od łacińskiego słowa negotium, które oznacza „interes” lub „biznes” i jest zapożyczony ze słownictwa handlowego, gdzie jedną z pierwszych form negocjacji było targowanie się. Negocjacje to dość skomplikowany proces, w którym każda ze stron stara się doprowadzić do podjęcia wspólnej decyzji. W przedsiębiorstwie można wyróżnić kilka rodzajów negocjacji, m.in. dyrekcji, kierownictwa, zarządu, właścicieli przedsiębiorstwa z pracownikami, związkiem zawodowym, administracją państwową lub samorządem lokalnym1. Negocjacje to również proces wielowymiarowy, proces interakcji, którego celem jest osiągnięcie pożądanego działania, wyników i decyzji. Negocjujemy, aby coś od kogoś uzyskać, a w zamian za to druga strona też chce uzyskać coś wartościowego2. Według słownika wyrazów obcych3 negocjacje to „rozmowy prowadzone przez upoważnionych przedstawicieli państw lub instytucji, np. finansowych, mające na celu uzgodnienie stanowisk; pertraktacje, rokowania”.

Negocjacje są jednym z trybów zawarcia umowy i zostały uregulowane w części ogólnej Kodeksu cywilnego. W polskim prawodawstwie uprzednio funkcjonowały jako „rokowania”4. Kodeks cywilny nie zawiera ustawowej definicji negocjacji, jak również nie zawierał definicji rokowań, jednak określa przesłanki uznania umowy za zawartą w trybie negocjacyjnym. Negocjacje przede wszystkim służą uzgadnianiu wszystkich postanowień będących przedmiotem przyszłej umowy. Za ich pośrednic- twem strony oddziałują na kształt i formę przyszłej umowy oraz, co ważniejsze, obie strony muszą wykazywać aktywność w tym obszarze. Jednocześnie podjęcie i kontynuowanie negocjacji nie prowadzi do związania przyjętymi uzgodnieniami którejkolwiek ze stron. Negocjacje zazwyczaj nie są sformalizowane i nie mają charakteru prawnie wiążącego. Każda ze stron w dowolnym momencie może zmienić dotychczasowe stanowisko, nawet gdy przedmiotowo istotne postanowienia umowy zostały uzgodnione i utrwalone w postaci odpowiedniego projektu umowy, który nie wiąże stron. Omówiony powyżej tryb zawierania umów jest stosowany w przypadku umów o skomplikowanej treści, bądź których wartość przedmiotu świadczenia jest wysoka5.

Na przestrzeni wieków wszelkie umowy pisane i niepisane albo miały charakter jawny, czyli odbywały się w taki sposób, że wszyscy byli o nich informowani lub mogli w nich uczestniczyć, bądź też część z interakcji towarzyszących przy tworzeniu umów utrzymywano w sekrecie, stąd można stwierdzić, iż w pewien sposób były one niejawne, a wręcz niekiedy tajne. Powyższe, zdaniem A. Tabernackiej6, jest zasadą uniwersalną i ponadczasową. Autorka podkreśla, że zakres stosowania tej zasady odnosi się do również do negocjacji, które odbywają się w sferze publicznej. Tudzież stwierdziła, że negocjacje można podzielić na negocjacje jawne, niejawne, a także tajne, które mogą być prowadzone w dwóch trybach: oficjalnym lub nieoficjalnym. W jej ocenie negocjacje jawne to takie, w których nie stosuje się ograniczenia dostępu do sali rozmów, chyba że udział audytorium w negocjacjach ograniczają możliwości techniczne. W tym przypadku powszechnie znany jest przedmiot negocjacji i ich szczegóły. Potocznie stosuje się określenie, że rozmowy były prowadzone przy drzwiach otwartych. Natomiast negocjacje niejawne nie odbywają się jak negocjacje jawne przy drzwiach otwartych, jednak przedmiot tych negocjacji jest powszechnie znany, zaś opinia publiczna nie bierze bezpośredniego udziału w negocjacjach, a jedynie otrzymuje informacje o przebiegu rozmów lub istotniejszych rozstrzygnięciach. Ostatnie negocjacje tajne powinny być prowadzone w taki sposób, by nikt poza uczestnikami rozmów i ich zleceniodawcami nie mógł powziąć informacji o celu i przebiegu rozmów7. W tym aspekcie, prowadzenie negocjacji niejawnych oraz tajnych jest szeroko dyskutowane w opinii publicznej przy okazji wszelkiego rodzaju debat publicznych dotyczących m.in. prawa do prywatności lub konstytucyjnej zasady legalizmu, w myśl której organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa8. Stanowi to konsekwencję rozwoju społeczeństw i instytucji państwowych, które powinny gwarantować transparentność, a objęcie tajemnicą działań państwa i jego organów powinno być wyjątkiem, a nie regułą. Należy przy tej okazji podkreślić, że jawność działania władz publicznych jest również jednym z elementów standardu demokratycznego państwa prawnego, a jego podstawy uregulowano w art. 61 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem, obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów państwa oraz osób pełniących funkcje publiczne. Swoim zakresem prawo to obejmuje także uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, w tym innych osób i jednostek organizacyjnych w obszarze jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym i majątkowym Skarbu Państwa. Należy zaznaczyć, że prawo to może być ograniczone jedynie przez art. 61 ust. 3 Konstytucji RP i może nastąpić wyłącznie ze względu na wskazane w ustawach: ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa9.

Tajemnica a czyny nieuczciwej konkurencji
W praktyce kontraktowej często zdarzają się sytuacje, w których uzyskane w toku negocjacji poufne informacje nie tylko przetwarzane są przez stronę, która je uzyskała, ale nawet ujawniane innym podmiotom już po zawarciu negocjowanej umowy, w tym również podczas negocjowania z innymi uczestnikami obrotu cywilnoprawnego, ale już bez udziału strony, która informacje przekazała. Strona udostępniająca takie informacje, nie zabezpieczając się drogą umowy zobowiązującej partnera w negocjacjach do zachowania przekazanych informacji w tajemnicy poprzez m.in. klauzule w: umowach przygotowawczych, o negocjacje, ramowych, przedwstępnych lub kontraktach definitywnych na wypadek takiej nielojalności ze strony swojego partnera, jedynie mogła próbować skarżyć go w ramach reżimu deliktowego, dowodząc czynu niedozwolonego na podstawie art. 415 KC lub czynu nieuczciwej konkurencji na podstawie art. 11 ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji10. W doktrynie przyjęto jednak, że taki stan był uznawany za niedostatecznie chroniący kontrahentów i z tego względu postanowiono wprowadzić do KC poza art. 72 § 2, określającym delikt w postaci prowadzenia negocjacji sprzecznie z dobrymi obyczajami, który będzie miał zastosowanie, gdy nie doszło w toku negocjacji do zawarcia umowy, również przepis art. 721 KC określający obowiązek zachowania w poufności informacji udostępnionych w toku negocjacji, bez względu na ich wynik11.
Charakterystyka tajemnicy negocjacji na płaszczyźnie polskiego prawodawstwa
Na kanwie powyższego, niewątpliwie szczególną rangę ma przepis art. 721 § 1 KC. W myśl jego treści, jeżeli w toku negocjacji strona udostępniła informacje z zastrzeżeniem poufności, druga strona jest obowiązana do nieujawniania i nieprzekazywania ich innym osobom oraz do niewykorzystywania tych informacji dla własnych celów, chyba że strony uzgodniły inaczej. W toku procesu negocjacyjnego niejednokrotnie zdarza się, że istnieje potrzeba przekazania kontrahentowi informacji w celu zapewnienia prawidłowości procesu negocjacyjnego i doprowadzenia do jego pomyślnego finału, czy też ochrony zaufania i uzasadnionych interesów strony negocjacji. A. Brzozowski12 w swoich rozważaniach stwierdził, że praktyka dochodzenia roszczeń odszkodowawczych wskazywała na dużą nieskuteczność dotychczasowych uregulowań, a naruszenie obowiązku wynikającego z ustawy, polegającego na ujawnieniu lub przekazaniu poufnych informacji innym osobom oraz wykorzystaniu takich informacji dla własnych celów, uzasadnia powstanie roszczenia o naprawienie wynikłej szkody oraz wydanie drugiej stronie korzyści uzyskanych przez stronę, która obowiązku tego nie wykonała. K. Kopaczyńska-Piecznik13 dodaje, że wyraźne zastrzeżenie zawarte w cytowanym przepisie oraz umiejscowienie przepisu może wskazywać na ograniczenie jego zastosowania wprost tylko do sytuacji, gdy umowa jest zawierana w trybie negocjacji. Stwierdza również, że brak jest podstaw do stosowania tej regulacji wprost do innych trybów zawarcia umowy. W tym wypadku autorka przyznaje, że rozważenia wymaga możliwość zastosowania przedmiotowego przepisu do informacji udostępnianych w innych trybach zawarcia umowy w drodze analogii, bowiem w trybie ofertowym lub w toku przetargu możliwe jest udostępnienie informacji poufnych wraz ze składaną ofertą, co rodzi pytanie o ich ochronę – szczególnie w sytuacji, gdy nie dojdzie do zawarcia umowy w ogóle. W tym miejscu należy zasygnalizować, że powyższy przepis posługuje się pojęciem informacji, a nie tajemnicy przedsiębiorstwa. Należy zauważyć, że obydwa pojęcia nie są tożsame. Przepis ten bowiem nie wymaga, aby informacja posiadała wartość majątkową oraz eliminuje przesłankę poufności jako wymóg ochrony. Zatem KC chroni m.in. tajemnicę przedsiębiorstwa, ale oprócz tego chroni również inne informacje nieposiadające statusu tajemnicy przedsiębiorstwa14. Należy wskazać, że podstawą zastosowania art. 721 KC jest udostępnienie informacji w toku negocjacji, co oznacza ich udostępnienie w czasie od podjęcia pierwszej czynności, która ma na celu rozpoczęcie negocjacji, aż do momentu ich zakończenia15. W tej kwestii istotne jest określenie „w toku negocjacji”, sugerujące podjęcie konkretnych czynności zmierzających do ich realizacji. K. Kopaczyńska-Piecznik16 wyraża zdanie, że nie jest wystarczające samo zaproszenie do negocjacji. Przy czym sygnalizuje, że nie ma znaczenia w świetle tego przepisu cel, w jakim negocjacje są prowadzone oraz nie ma znaczenia, czy negocjacje zmierzają do zawarcia umowy, czy też nie.
Informacje objęte zakresem tajemnicy negocjacji
Ustawodawca na mocy omawianego przepisu kreuje tajemnicę, która swoim zasięgiem obejmuje różnego rodzaju dane, w szczególności: produkcyjne, techniczne, technologiczne, organizacyjne, handlowe, finansowe, w tym również zasady organizacji i zarządzania, których udostępnienie powinno nastąpić z zastrzeżeniem poufności. Celem przepisu jest zatem, aby druga strona negocjacji nie rozszerzała kręgu podmiotów uprawnionych do wglądu w treść przekazywanej w ramach negocjacji informacji. K. Kopaczyńska-Piecznik17 przyjmuje, że wyżej wymienione dane powinny mieć wartość majątkową i jeżeli dysponent informacji prowadzi przedsiębiorstwo, to dane te wchodzą w jego skład. A. Michalak18 stwierdza, że przepis art. 721 KC posługuje się pojęciem informacji, a nie tajemnicy przedsiębiorstwa. W następstwie tego, pojęcie informacji nie jest pojęciem tożsamym z pojęciem tajemnicy przedsiębiorstwa, chociażby z uwagi na fakt, że przepis ten nie wymaga, aby informacja posiadała wartość majątkową oraz eliminuje przesłankę poufności jako wymóg ochrony. W rezultacie tajemnica negocjacji ma znacznie szersze spektrum oddziaływania, niż tajemnica przedsiębiorstwa, bowiem może chronić np. taktykę negocjacyjną, która niewątpliwie nie przedstawia wartości majątkowej, jednak z uwagi na jej cenny walor w toku negocjacji, może być zastrzeżona w procesie negocjacyjnym jako informacja poufna. Na płaszczyźnie omawianego przepisu wypada zaznaczyć, że pomiędzy dysponentem-wierzycielem a stroną-dłużnikiem, której informacja została udostępniona, powstaje stosunek zobowiązaniowy. Obowiązek dłużnika polega na zaniechaniu ujawnienia informacji oraz wykorzystania i przetwarzania jej dla własnych celów. Dodatkowo przepis art. 721 KC jest przepisem dyspozytywnym, albowiem strony negocjacji mogą inaczej ukształtować treść stosunku zobowiązaniowego lub przyjąć możliwość przetwarzania oraz wykorzystania informacji dla własnych celów19. W przypadku negocjacji, ich proces nie odnosi się jedynie do prawa cywilnego. Można negocjacje rozpatrywać również w ramach innych dziedzin prawa. Na tle niniejszego przepisu warto odnieść się również do kwestii umów o eksploatację utworów w prawie polskim. Prowadząc negocjacje o wykorzystanie utworu dla celów wyprodukowania audycji, filmu czy serialu, twórca zmuszony jest przedłożyć producentowi główne założenia istniejącego już, skończonego utworu lub też utworu, który dopiero powstaje. Powoduje to, że twórca jest narażony na możliwość przekazania innemu podmiotowi wyżej wymienionego utworu, który na jego podstawie stworzy własny utwór, np. audycję. E. Traple20 wskazuje, że ochrona prawnoautorska najczęściej nie będzie służyć twórcy w takim przypadku, albowiem nie dojdzie do przejęcia chronionych prawem warstw cudzego utworu, jednak wykorzystany zostanie pomysł, tj. najistotniejsza wartość ekonomiczna. Autorka podkreśla, że tego typu działanie może generować istotne szkody po stronie twórcy, który może zostać pozbawiony możliwości realizacji swojego pomysłu artystycznego, ponieważ jego pomysł zostanie już wykorzystany przez inny podmiot. Przedmiotowy 721 § 2 KC służyć ma zapobieganiu tego typu sytuacjom. Warto dodać, że twórca najczęściej nie mógłby w takiej sytuacji skorzystać z ochrony na podstawie art. 11 ZNKU, dlatego że nie jest przedsiębiorcą, a ujawniana informacja nie ma charakteru tajemnicy przedsiębiorstwa. Następnie należy odnieść się do tajemnicy negocjacji w kontekście tajemnicy bankowej. Jest ona dosyć ważnym, z punktu widzenia banku, przywilejem, który stanowi swoisty ekwiwalent za wymagany w przypadku banków proces licencyjny oraz podleganie nadzorowi finansowemu. Regulacja zawarta w art. 104 ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe21 określa, że bank, osoby w nim zatrudnione oraz osoby, za których pośrednictwem bank wykonuje czynności bankowe, są zobowiązane zachować tajemnicę bankową, która obejmuje wszystkie informacje dotyczące czynności bankowej, w tym dotyczące czynności bankowej, uzyskane w czasie negocjacji lub w trakcie trwania zawierania i realizacji umowy, na podstawie której bank tę czynność wykonuje. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że tajemnica bankowa zaczyna działać już na etapie negocjacji pomiędzy bankiem i klientem. Tajemnicą bankową i negocjacji objęty jest cały proces bez względu na to, czy doszło do zawarcia umowy, czy czynność bankowa nie została wykonana22. Jako przykład zastosowania tajemnicy bankowej w procesie negocjacji mogą służyć tzw. biznesplany klientów, którzy ubiegają się o kredyt lub inne dokumenty przedstawiające sytuację ekonomiczno-finansową podmiotów korzystających z usług banków23.
Odpowiedzialność za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie
Do oceny odpowiedzialności z przedmiotowej regulacji zastosowanie mają przepisy art. 721 § 2 KC, który odnosi się do niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków wynikających z § 1 niniejszego artykułu oraz zasady odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania określone w art. 471 KC i n. W myśl tych przepisów, wierzyciel może żądać od drugiej strony naprawienia szkody (zarówno damnum emergens, jak i lucrum cessans) poniesionej na skutek ujawnienia przez dłużnika informacji, przekazania tej informacji innym osobom lub wykorzystania jej dla własnych celów. Jest to szkoda powstała na skutek okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Roszczenia wobec wierzyciela mają charakter majątkowy i obejmują roszczenie o naprawienie szkody albo roszczenie o wydanie uzyskanych przez dłużnika korzyści. Wierzyciel w tym wypadku może żądać spełnienia tylko jednego z nich, z uwagi na spójnik „albo”. Przy czym rozciąga się ona na zapisy art. 471 i 472 KC, które przewidują obciążenie dłużnika również skutkami niedołożenia należytej staranności. Chociaż naruszenie obowiązku zachowania poufności na mocy art. 721 KC będzie miało z reguły charakter umyślny24.
Podsumowanie
Podsumowując, należy podzielić zdanie Z. Radwańskiego25, według którego negocjacje przede wszystkim chronią dobre obyczaje, jako istotne wartości, które powinny być zachowane podczas procesu negocjacji. Z tego punktu widzenia przepisy art. 721 KC pełnią szczególną rolę gwarancyjną sprzyjającą prawidłowości i sprawności procesu negocjacyjnego. Warto nadmienić, że obowiązek nieujawniania i niewykorzystywania informacji przekazanych z zastrzeżeniem poufności nie wygasa z chwilą ustania negocjacji, zawarcia umowy lub jej wygaśnięcia26. Jednocześnie w celu uniknięcia ewentualnych wątpliwości interpretacyjnych w umowach z sektorem publicznym warto posługiwać się precyzyjną terminologią i używać pojęcia tajemnicy przedsiębiorstwa czy też negocjacji, zamiast pojęcia np. informacji nieujawnionej lub informacji poufnej. Summary: Law-protected secrets: Confidentiality of negotiations This article concerns confidentiality of negotiations regulated in Art. 721 § 1 of the Civil Code. Many issues relating to that confidentiality are discussed, inter alia legal aspects of its applicability, object of protection, parties obliged to protect confidential information, the principles of liability in case of its violation. A special character of this confidentiality has been noted, namely that negotiations are primarily protected by good practices as important values which should be observed in the course of negotiations. From this viewpoint the provisions of Art. 721 of the Civil Code play a role of special guarantees favoring the correctness and efficiency of the negotiation process.
  1. D. Dębski, Ekonomika i organizacja przedsiębiorstw, cz. 2, Warszawa 2006, s. 314.
  2. D. Skulicz, Manipulacje i „chwyty” w negocjowaniu [w:] Manipulacja. Pedagogiczno-społeczne aspekty. Część I. Interdyscyplinarne aspekty manipulacji, pod red. J. Aksmana, Kraków 2010, s. 48.

  3. A. Latusek, Nowy słownik wyrazów obcych, Kraków 2004, s. 421.

  4. Zmiany dokonano nowelą Kodeksu cywilnego, tj. ustawą z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 49, poz. 408.

  5. A. Jakubiak-Mirończuk, Negocjacje dla prawników. Prawo cywilne, Warszawa 2010, s. 88 i n.

  6. M. Tabernacka, Negocjacje i mediacje w sferze publicznej, Warszawa 2009, s. 24–25.

  7. Ibidem.

  8. Zgodnie z art. 7 Konstytucji RP.

  9. M. Tabernacka, op. cit., s. 24–25.

  10. T. jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.; dalej jako: ZNKU.

  11. A. Olejniczak, Poufność negocjacji [w:] Umowy w obrocie gospodarczym, pod red. A. Kocha, J. Napierały, Warszawa 2006, s. 34–35.

  12. A. Brzozowski, Komentarz do art. 721 Kodeksu cywilnego [w:] Kodeks cywilny. T. 1. Komentarz do artykułów 1–44910, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2011, s. 412–413.

  13. Zob. K. Kopaczyńska-Pieczniak, Komentarz do art. 721 Kodeksu cywilnego [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. T. 1. Część ogólna, pod red. A. Kidyby, Warszawa 2012, s. 513; por. P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, Warszawa 2011, s. 11, 202; odmienne zdanie wyraził D. Rogoń, Problemy negocjacyjnego trybu zawarcia umowy po nowelizacji Kodeksu cywilnego, PPH Nr 10/2003, s. 10.

  14. A. Michalak, Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa [w:] Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, pod red. M. Gieradzkiej, M. Zdyba, Warszawa 2010, s. 319.

  15. Ibidem.

  16. Ibidem, s. 514.

  17. Ibidem.

  18. A. Michalak, Nowelizacja Kodeksu cywilnego. Ochrona tajemnic handlowych w trakcie negocjacji, MoP Nr 13/2003, s. 583.

  19. K. Kopaczyńska-Pieczniak, op. cit., s. 514.

  20. Por. E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w polskim prawie, Warszawa 2010, s. 112.

  21. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.

  22. A. Mikos-Sitek, P. Zapadka, Polskie prawo bankowe, Warszawa 2009, s. 207–208.

  23. Szerzej Z. Ofiarski, Prawo bankowe, Warszawa 2011, s. 337.

  24. Ibidem, s. 516.

  25. Z. Radwański [w:] System Prawa Prywatnego. T. 2. Prawo cywilne – część ogólna. Suplement, pod red. Z. Radwańskiego, Warszawa 2004, s. 53.

  26. P. Mikłaszewicz, Komentarz do art. 721 Kodeksu cywilnego [w:] Kodeks cywilny. T. 1. Komentarz, pod red. K. Osajdy, Warszawa 2013, s. 725–726.