Tajemnica zawodowa nauczyciela

Monitor Prawniczy | 24/2014
Moduł: prawo pracy, prawo cywilne, prawo karne
Katarzyna Roszewska

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

 

Obowiązki poufności, zachowania tajemnicy czy ochrony danych osobowych mają złożone podłoże. Podyktowane być mogą najogólniej ujmując zarówno interesem publicznym, jak i interesem prywatnym. Szczególnej doniosłości prawnej nabierają te regulacje, których zadaniem jest wyważenie niekiedy konkurujących ze sobą interesów – z jednej strony interesu ochrony prywatności i autonomii, z drugiej interesu pozyskiwania informacji, transparentności życia publicznego, bądź przetwarzania danych dla kształtowania pewnej polityki państwowej lub lokalowej. W konflikt ten wpisuje się z pewnością sfera edukacji. Zdiagnozowanie sfery tajemnicy nauczycieli jest o tyle trudne, że ich obowiązki, jak i zasady funkcjonowania systemu oświaty, reguluje szereg przepisów prawa, począwszy od ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty1, poprzez przepisy ustawy z 26.1.1982 r. – Karta Nauczyciela2, przepisy dotyczące jednostek samorządowych, a skończywszy na ustawie z 15.4.2012 r. o systemie informacji oświatowej3. Z drugiej strony, trudno doszukać się w tych przepisach nawet nie tylko kompleksowych rozwiązań w zakresie ochrony danych osobowych i obowiązku tajemnicy zawodowej nauczycieli, co w ogóle regulacji prawnych, które pozwoliłyby wskazać na model tajemnicy nauczyciela. Osobne i obszerne zagadnienie stanowi obowiązek dbałości o gromadzone informacje podmiotów prowadzących placówki oświatowe i system ich przetwarzania na potrzeby prawa oświatowego na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

Źródła praw i obowiązków nauczycieli
Podstawowym aktem prawnym regulującym prawa i obowiązki nauczycieli jest KartaNauczU. Już na wstępie zaznaczyć należy, że jej zakres podmiotowy został w ustawie wyraźnie wskazany. Jego ustalenie jest o tyle istotne, że determinuje on rozwiązania prawne obowiązujące nauczycieli. KartaNauczU obejmuje obok nauczycieli, innych pracowników oświaty wskazanych w ustawie, takich jak pedagodzy, wychowawcy. Przy czym niekoniecznie będą to wyłącznie osoby zatrudnione do realizacji funkcji dydaktycznych, wychowawczych, czy opiekuńczych, zatrudnione w szkołach, przedszkolach zakładach poprawczych lub schroniskach dla nieletnich. Ustawa znajduje zastosowanie również do nauczycieli i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach oraz zakładach kształcenia i placówkach doskonalenia nauczycieli działających na podstawie OświatU, czy w ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych działających na podstawie ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich4 oraz w publicznych kolegiach pracowników służb społecznych. Ustawie podlegają również nauczyciele mianowani lub dyplomowani zatrudnieni na stanowiskach, na których wymagane są kwalifikacje pedagogiczne w: urzędach organów administracji rządowej, kuratoriach oświaty, specjalistycznej jednostce nadzoru, Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz okręgowych komisjach egzaminacyjnych, organach sprawujących nadzór pedagogiczny nad zakładami poprawczymi, schroniskami dla nieletnich, rodzinnymi ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi oraz szkołami przy zakładach karnych. Ponadto, nauczyciele zatrudnieni w publicznych szkołach i szkolnych punktach konsultacyjnych przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazana grupa nauczycieli i innych pracowników funkcyjnych podlega ustawie w ograniczonym, wskazanym przez nią zakresie. W ograniczonym zakresie ustawie podlegają również nauczyciele zatrudnieni w: publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego, przedszkolach niepublicznych, niepublicznych zakładach kształcenia i placówkach doskonalenia nauczycieli oraz szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych, nauczyciele urlopowani na podstawie ustawy z 23.5.1991 r. o związkach zawodowych5, inni jeszcze pracownicy zatrudnieni u innych, niż wymienieni, pracodawców, pełniący funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz kierowników praktycznej nauki zawodu, posiadający kwalifikacje określone dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu oraz wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą w wymiarze przewidzianym dla tych nauczycieli, wreszcie pracownicy zatrudnieni w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach wychowawców, pedagogów oraz na stanowiskach kierowniczych, posiadający stosowne kwalifikacje, wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowiązującego ich czasu pracy. Przepisów ustawy nie stosuje się za to do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej oraz funkcjonariuszy Policji i pożarnictwa: zajmujących stanowiska nauczycieli w szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych wojskowych i prowadzonych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz organy podległe ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych lub przez niego nadzorowane, wyznaczonych do wykonywania zadań poza wojskiem oraz służbami podległymi lub nadzorowanymi przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych, na stanowiskach wymienionych w art. 1 KartaNauczU. W zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nieuregulowanych przepisami KartaNauczU, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy. A spory o roszczenia ze stosunku pracy nauczycieli, niezależnie od formy nawiązania stosunku pracy, rozpatrywane są przez sądy pracy (art. 91c KartaNauczU). Niejasny natomiast pozostaje status prawny nauczycieli, podlegających KartaNauczU w świetle ustawy z 21.11.2008 r. o pracownikach samorządowych6. Na podstawie art. 3 PracSamU, przepisów tej ustawy nie stosuje się do pracowników zatrudnionych w jednostkach wymienionych w art. 2, których status prawny określają odrębne przepisy. Choć wskazuje się, że art. 3 nie wyklucza całkowicie zastosowania przepisów PracSamU, lecz że znajduje ona zastosowanie tylko w sprawach nieuregulowanych przepisami szczególnymi7, to wydaje się, że przeważa pogląd, iż PracSamU nie znajduje w ogóle zastosowania do nauczycieli zatrudnionych w samorządowych placówkach oświatowych8. Wyjątkiem są nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych, którzy począwszy od 1.1.2014 r. stali się pracownikami samorządowymi, w myśl art. 237 ust. 2 ustawy z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej9. Z kolei do nauczycieli mianowanych i dyplomowanych zatrudnionych na stanowiskach wskazanych art. 32 KartaNauczU odpowiednie zastosowanie znajdzie ustawa z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej10. Zakres obowiązków nauczycieli rozpatrywać należy odrębnie dla tych, którzy podlegają KartaNauczU i dla pozostałych, których dotyczyć będą wyłącznie przepisy Kodeksu pracy, ewentualnie przepisy PracSamU, SłużbaCywilU, czy nawet przepisy Kodeksu cywilnego. Rozważania podjęte w artykule koncentrują się na tej części grupy zawodowej, która podlega przepisom Karty Nauczyciela.
Obowiązki nauczyciela a tajemnica zawodowa
Na podstawowe obowiązki nauczyciela podlegającego KartaNauczU wskazuje jej art. 6. Należą do nich obowiązki rzetelnej realizacji zadań związanych z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły (dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą), w tym zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę, wspierania każdego ucznia w jego rozwoju, dążenia do pełni własnego rozwoju osobowego, kształcenia i wychowywania młodzieży w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka, dbałości o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów. Wśród ustawowo nakreślonych obowiązków nauczycieli (w KartaNauczU) – to co należy wyraźnie podkreślić – nie pojawia się generalny obowiązek zachowania tajemnicy. A cały przepis jest raczej zbiorem ogólnych deklaracji i zaleceń, mających charakter swoistych klauzul generalnych11. Przyjmuje się jednak, że stanowi punkt odniesienia w procesie ustalania oceny pracy nauczyciela12. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 21.12.2012 r. w sprawie kryteriów i trybu dokonywania oceny pracy nauczyciela, trybu postępowania odwoławczego oraz składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego13, oceny pracy nauczyciela dokonuje dyrektor. W ocenie uwzględnia w szczególności poprawność merytoryczną i metodyczną prowadzonych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prawidłowość realizacji innych zadań zawodowych, kulturę i poprawność języka, pobudzanie inicjatywy uczniów, zachowanie odpowiedniej dyscypliny uczniów na zajęciach, zaangażowanie zawodowe nauczyciela (np. uczestnictwo w pozalekcyjnej działalności szkoły, udział w pracach zespołów nauczycielskich, podejmowanie innowacyjnych działań w zakresie nauczania, wychowania i opieki, zainteresowanie uczniem i jego środowiskiem, współpraca z rodzicami), aktywność w doskonaleniu zawodowym, działania w zakresie wspomagania wszechstronnego rozwoju ucznia, z uwzględnieniem jego możliwości i potrzeb i wreszcie przestrzeganie porządku pracy (punktualność, pełne wykorzystanie czasu lekcji, właściwe prowadzenie dokumentacji). Odrębne rozporządzenie dotyczy oceny nauczycieli w szkołach artystycznych14. Kryteria oceny w żadnej mierze nie odnoszą się do godności lub innych dóbr osobistych ucznia. Nie nawiązują do obowiązku poufności w pracy nauczyciela. Nawet te z kryteriów oceny, które mają tło pracownicze, bardziej kładą nacisk na sferę wychowawczą oraz organizacyjno-porządkową, niż na przestrzeganie prawa i zasad współżycia społecznego. Reasumując, przepisy KartaNauczU nie zawierają obowiązku zachowania tajemnicy przy wykonywaniu zawodu. Wśród przepisów oświatowych o tajemnicę zadbano natomiast w przypadku informacji, czy spraw poruszanych w trakcie rady pedagogicznej. Podstawę prawną tego obowiązku stanowi art. 43 OświatU. Ustawa ta reguluje funkcjonowanie systemu. Wskazuje na obowiązek szkolny i nauki, nakłada obowiązki na jednostki samorządowe w zakresie organizacji systemu oświaty. Przywołany art. 43 OświatU wskazuje, że osoby biorące udział w zebraniu rady pedagogicznej są obowiązane do nieujawniania spraw poruszanych na zebraniu rady pedagogicznej, które mogą naruszać dobra osobiste uczniów lub ich rodziców, a także nauczycieli i innych pracowników szkoły lub placówki. Informacjom tym w piśmiennictwie nadano termin tzw. tajemnicy rady pedagogicznej15, bo też faktycznie za niepodlegające ujawnieniu uznano sprawy, które mogłyby dotyczyć spraw osobistych, leżących w sferze spraw prywatnych uczniów i ich rodzin, jak i innych nauczycieli czy pracowników szkoły (sprawy, które mogą naruszać ich dobra osobiste), ale tylko o tyle, o ile były one poruszane na radzie pedagogicznej. Obowiązku takiego nie nałożono w innych wypadkach. Do zachowania tajemnicy rady pedagogicznej zobowiązane są w zasadzie wszystkie osoby biorące w niej udział. Słusznie zwraca się uwagę, że tajemnica rady pedagogicznej nie ma charakteru bezwzględnego16, czy też jakby można było ująć jej charakter w inny sposób, nie ma charakteru totalnego, tzn. nie obejmuje wszystkich poruszanych na radzie pedagogicznej kwestii. Uczestnicy zebrania zostali zobowiązani nie tyle do nieujawniania wszystkich spraw poruszanych na radzie pedagogicznej (większość z nich musi być wręcz zakomunikowana innym podmiotom, w tym rodzicom) co do nieujawniania spraw, które mogą naruszać dobra osobiste wskazanych tym przepisem osób. Obok uczniów i ich rodziców wskazano również na nauczycieli i innych pracowników szkoły. M. Pilich dodaje, że chodzi w nim również o wychowanków, czy opiekunów prawnych. Wydaje się, że nie należałoby również zawężać pojęcia pracowników szkoły tylko do osób zatrudnionych w ramach stosunku pracy, lecz analogicznie ochronę taką przyznać osobom zatrudnionym na innej podstawie. Przywoływany autor traktuje regulację tajemnicy rady pedagogicznej jako niewyczerpującą kwestii odpowiedzialności prawnej nauczyciela za naruszenie dóbr osobistych, a raczej regulację sygnalizacyjną i odsyła do przepisów KC w zakresie dotyczącym dóbr osobistych. Niewątpliwie przepisy KC definiują podstawowe dobra osobiste (bo nawet KC nie zawiera ich pełnego wyliczenia) i wskazują na sankcje cywilnoprawne z tytułu ich naruszenia. Nie do końca jednak zrozumiały jest cel uregulowania tajemnicy akurat w przypadku rady pedagogicznej. Podnosi się, że celem przepisu jest, aby osoby uczestniczące w zebraniu rady, dowiadując się o kwestiach związanych np. z sytuacją rodzinną ucznia (...), nie wykorzystywały tej wiedzy w sposób nieuprawniony. I dotyczyć to ma danych zarówno o uczniach, jak i innych pracownikach placówki; zwłaszcza, że w tym ostatnim przypadku publiczne ujawnianie pozyskanych informacji mogłoby prowadzić do poważnych konsekwencji również dla samego pracodawcy, np. w postaci odpowiedzialności za mobbing na podstawie Kodeksu pracy 17. Zgadzając się z zasadniczymi wnioskami przywoływanego autora dotyczącymi treści art. 43 ust. 3 OświatU, w kwestii celu tej regulacji podnieść należy jednak, że ochrona dóbr osobistych, zwłaszcza uczniów i ich rodziców, nie została uregulowana w tym przepisie szczególnym w sposób istotnie chroniący owe dobra. Wprost przeciwnie, przepis ten (art. 43 OświatU) nie wskazuje wyraźnie, czy chodzi o to, że samo ujawnienie (upublicznienie) może być poczytywane jako naruszenie dóbr osobistych, czy raczej chodzi o zapewnienie komfortu pracy rady pedagogicznej aż po możliwość poruszania spraw, które mogą naruszać dobra osobiste uczniów lub ich rodziców, a także nauczycieli i innych pracowników szkoły lub placówki i związanie osób uczestniczących w radzie. Innymi słowy, trudno ustalić, jakie dobro ustawodawca chroni: czy osób, których sprawy są poruszane, czy interes uczestników rady pedagogicznej do swobodnego poruszania wszelkich spraw. Już sama możliwość w ogóle poruszania na radzie pedagogicznej spraw, które mogą naruszać dobra innych osób, jest konstrukcyjnie niepoprawna, bo sugeruje, że ustawodawca dopuszcza naruszenie dóbr osobistych. Tymczasem konstrukcja przepisu powinna raczej uchylać bezprawność w przypadku poruszania kwestii leżących w sferze osobistej danej osoby18, a dopiero w następnej kolejności nakładać klauzulę poufności. Regulując tajemnicę rady pedagogicznej, nie uregulowano jej przepisami oświatowymi w bezpośrednich relacjach z uczniem i rodzicem, czy w innych sytuacjach, w których sprawy uczniów, innych pracowników placówki i sprawy współpracy z rodzicami, bądź opiekunami, a wreszcie ze specjalistami spoza placówki są omawiane, np. w pracach zespołów opracowujących indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny ucznia19. Wreszcie nadmienić wypada, że w niektórych typach szkół i placówkach nie tworzy się w ogóle rady pedagogicznej z uwagi na specyficzną organizację pracy tej szkoły lub placówki. Przepisy zaliczają do nich szkolne schroniska młodzieżowe, placówki kształcenia ustawicznego prowadzące działalność w formach pozaszkolnych20. Co interesujące, poprzednio obowiązujące przepisy przewidywały fakultatywnie możliwość tworzenia rad pedagogicznych w tych placówkach21. Zawierały również szerszą grupę podmiotów, w których można było odstąpić od tworzenia rad pedagogicznych zaliczając do nich ośrodki adopcyjno-opiekuńcze. Obecnie, z uwagi na dość jednoznaczne brzmienie przepisu, powoływanie rad pedagogicznych w wymienionych placówkach jest wykluczone. Zatem wątpliwości budzi już wybór sytuacji, w której nakładany jest obowiązek zachowania tajemnicy. Trudno też przyjąć, że jest on powołany wyłącznie w interesie osób, których dobra osobiste są naruszane, zwłaszcza, że odbywa się to bez ich udziału. Wydaje się, że intencją ustawodawcy mogła być równie dobrze gwarancja pełnej swobody procedowania na radzie pedagogicznej, z wyeliminowaniem, a przynajmniej z ograniczeniem ryzyka, że poruszane sprawy zostaną ujawnione poza forum rady pedagogicznej. Przepisu tego nie można zatem jednoznacznie uznać za stojący na straży dóbr osobistych osób. Wprost przeciwnie, dobra te są zagrożone i z uwagi na obowiązek tajemnicy wszystkich uczestników rady pedagogicznej, bez względu na ich status zawodowy, obrona tych dóbr poprzez ów nakaz tajemnicy zostaje osłabiona. Przepis ten wreszcie nie zwalnia z tajemnicy w sytuacjach, gdy informacja o sprawach poruszanych na radzie, które mogłyby naruszyć dobra osobiste, zostałaby przekazana zainteresowanym. Zatem placówka może sankcjonować uczestników rady pedagogicznej również w wypadkach, gdy informacje zostają przekazane samym zainteresowanym. W wypadku naruszenia tajemnicy rady pedagogicznej, niezależnie od odpowiedzialności cywilnoprawnej osoba dopuszczająca się ujawnienia tajemnicy może podlegać odpowiedzialności dyscyplinarnej zgodnie z art. 75 KartaNauczU i odpowiedzialności za naruszenie obowiązków pracowniczych na podstawie Kodeksu pracy. Natomiast odrębną kwestią jest dostęp do dokumentów rady pedagogicznej, czy też do innych dokumentów, informacji i danych szkoły. Szkoła jest bowiem podmiotem zobowiązanym do udostępniania informacji publicznej, zgodnie z ustawą z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej22 (art. 4 ust. 1 pkt 523). Informacje zawarte w protokołach rady traktowane są jako dane mające charakter informacji publicznej. Z jednej zatem strony objęte są tajemnicą, z drugiej, jako stanowiące informację publiczną podlegają udostępnieniu na żądanie, jeśli nie zachodzą podstawy z art. 5 DostInfPubU. Przy czym, jeśli jakaś informacja nie może zostać udostępniona, to organ musi ustalić, jakie informacje podlegają ochronie ze względu na to, że są objęte tajemnicą. Musi wskazać, czy dane te podlegają ochronie danych osobowych, czy też ze względu na prawo do prywatności, ochronę informacji niejawnych, skarbową lub statystyczną24. Obok obowiązku tajemnicy wskazanego art. 43 ust. 3, OświatU zaledwie dwukrotnie posługuje się jeszcze pojęciem danych osobowych. Na podstawie art. 80 ust. 3e OświatU organy jednostek samorządu terytorialnego, kontrolujące prawidłowość wykorzystania dotacji przyznanych szkołom i placówkom z budżetów tych jednostek w związku z przeprowadzaniem kontroli prawidłowości wykorzystywania dotacji przez szkoły i placówki, mogą przetwarzać dane osobowe uczniów tych szkół i placówek. Wspomnieć należy także o art. 9e OświatU, który tworzy podstawę prawną obowiązku ochrony tajemnicy egzaminów. Zgodnie z nim osoby uczestniczące w przygotowywaniu, drukowaniu, przechowywaniu i transporcie pytań, zadań i testów oraz ich zestawów, a także arkuszy egzaminacyjnych do przeprowadzania sprawdzianu i egzaminów, o których mowa w ustawie, oraz egzaminów eksternistycznych są obowiązane do nieujawniania osobom nieuprawnionym informacji dotyczących tych pytań, zadań, testów, zestawów i arkuszy egzaminacyjnych. Pomimo, że sam zakres przedmiotowy jest wąski, dotyczy etapu egzaminowania uczniów, zakres podmiotowy tego obowiązku został ujęty szeroko. Chodzi o wszystkie osoby uczestniczące w jakimkolwiek zakresie przy przygotowywaniu egzaminów, sprawdzianów, czy testów itp. Bez względu na zakres ich współpracy z Centralną Komisją Egzaminacyjną lub Okręgową Komisją Egzaminacyjną i podstawę zatrudnienia lub tej współpracy. Wbrew użytemu w przepisie wyrazowi w liczbie mnogiej („osobom”), naruszeniem tajemnicy będzie ujawnienie nawet jednej osobie nieuprawnionej25. Jako podstawę prawną sankcji z tytułu naruszenia wspomnianej tajemnicy wskazuje się przepisy Kodeksu karnego (art. 266 KK). Komentatorzy wskazują na surowszą odpowiedzialność pracowników komisji, przewidywaną dla funkcjonariuszy publicznych zobowiązanych do tajemnicy służbowej (art. 266 § 2 KK)26. Kwalifikują naruszenie OświatU przez pracowników komisji zawsze jako naruszenie tajemnicy, o której mowa w ustawie z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych27. Poza wspomnianymi przepisami, OświatU w żadnym innym miejscu nie odwołuje się już do tajemnicy czy poufności. Z pewnością sytuację tę należy potraktować jako niedostatek w zakresie ochrony interesów samych uczniów. Przy niedostatku regulacji w zakresie danych osobowych i obowiązku tajemnicy w OświatU, pewnych wskazań doszukiwać się można w jej preambule, która stanowi, że oświata w Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wspólne dobro całego społeczeństwa; kieruje się zasadami zawartymi w Konstytucji RP, a także wskazaniami zawartymi w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Konwencji o Prawach Dziecka. Nauczanie i wychowanie – respektując chrześcijański system wartości – za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła powinna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności. Wskazać również należy na art. 4 OświatU stanowiący, że nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską z poszanowaniem godności osobistej ucznia. Z tych treści w kontekście obowiązku zachowania tajemnicy uwagę zwracają obowiązek zapewnienia warunków niezbędnych do rozwoju i wypełniania obowiązków w duchu m.in. wolności oraz obowiązek poszanowania godności osobistej ucznia. Prawo do pewnej autonomii ściśle skorelowane jest z wolnością i godnością osoby. Dodatkowo wspomnieć w tym miejscu warto, że w praktyce funkcjonują w placówkach oświatowych rozmaite kodeksy etyczne wskazujące m.in. na obowiązek przestrzegania tajemnicy zawodowej. Jeden z takich kodeksów został opracowany z rekomendacji MEN. Nawet ten ostatni dokument nie ma jednak charakteru wiążącego nauczycieli. Zasady zawodowej etyki i sposób wykonywania pracy w sposób ogólny, a także zasady odpowiedzialności zawodowej, są określone w KartaNauczU. Nauczyciele nie wykonują tzw. wolnego zawodu, którego zasady wykonywania określają organy właściwego samorządu. Wolne zawody czerpią podstawę prawną do kształtowania w sposób samorządny zasad wykonywania zawodu z mocy ustawy, np. ustawy z 6.7.1982 r. o radcach prawnych28, ustawy z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze29, czy ustawy z 5.12.1996 r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty30. Poza prawem oświatowym, podstawę prawną generalnego obowiązku zachowania w tajemnicy pozyskanych informacji, jako obowiązku pracowniczego wynikającego ze stosunku pracy, stanowi zatem Kodeks pracy mający zastosowanie do nauczycieli na podstawie art. 91c ust. 1 KartaNauczU. Zgodnie z art. 100 § 2 KP, do obowiązków pracownika należą m.in. przestrzeganie regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku, dbałości o dobro zakładu pracy, ochrony jego mienia oraz zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę; przestrzegania tajemnicy określonej w odrębnych przepisach, czy wreszcie zasad współżycia społecznego. Pracodawcy służy uprawnienie wskazania w pełni, bądź doprecyzowania w części unormowanych w przepisach szczególnych zasad związanych z przestrzeganiem tajemnicy31. Uszczegółowienie tych zasad mieści się w uprawnieniu pracodawcy konkretyzacji zadań pracowników (tzw. zbiorcze polecenie) i jeżeli nie narusza istotnych elementów treści stosunku pracy, nie wymaga dokonywania wypowiedzenia zmieniającego32. Naruszenie tajemnicy, o której mowa w Kodeksie pracy, podlega sankcjom przewidzianym dla pracowników. Z obowiązkiem przestrzegania tajemnicy pracowniczej nie wiąże się natomiast jakiś szczególny ustawowy tryb nadzoru i kontroli przestrzegania tajemnicy. Może on zostać wprowadzony jednak w aktach wewnątrzzakładowych u danego pracodawcy. Wreszcie w sprawach nieuregulowanych OświatU, a dotyczących danych osobowych, zastosowanie znajdzie ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych33. Jej posiłkowe stosowanie pozostaje aktualne, pomimo zmian dokonanych ustawą z 6.12.2013 r. zmieniającą ustawę o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw34, która w ostatnim czasie uregulowała m.in. problem pozyskiwania danych na potrzeby procesu rekrutacji do placówek oświatowych, a których pozyskiwanie i przetwarzanie odbywało się do tej pory bez podstawy prawnej35. Nowe rozwiązania prawne wiążą się z określeniem na poziomie ustawowym kryteriów rekrutacji do publicznych przedszkoli, publicznych innych form wychowania przedszkolnego, publicznych szkół i placówek. Określona została m.in. zawartość wniosku, wraz z niezbędnymi dokumentami, składanego na potrzeby rekrutacji oraz okres przechowywania danych kandydatów (art. 20t, 20ze OświatU).
Podsumowanie
Podsumowując, obowiązek tajemnicy nauczyciela uregulowany jest w przepisach oświatowych cząstkowo i w sposób niespójny. Dodatkowo ustalenie zakresu tej tajemnicy komplikuje różny status samych nauczycieli, do których zastosowanie znaleźć mogą, obok a nawet zamiast przepisów KartaNauczU i OświatU, również inne przywoływane przepisy, w zależności od podstawy prawnej ich zatrudnienia, charakteru placówki czy pozycji zawodowej. Będą to przepisy Kodeksu pracy, PracSamU, SłużbaCywilU, a nawet przepisy Kodeksu cywilnego. Na przykładzie tajemnicy nauczycieli ujawniają się co najmniej dwa konkretne problemy. Po pierwsze, podleganie zarówno przepisom oświatowym, przepisom Kodeksu pracy i ewentualnie innym przepisom prawa może prowadzić do kolizji interesów, na skutek nakładania się różnych reżimów prawnych. W szczególności w konflikcie pozostawać mogą dobro ucznia, dobro pracodawcy i interes społeczny. Po drugie, szerszym jeszcze problemem wydaje się ułomność rozwiązań prawnych w zakresie ochrony rozmaitych informacji i danych. Ustawodawca dostrzega potrzebę takiej ochrony, lecz rozwiązania prawne dedykowane rozmaitym zagadnieniom są niespójne, nieuporządkowane terminologicznie i tylko cząstkowe36. Nie wskazują na zakres i hierarchię chronionych wartości. W zakresie tajemnicy nauczyciela nie mieści się za to zakres regulacji poświęcony systemowi informacji oświatowej. Należy jednak o nim wspomnieć. Odrębną InforOświataU powołano system w celu gromadzenia w formie elektronicznej w jednej bazie informacji z zakresu sprawozdawczości statystycznej do tej pory gromadzonych w sposób rozproszony przez GUS, MEN i jednostki samorządu terytorialnego oraz inne instytucje. System modułowo gromadzi dane o placówkach, o nauczycielach i o uczniach oraz absolwentach placówek. Zgodnie za art. 1 ust. 1 InforOświataU, określa ona organizację i zasady działania systemu informacji oświatowej służącego uzyskiwaniu danych niezbędnych do: prowadzenia polityki oświatowej państwa na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym wspomagania zarządzania oświatą; efektywnego funkcjonowania systemu finansowania zadań oświatowych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym; analizy efektywności wykorzystania środków publicznych przeznaczonych na finansowanie zadań oświatowych; nadzorowania i koordynowania wykonywania nadzoru pedagogicznego na terenie kraju oraz podnoszenia jakości edukacji. Co ważne, w stosunku do poprzedniej regulacji37, nowa ustawa gromadzi dane już nie tylko zbiorcze, ale pozwalające na identyfikację danych. Summary: Teacher’s duty of confidentiality The duties of confidentiality, secrecy or personal data protection are based on complex grounds. Generally, they may be dictated by both public and private interests. Of special legal significance are those regulations which are aimed at balancing competing interests – on the one hand protection of privacy and autonomy, and on the other gathering information, public life transparency or data processing for the sake of shaping certain central or local policy. The area of education is undoubtedly not partial to that conflict. It is difficult to diagnose teacher’s duty of confidentiality due to the fact that their duties as well as the principles of the functioning of the educational system are regulated by a number of laws, beginning with the Educational System Act of 7 September 1991, through the provisions of the Teachers’ Charter of 26 January 1982, regulations concerning local government entities, to the Educational Information System Act of 15 April 2012. On the other hand, those regulations hardly contain not only comprehensive solutions with respect to personal data protection and teachers’ duty of confidentiality, but in general any legal regulations which would allow for identifying a model of teacher’s duty of confidentiality. A separate and broad area is the duty of the entities responsible for educational institutions to duly care for collected information and the system of its processing for the needs of the educational law at the central, regional and local level.

1 T. jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.; dalej jako: OświatU.

2 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 191 ze zm.; dalej jako: KartaNauczU.

3 Dz.U. Nr 139, poz. 814 ze zm.; dalej jako: InforOświataU.

4 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 382 ze zm.

5 T. jedn.: Dz.U. z 6.12.2013 r. poz. 167 ze zm.

6 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1202 ze zm.; dalej jako: PracSamU. J. Stelina [w:] M. Rycak, A. Rycak, J. Stelina, Ustawa o pracownikach samorządowych. Komentarz, Warszawa 2013, s. 26–27.

7 Ibidem.

8 A. Rzetecka-Gil, Ustawa o pracownikach samorządowych. Komentarz, Warszawa 2009, s. 26–27; A. Piskorz-Ryń, I. Ślęczkowska, Ustawa o pracownikach samorządowych, Komentarz, Wrocław 2009, s. 18; J. Szmit, Pojęcie pracownika samorządowego (uwagi de lege lata), „Samorząd Terytorialny” Nr 3/2011, s. 13; wyrok WSA w Bydgoszczy z 28.11.2007 r., II SA/Bd 643/07, Legalis. PracSamU znajdzie zastosowanie do pracowników niebędących nauczycielami zatrudnionych w szkołach i placówkach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego określają przepisy o pracownikach samorządowych (art. 5d PracSamU).

9 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 135 ze zm.

10 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1111 ze zm.; dalej jako: SłużbaCywilU.

11 A. Barański [w:] A. Barański, M.H. Szymańska, J. Rozwadowska-Skrzeczyńska, Karta Nauczyciela. Komentarz, Warszawa 2012, s. 46.

12 Ibidem.

13 Dz.U. z 2012 r. poz. 1538.

14 Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 27.6.2013 r. w sprawie kryteriów i trybu dokonywania oceny pracy nauczycieli szkół artystycznych, trybu postępowania odwoławczego oraz składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego, Dz.U. z 2013 r. poz. 819.

15 M. Pilich, Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, Warszawa 2013, LexOmega, komentarz do art. 43.

16 Ibidem.

17 Ibidem.

18 Por. przykłady działań, zachowań i regulacji prawnych uchylających bezprawność naruszenia dóbr osobistych, T. Sokołowski [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. T. I, pod red. A. Kidyby, Warszawa 2012, LexOmega, komentarz do art. 24 lub P. Księżak [w:] M. Pyziak-Szafnic­ka, Komentarz do Kodeksu cywilnego. T. I, Warszawa 2009, LexOmega, komentarz do art. 24.

19 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 17.11.2010 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach, t. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 392 ze zm.

20 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 4.10.2001 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się rady pedagogicznej ze względu na specyficzną organizację pracy szkoły lub placówki, Dz.U. Nr 120, poz. 1290.

21 Zarządzenie nr 31 Ministra Edukacji Narodowej z 28.9.1992 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie wymaga się tworzenia rady pedagogicznej, Dz.Urz. MEN Nr 7, poz. 33 ze zm.

22 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 782 ze zm.; dalej jako: DostInfPubU.

23 Obowiązek udostępnienia informacji ciąży na dyrektorze szkoły. Por. wyrok NSA z 5.11.2010 r., I OSK 1469/10 Legalis; wyrok NSA z 5.11.2010 r., I OSK 1470/10, Legalis; wyrok NSA z 5.11.2010 r., I OSK 1501/10, Legalis.

24 M. Pilich, Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, Lex 2013, komentarz do art. 43.

25 Ibidem, komentarz do art. 9e.

26 Ibidem.

27 Dz.U. Nr 18, poz. 1228.

28 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 637 ze zm.

29 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 635 ze zm.

30 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm.

31 D. Dórre-Nowak [w:] Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, pod red. K.W. Barana, Warszawa 2013, s. 346.

32 Ibidem, i powołane przez nią orzecznictwo.

33 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1182 ze zm.; dalej jako: OchrDanOsobU.

34 Dz.U. z 2014 r. poz. 7.

35 Por. wyrok WSA we Wrocławiu z 1.12.2011 r., IV SA/Wr 582/11, Legalis. Orzeczenie dotyczyło m.in. załącznika do statutu przedszkola określającego wymagane dokumenty, które należy przedłożyć, aby potwierdzić spełnienie kryteriów wynikających z rozporządzenia z 20.2.2009 r. w sprawie warunków i trybu przyjmowania uczniów do szkół publicznych oraz przechodzenia z jednych typów szkół do innych (Dz.U. Nr 31, poz. 208) WSA orzekł, że zgodnie z art. 27 OchrDanOsobU w zw. z art. 51 ust. 5 Konstytucji żaden organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego nie jest upoważniony do uregulowania w formie uchwały kwestii dotyczących gromadzenia i udostępniania wrażliwych danych osobowych przez placówki oświatowe. Kwestie te mogą być uregulowane w akcie rangi ustawy. Do kwestii tych odniósł się w końcu również Trybunał Konstytucyjny na skutek wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich. W wyniku wyroku TK z 8.1.2013 r. (K 38/12, Dz.U. z 2013 r. poz. 87), nastąpiła zmiana OświatU regulująca kryteria dostępu do placówek oświatowych. W poprzednim stanie prawnym „uregulowanie kwestii przyjmowania do placówek zapewniających wychowanie przedszkolne odbywało się w dużej mierze na podstawie lokalnych regulacji dotyczących zarówno kryteriów, jak i procedur przeprowadzania rekrutacji, co z kolei prowadziło do konfliktów na tle np. żądania od rodziców dokumentów, takich jak zeznania podatkowe, czy zaświadczenia o zarobkach” (zob. uzasadnienie do projektu ustawy z 6.12.2013 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2014 r. poz. 7.). „W związku z powyższym, w odpowiedzi na zarzuty TK, który zakwestionował rozwiązanie, w którym sprawy o istotnym znaczeniu dla urzeczywistnienia wolności i praw człowieka i obywatela zagwarantowane w Konstytucji RP są normowane w rozporządzeniu lub w aktach jeszcze niższego rzędu, dokonano zmiany polegającej na określeniu zasad przyjmowania dzieci do publicznych przedszkoli i publicznych innych form wychowania przedszkolnego w akcie rangi ustawy. (….) Na konieczność zmian w tej dziedzinie zwracał uwagę również Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, wskazując na występowanie tendencji do rozszerzania w procesie rekrutacji do publicznych szkół i przedszkoli zakresu pozyskiwanych danych osobowych rodziców dzieci (np. dane zawarte w: kopii deklaracji podatkowej PIT, aktualnym zaświadczeniu ZUS RMUA, zaświadczeniu o niepełnosprawności, zaświadczeniu z miejsca pracy, kopii orzeczenia sądowego, itp.), co może prowadzić do naruszenia autonomii informacyjnej jednostki. Podobne argumenty były przytaczane przez Rzecznika Praw Obywatelskich, posłów na Sejm oraz rodziców dzieci” (c.d. przywołanego uzasadnienia do projektu ustawy).

36 Widać to doskonale na przykładzie zaniedbywanej latami, a uregulowanej na skutek wyroku TK z 8.1.2013 r. (zob. przyp. 39), kwestii pozyskiwania danych na etapie rekrutacji.

37 Ustawa z 19.2.2004 r. o systemie informacji oświatowej, Dz.U. Nr 49, poz. 463 ze zm.