Tajemnica zawodów prawniczych we włoskiej regulacji. Tajemnica notarialna i komornicza

Monitor Prawniczy | 6/2014
Moduł: postępowanie cywilne, prawo cywilne, prawo karne
Miłosława Trzos

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

Niniejsze opracowanie jest ostatnim z trzech artykułów poświęconych skuteczności regulacji włoskiej ochrony tajemnic zawodów prawniczych. W „Monitorze Prawniczym” Nr 4/2014 przedstawione zostało pojęcie tajemnicy i przedmiotu prawnie chronionego przez tajemnicę we włoskiej regulacji dotyczącej ochrony tajemnic oraz tajemnica sędziowska, a w Nr 5/2014 regulacja dotyczącą tajemnicy sędziowskiej oraz adwokackiej z uwzględnieniem różnic między systemem polskim oraz włoskim, a także z naciskiem na specyfikę obu tych zawodów, które często różnią się od ich polskich odpowiedników.

Niniejszy artykuł dotyczy tajemnicy notarialnej i komorniczej. Ciekawa jest kwestia dotycząca zawodu notariusza, który zawiera w sobie zarówno cechy wolnego zawodu, jak i urzędnicze. Tego typu rozróżnienie zmienia typ tajemnicy, jaką podmiot jest związany i wpływa znacząco na zakres ochrony karnej samej tajemnicy. W piśmiennictwie uznano, że zawód notariusza jest wolnym zawodem, mimo że posiada pewne cechy urzędnicze, a tym samym należy rozpatrywać zagadnienia tajemnicy na równi z innymi wolnymi zawodami. Natomiast w odniesieniu do zawodu komornika należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że w przeciwieństwie do polskiego systemu nie mamy tu do czynienia z wolnym zawodem, gdyż komornik jest podmiotem pełniącym funkcje pomocnicze w stosunku do sędziego i jest zatrudniony bezpośrednio przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Tym samym spoczywa na nim już nie tajemnica zawodowa, ale urzędowa, jasno zostały też sprecyzowane zasady odpowiedzialności dyscyplinarnej za jej złamanie, a do odpowiedzialności karnej mają zastosowanie te same przepisy, które dotyczą tajemnicy sędziowskiej.

Wprowadzenie

Podobnie, jak to miało miejsce w przypadku innych zawodów prawniczych, na wstępie należy podkreślić różnicę między zawodem komornika w Polsce i we Włoszech, gdzie jest on urzędnikiem państwowym, na którym spoczywają obowiązki związane m.in. z postępowaniem egzekucyjnym. Komornik jest jednym z podmiotów subsydiarnych sędziego, który wykonuje swoje funkcje wewnątrz lokali sądowych i jest pracownikiem Ministerstwa Sprawiedliwości. Zagadnienia dotyczące tego zawodu zostaną omówione w dalszej części opracowania. Pierwsza część jest poświęcona regulacji tajemnicy w zawodzie notariusza, który z jednej strony pełni funkcje urzędnicze, z drugiej zaś wykonuje wolny zawód z wszystkimi konsekwencjami, jakie to za sobą niesie. Jak wskazano poniżej, ustawa o notariacie2 zawód ten definiuje jako urzędniczy, ale ustawodawstwo karne zrównoważyło go z innymi wolnymi zawodami, których dotyczy tajemnica zawodowa, a nie urzędowa.

Tajemnica notarialna
1. Akty normatywne dotyczące tajemnicy notarialnej
Pierwsza i dotychczas jedyna ustawa regulującą wykonywanie zawodu notariusza, pochodząca aż z 1913 r., nie statuowała obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej ani w trakcie postępowania sądowego, ani w stosunku do osób trzecich. Dlatego też w odniesieniu do obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w zawodzie notariusza należy powołać się na akty normatywne ogólnie obowiązujące takie jak: Kodeks karny3, Kodeks postępowania karnego4, Kodeks postępowania cywilnego5, w zakresie w jakim odwołuje się do włoskiego KPK, Kodeks o ochronie danych osobowych6 i jako jedyny dotyczący wyłącznie zawodu notariusza Kodeks Etyki Zawodowej7. Specyfika zawodu notariusza spowodowała, że może być on rozpatrywany zarówno pod kątem tajemnicy wiążącej się z funkcjami państwowymi, jak i z punktu widzenia tajemnicy obowiązującej podmioty wykonujące wolny zawód. Na mocy art. 1 ustawy o notariacie z 1933 r., notariusz jest urzędnikiem (pubblico ufficiale), któremu ustawodawca nadał uprawnienia do wykonywania określonego katalogu czynności, wskazanego w niniejszym artykule i wszelkich innych czynności, które na mocy innych ustaw mu przysługują. Z punktu widzenia prawa karnego, ustawodawca na mocy art. 357 włoskiego KK określił, że urzędnikami są podmioty, które pełnią publiczną funkcję ustawodawczą, sądowniczą lub administracyjną. Dlatego też, w nawiązaniu do uprawnień urzędnika państwowego nadanych notariuszom przez ustawę o notariacie z 1933 r., w odniesieniu do obowiązującej notariusza tajemnicy, należy powołać się na przepisy dotyczące tajemnicy urzędowej. Obowiązek zachowania tajemnicy urzędowej został nałożony na podmioty na mocy art. 326 włoskiego KK, który sankcjonuje zachowanie sprzeczne z prawem. Niniejsza norma stanowi, że urzędnik państwowy lub osoba pełniąca służbę państwową, która upowszechnia informacje urzędowe, które powinny zostać niejawne lub też ułatwia ich poznanie, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 3 lat. Kara pozbawienia wolności natomiast w wymiarze do jednego roku przewidziana jest w przypadku, gdyby ułatwienie dostępu do informacji nastąpiło w sposób nieumyślny. Natomiast w przypadku, gdy urzędnik w celu przysporzenia sobie lub innym podmiotom korzyści finansowych posługuje się informacją, która powinna pozostać niejawna, podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 5 lat. W przypadku, gdyby korzyści były niematerialne, kara pozbawienia wolności nie przekroczy 2 lat. Jednak ustawodawca nie zawarł w omawianych aktach prawnych żadnej definicji tajemnicy. W sytuacji rozważań kwestii tajemnicy zawodowej notariusza z punktu widzenia wolnego zawodu miałyby do niego zastosowanie przepisy dotyczące tajemnicy zawodowej, a tym samym – wyłączenia notariusza z obowiązku składania zeznań. Ustawodawca w nawiązaniu do zawodu notariusza i obowiązującej go tajemnicy wymienia notariusza wśród podmiotów, które mogą odmówić składania zeznań powołując się na tajemnicę zawodową. Notariusz, tak jak i adwokat, na mocy art. 200 włoskiego KPK może odmówić składania zeznań w związku z wiadomościami, które przedsięwziął w związku z wykonywanym przez niego urzędem. Tak, jak w przypadku adwokata, sędzia mając podstawy do to tego, aby uznać, że powołanie się na tajemnicę zawodową jest bezpodstawne, po zbadaniu zagadnienia może zobowiązać podmiot do składania zeznań, zwalniając go tym samym z obowiązku zachowania tajemnicy. Rozpatrywanie zawodu notariusza z punktu widzenia tajemnicy zawodowej wynika z faktu, że pomimo pełnienia swych funkcji jako urzędnik, jest on także powiernikiem, gdyż na mocy art. 47 ustawy o notariacie z 1933 r. jego zadaniem jest badanie woli stron, a tym samym staje się on, na równi z innymi podmiotami objętymi tajemnicą zawodową, „spowiednikiem”, którego zadaniem jest strzeżenie pewnych informacji. Obowiązek badania woli stron został ponadto nałożony na notariusza na mocy art. 67 regulaminu wykonawczego do ustawy o notariacie z 1933 r.8 Badając tajemnicę notarialną pod tym kątem, zastosować należałoby przepisy włoskiego KK dotyczące tajemnicy zawodowej, tak jak to miało miejsce w przypadku zawodu adwokata. Tym samym, na mocy art. 622 włoskiego KK, ktokolwiek ze względu na swój stan, wykonywany zawód lub pełniony urząd wyjawia bezzasadnie tajemnicę lub czyni to dla własnych korzyści lub w celu przysporzenia korzyści osobom trzecim, podlega karze grzywny, a przypadku szkodliwości czynu nawet karze pozbawienia wolności do jednego roku. Aby dobrze pojąć naturę tajemnicy zawodowej w odniesieniu do zawodu notariusza, należy bliżej przyjrzeć się interpretacji, jaką w piśmiennictwie nadano pojęciu zawodu w rozumieniu niniejszej normy. W odróżnieniu od poprzedniego Kodeksu karnego, zwanego Kodeksem Zanardelli9, art. 622 włoskiego KK nie wyszczególnia katalogu zawodów, co do których istnieje obowiązek zachowania tajemnicy. W ten sposób norma, mając charakter otwarty, unika wszelkich luk, ograniczając się do opisania sytuacji zawodowych i osobistych: stan, urząd, zawód, a tym samym odnosi się do pojęcia zawodu w szerokim znaczeniu, który ma charakter szerszy niż tradycyjne pojęcie wolnych zawodów10. Definicja zawodu, która jest w świetle niniejszego przepisu bardzo elastyczna, zawiera w sobie niektóre cechy, które są ogólnie rozpoznawane w typach działalności mających na celu świadczenie usług w sposób stały, ciągły i uznany przez otoczenie11. Wyłączone są z takiej interpretacji wszelkie usługi mające charakter okazjonalny. Zgodnie z piśmiennictwem, zawód notariusza może być zakwalifikowany do zawodów, których dotyczy tajemnica zawodowa, a o której mowa w art. 622 włoskiego KK. W definicji zawartej w art. 622 włoskiego KK mowa jest o pełnionym urzędzie, przez który rozumie się stałe lub czasowe wykonywanie działalności publicznej, pod warunkiem, że tajemnica ma naturę prywatną. Dlatego też niektórzy autorzy uważają, że w powyższej definicji można zawrzeć typ działalności wykonywanej przez notariusza12, zważywszy także na fakt, iż działalność notariusza zawiera elementy wolnego zawodu. Nieco starsze piśmiennictwo, nie biorąc jednak pod uwagę charakteru wolnego zawodu, bazując się na ustawie o notariacie z 1933 r., w której, jak już była mowa wcześniej, notariusz zostaje zdefiniowany jako urzędnik państwowy, stoi na stanowisku, że notariusz jest związany tajemnica urzędową, a nie zawodową, o której mowa w art. 622 włoskiego KK13. Tak jak już wspomniano, to właśnie specyfika zawodu notariusza powoduje, że z jednej strony, na mocy ustawy o notariacie z 1933 r. jest on definiowany jako urzędnik państwowy, który na rzecz Państwa i na mocy otrzymanego szczególnego przyzwolenia sporządza dokumenty mające charakter urzędowy. Z drugiej jednak strony, wykonuje on profesję posiadającą cechy wolnego zawodu. Mając powyższe na uwadze, niektórzy juryści14 w odniesieniu do zawodu notariusza wyszczególnili zarówno tajemnicę zawodową, jak i urzędową, która obowiązuje podmioty wykonujące takowy zawód. Na podstawie powyższego, według niektórych autorów, w większości przypadków podczas wykonywania swych funkcji notariusz spotyka się z wiadomościami mającymi charakter prywatny, a tym samym można tłumaczyć, że przysługuje mu prawo do odmowy składania zeznań na mocy art. 200 włoskiego KPK, jak to ma miejsce w przypadku innych wolnych zawodów wyszczególnionych w niniejszym przepisie. Rzadziej zdarza się, że notariusz podczas wykonywania swych czynności ma styczność z informacjami, których utajenie pozostaje w interesie administracji publicznej. Dopiero w tym ostatnim przypadku na notariuszu spoczywa obowiązek odmowy składania zeznań na mocy art. 201 włoskiego KPK, tak jak to ma miejsce w przypadku podmiotów, na których spoczywa tajemnica urzędowa, a nie uprawnienie, jak w przypadku zawodów wymienionych w art. 200 włoskiego KPK15. W odniesieniu natomiast do zagadnień tajemnicy ciążącej na notariuszu, Kodeks Etyki Zawodowej używa zwrotu „tajemnica zawodowa” (segreto professionale). Krajowa Rada Notarialna, która m.in. zajmuje się etyką zawodową, została utworzona w 1949 r. na mocy ustawy z 3.8.1949 r., Nr. 57716. Dopiero jednak na mocy art. 16 ustawy z 27.6.1991 r., Nr. 22017 Krajowej Radzie Notarialnej zostało powierzone zadanie sporządzenia Kodeksu Etyki Zawodowej. W istocie pierwszy Kodeks Etyki Notarialnej, pochodzący z 1994 r.18, podlegał wielokrotnym zmianom. Ostania z nich pochodzi z 2008 r. Wśród przepisów Kodeksu Etyki Zawodowej znajduje się również zapis dotyczący tajemnicy notarialnej, co do której używa się sformułowania „tajemnica zawodowa”. Został on ustanowiony w § 2, tytule II, dziale II, sekcji II i stanowi, że notariusz jest zobowiązany do rygorystycznego przestrzegania tajemnicy zawodowej, zarówno w odniesieniu do osób, które się doń zwracają, jak i do typu i zawartości pomocy notarialnej oraz do wszelkich wiadomości nabytych w trakcie jej wykonywania. Tajemnica nie jest ograniczona w czasie, gdyż jasno zostało określone, że trwa ona zarówno w trakcie, jak i po wykonaniu czynności notarialnej. Ponadto, na notariuszu spoczywa obowiązek dokonania wszelkich niezbędnych czynności mających na celu dbanie o to, aby także współpracownicy przestrzegali powyższej tajemnicy. Należy dodać, że unormowania przewidziane przez powyższy Kodeks mają moc wiążącą dla wszystkich podmiotów wykonujących zawód notariusza, gdyż zostały wydane przez uprawniony organ, w tym przypadku mowa o Krajowej Radzie Notarialnej, któremu zostało przyznane powyższe uprawnienie na mocy ustawy.
2. Przedmiot tajemnicy zawodowej
Jeśli przychylić się w takim przypadku do rozważań, które rozpatrują tajemnicę w zawodzie notariusza jako tajemnicę zawodową, bardzo ciekawy okazuje się jej zakres. Według niektórych jurystów19 jedyny przypadek, w którym występuje obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej, dotyczy testamentów. Taki obowiązek można wywnioskować z brzmienia art. 83 regulaminu wykonawczego do ustawy o notariacie, który przewiduje, że notariusz nie może wysłać kopi testamentu ani ujawnić jego treści lub istnienia w przypadku, gdy nie zostanie mu przedstawiony akt zgonu spadkodawcy. W przypadku, gdyby notariusz ze względu na wykonywany urząd powziął informacje o zgonie spadkodawcy, musi oficjalnie sprawdzić taką wiadomość i dopiero wówczas może poinformować o istnieniu testamentu podmioty mające interes w jego otwarciu lub ogłoszeniu. Tym samym, jeśli uznać, że jedynym przypadkiem, w którym obowiązuje tajemnica notarialna jest testament, wszelkie inne akty notarialne inter vivos mając charakter publiczny nie są objęte tajemnicą, a w konsekwencji nie można wymagać od notariusza jej zachowania co do ich istnienia, ani notariusz nie może się na nią powoływać w odniesieniu do takich akt20.
3. Porównanie zakresu tajemnicy w systemie włoskim i polskim
Można stwierdzić, że zakres obowiązywania tajemnicy notarialnej w obu systemach jest jednakowy, a jedyna zasadnicza różnica dotyczy źródeł jej obowiązywania. W polskim systemie tajemnica notarialna jest szerzej określona w ustawie z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie21, podczas gdy w systemie włoskim to Kodeks Etyki Zawodowej dopracował szczegółowo wiele aspektów. Polski ustawodawca, w przeciwieństwie do ustawodawcy włoskiego, już w PrNot określił niektóre aspekty etyki zawodowej, w tym obowiązek zachowania tajemnicy, nałożony na mocy art. 18 niniejszej ustawy. Włoski system ustanawia taki obowiązek bezpośrednio w Kodeksie Etyki Zawodowej, chociaż jego istnienie można było wywnioskować już na mocy wcześniej przytoczonych przepisów włoskiego Kodeksu postępowania karnego zarówno z 1930 r.22, jak i obowiązującego włoskiego KPK z 1988 r., gdyż notariusz został wymieniony w katalogu podmiotów, którym przysługuje ius tacendi. Ponadto, polski ustawodawca jasno określił, że obowiązek zachowania tajemnicy nie jest ograniczony w czasie, gdyż obowiązuje również po odwołaniu notariusza. Tego typu regulacja została wprowadzona we włoskim systemie na mocy Kodeksu Etyki Zawodowej, który określa, że tajemnica obowiązuje w trakcie trwania stosunku łączącego notariusza i klienta, jak również po jego ustaniu. Obydwa systemy na mocy odpowiednich kodeksów etyki zawodowej nakładają na notariusza obowiązek dbania o zachowanie tajemnicy, także przez pracowników kancelarii.
Tajemnica komornicza
1. Akty normatywne dotyczące tajemnicy komorniczej oraz odpowiedzialność za jej złamanie
Zawód komornika we włoskim systemie znacznie różni się od znanego na gruncie prawa polskiego. Komornik jest urzędnikiem, który pełni swoje funkcje wewnątrz struktur sądowniczych. Nie jest to podmiot wykonujący wolny zawód, ale jest pracownikiem wymiaru sprawiedliwości i pełni funkcje pomocnicze w stosunku do sędziego. Na gruncie prawa włoskiego należy mówić o podmiocie, którego kompetencje częściowo pokrywają się z wykonywanymi przez polskiego komornika. Jest on odpowiedzialny za doręczenia pism procesowych stron, akt postępowania na żądanie sądu lub strony, a ponadto może asystować sędziemu podczas rozprawy, pomimo, że de facto ta ostania funkcja nie jest nigdy przez niego wykonywana. Inne jego funkcje dotyczą fazy egzekucyjnej postępowania i są związane z windykacją należności, przeprowadzaniem eksmisji, licytacji itp. Jednak, nie mając do czynienia z wolnym zawodem, klient nie ma możliwości wyboru komornika, a zwracając się do UNEP (Ufficio Unico Notificazioni, Esecuzioni e Protesti – Jednolity Urząd ds. Doręczeń, Egzekucji Sądowych i Protestów), który działa przy właściwym sądzie, jego sprawą zajmuje się przypadkowy komornik, który pełni tam swoje funkcje. Zawód komornika powstał na mocy art. 3 Królewskiego dekretu o ustroju sądów powszechnych z 1941 r.23 Jednak dopiero w 1959 r.24 zostały uregulowane całościowo przepisy dotyczące jego wykonywania, a także kwestie związane z etyką zawodową oraz odpowiedzialnością dyscyplinarną podmiotów wykonujących niniejszą profesję. Ustawa, w przeciwieństwie do innych ustaw dotyczących zawodów prawniczych, jasno określa, jakim typem tajemnicy związany jest komornik. W części dotyczącej kar dyscyplinarnych, ustawodawca określa poszczególne kary dyscyplinarne oraz opisuje sytuacje, w przypadku wystąpienia których komornik im podlega. Artykuł 60 dekretu z 1959 r. stanowi, że komornik, który łamie swoje obowiązki, podlega następującym karom dyscyplinarnym: upomnienie pisemne, kara grzywny, zawieszenie oraz odwołanie. To właśnie w powyższej części znajdują się przepisy związane z odpowiedzialnością dyscyplinarną komornika za złamanie tajemnicy urzędowej. Jednak ustawa nie określa zakresu tej tajemnicy, ani jej nie definiuje, a jedynie denominuje ją jako tajemnicę urzędową. Na mocy art. 62 dekretu z 1959 r., w przypadku nieprzestrzegania przez komornika tajemnicy urzędowej podlega on karze grzywny dyscyplinarnej na rzecz Państwa, której wysokość nie może być niższa niż dziesiąta część miesięcznego wynagrodzenia i wyższa niż piąta jego część, a ponadto traci prawo do rocznego wzrostu wynagrodzenia. W przypadku, gdyby nieprzestrzeganie tajemnicy urzędowej spowodowało wystąpienie ciężkich szkód, na mocy art. 63 dekretu z 1959 r. komornik podlega karze zawieszenia na okres od 6 miesięcy do roku czasu. W powyższym okresie jest on pozbawiony prawa do wykonywania swoich czynności, traci prawo do pobierania miesięcznego wynagrodzenia, a ponadto przez okres kolejnych dwóch lat traci prawo do wszelkich podwyżek wynagrodzenia. W stosunku do powyższego zawodu, tak jak w przypadku zawodu sędziego, należy się powołać na omówione w artykule dotyczącym tajemnicy sędziowskiej25 przepisy włoskiego KK i KPK. Jak już wcześniej wspomniano, w odniesieniu do tajemnicy urzędowej w zawodzie sędziego, ustawodawca karny w art. 326 włoskiego KK określił trzy przypadki dotyczące złamania tajemnicy urzędowej, a mianowicie:
1) wyjawienie tajemnicy lub umożliwienie jej poznania; umożliwienie zarówno w sposób umyślny jak i nieumyślny; 2) bezprawne użycie informacji urzędowych, które powinny zostać niejawne w celu przysporzenia korzyści materialnych bezpośrednio dla siebie lub osób trzecich; 3) bezprawne użycie informacji urzędowych, które powinny zostać niejawne w celu przysporzenia korzyści niematerialnych bezpośrednio dla siebie lub osób trzecich albo w celu wyrządzenia szkody osobom trzecim.
W pierwszym z powyższych przypadków, czyn zabroniony jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 3 lat. Jednak gdyby umożliwienie poznania informacji objętych tajemnicą miało charakter nieumyślny, czyn jest zagrożony karą pozbawienia wolności do roku czasu. W drugiej z powyższych sytuacji, kara pozbawienia wolności wacha się od 2 do 5 lat, a w trzecim, gdy czyn jest popełniony w celu przysporzenia korzyści niematerialnych lub wyrządzenia szkody, jest on zagrożony karą pozbawienia wolności do lat dwóch. Ponadto, ze względu na rolę wykonywanego zawodu, tak jak to ma miejsce w przypadku sędziów, oprócz kary może zostać zastosowany także środek karny polegający na pozbawieniu praw publicznych. Także w tej sytuacji należy powołać się na przepisy szczególne dotyczące pozbawienia praw publicznych osób wykonujących określone funkcje publiczne lub pełniących określony urząd. W odróżnieniu od przypadków ogólnych zastosowania owego środka karnego, które są uzależnione od rodzaju kary pozbawienia wolności i jej długości, przepis szczególny, zawarty w art. 31 włoskiego KK, ma zastosowanie bez względu na długość wymierzonej kary. Jedyną przesłanką do jej zastosowania jest szczególna kwalifikacja sprawcy czynu, a nie, jak to ma miejsce w przypadku przepisów ogólnych dotyczących pozbawienia praw publicznych, rodzaj i długość kary. Nie oznacza to oczywiście, że komornik automatycznie musi zostać skazany także na pozbawienie praw publicznych. Taki przepis stanowi jedynie, że środek karny może zostać orzeczony bez względu na wymiar kary, jak to ma miejsce w innych sytuacjach.
2. Porównanie zakresu tajemnicy w systemie włoskim i polskim
Mając powyższe na uwadze, uznać można, że w odniesieniu do zawodu komornika pod rządami obu systemów – polskiego i włoskiego, mamy do czynienia z dwoma odrębnymi typami tajemnicy. Zawód komornika, tak jak i sędziego, we Włoszech jest związany z obowiązkiem zachowania tajemnicy urzędowej. W systemie polskim na mocy art. 20 ustawy z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji26, komornik jest zobowiązany do zachowania w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość w związku z wykonywanymi czynnościami. Powyższy obowiązek trwa także po odwołaniu komornika i ustaje on, gdy komornik składa zeznania przed sądem w charakterze świadka. De facto oznacza to, że komornikowi przysługuje ochrona przewidziana przez art. 180 polskiego KPK, gdyż w myśl § 11 Kodeksu Etyki Zawodowej27 spoczywa na nim tajemnica zawodowa, z której może być zwolniony tylko i wyłącznie przez sąd lub prokuratora. Jeśli bliżej przyjrzeć się brzmieniu art. 180 § 1 polskiego KPK, odmowa składania zeznań jest fakultatywna28. Dlatego też komornik w polskim systemie ma prawo powołać się na obowiązującą tajemnicę, natomiast w systemie włoskim mając do czynienia już nie z tajemnicą zawodową, a urzędową, na mocy art. 201 włoskiego KPK, komornik ma obowiązek odmówić składania zeznań, chyba że zeznania dotyczą okoliczności, w związku z którymi ustawodawca nałożył obowiązek udzielenia wymiarowi sprawiedliwości stosownych informacji. W przypadku pojawienia się wątpliwości co do zasadności odmowy, sąd może, po zbadaniu podstawy odmowy, zobowiązać komornika do złożenia zeznań w charakterze świadka. Dla przykładu w orzecznictwie uznano, że odmowa składania zeznań nie może być brana pod uwagę i w konsekwencji powołany świadek ma obowiązek zeznawać w sytuacji, gdy zeznanie dotyczy informacji, której ujawnienie nie wyrządzi szkody administracji publicznej29.
Podsumowanie
Włoska regulacja dotycząca ochrony tajemnicy w odniesieniu do zawodu notariusza i komornika jest złożona, ze względu na mnogość źródeł prawa i brak jasnej definicji pojęć. Podobną sytuację mogliśmy już zaobserwować w przypadku innych zawodów prawniczych. Z całą pewnością dużą rolę odgrywają w tym zakresie, oprócz oczywiście przepisów włoskiego KK i poszczególnych ustaw szczególnych, także kodeksy etyki zawodowej. Odnotować z całą pewnością należy, że ze względu na typ wykonywanego zawodu, system polski i włoski różnią się typami tajemnic. Nie zawsze to, co w polskim systemie jest określane mianem tajemnicy zawodowej, jest nią też we włoskim systemie. Różnica taka wynika z faktu, że niektóre z zawodów prawniczych we włoskim systemie nie są wolnymi zawodami. Takim przykładem jest funkcja komornika, która we Włoszech, w odróżnieniu od Polski, nie stanowi wolnego zawodu. Summary Regulation of legal professional privileges in Italy. Notary’s and bailiff’s privilege This article analyses the effectiveness of the regulation of legal professional privileges in Italy with respect to notaries and bailiffs. Worth noting is the profession of a notary, who is both a free professional and a public official. On the one hand, the Act on Notaries dating back to 1913 defines a notary as an official, and on the other later legislation classifies notaries on a par with other legal professions. This differentiation is actually very important as it changes the type of confidentiality by which a person is bound. In the former case we would deal with official secrecy, whereas in the latter with a professional privilege. This differentiation significantly affects also the scope of penal protection of confidential information itself. However, it has been assumed in literature that notaries practice a free profession despite the fact that they somewhat act as public officials, and therefore the issue of confidentiality has to be considered as in the case of other free professions. On the other hand, as regards the profession of a bailiff (court enforcement officer) it should be noted that contrary to the Polish system it is not a free profession since bailiffs act as judicial assistants and are employed directly by the Ministry of Justice. Hence they are bound by official secrecy rather than professional confidentiality. The Act on Bailiffs clearly provides that bailiffs are duty bout to keep official secrecy and moreover lays down the principles of disciplinary liability for its breaking. Penal responsibility for breaking a secret by a bailiff is regulated by the same provisions which have been repeatedly discussed in the article concerning judges’ privilege.

2 Ustawa z 16.2.1913 r. Nr 89, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 7.3.1913 r. Nr. 55; dalej jako: ustawa o notariacie z 1933 r.

3 Kodeks karny, zwany również kodeksem Rocco od nazwiska Ministra Sprawiedliwości, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 19.10.1930 r. Nr. 1398, opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 26.10.1930 r. Nr. 251; dalej jako: włoski KK.

4 Kodeks postępowania karnego, wprowadzony na mocy Dekretu Prezydenta Republiki z 22.9.1988 r. Nr. 447, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 24.10.1988 r. Nr. 250; dalej jako: włoski KPK.

5 Kodeks postępowania cywilnego, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 28.10.1940 r. Nr. 1443, opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 28.10.1940 r. Nr. 253.

6 Ustawa z 30.6.2003 r. Nr. 196, opubl. w Gazzetta Ufficiale n. 174 z 29.7.2003 r.

7 Kodeks Etyki Notarialnej został wydany na mocy uchwały Krajowej Rady Notarialnej z 5.4.2008 r. Nr. 2/56, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 30.7.2008 r. Nr. 177; dalej jako: Kodeks Etyki Zawodowej.

8 Il Regolamento di esecuzione della legge notarile, wydany na mocy Królewskiego Dekretu n. 1326 z 10.9.1914 r., opubl. w Gazzetta Ufficiale z 11.1.1915 r. nr. 7; dalej jako: regulamin wykonawczy do ustawy o notariacie.

9 Nazwa powyższego kodeksu pochodzi od nazwiska Ministra sprawiedliwości Giuseppe Zanardelli. Kodeks został wydany na mocy Dekretu Królewskiego z 30.6.1889, nr. 6133 i wszedł w życie po 6 miesiącach, dnia 1.1.1890 r. Obowiązywał on do wejścia w życie tzw. Kodeksu Rocco.

10 F. Antolisei [w:] Manuale di diritto penale, pod red. L. Conti, Mediolan 2002, s. 262.

11 F. Mantovani, Diritto penale parte speciale, CEDAM 2011, s. 577 i 578.

12 Komentarz do Kodeksu karnego, art. 622, pod red. M. Ronco-S. Ardizzone-B. Romano, UTET Giuridica, Mediolan 2009, s. 2911.

13 Ibidem.

14 R. Borgogno, Segreto Professional e riservatezza, Rzym 2012, s. 245–246 i s. 121, który cytuje V. Manzini, Trattato di diritto penale. T. VIII, Turyn 1985, s. 1017; S. Riccio, Abuso d’ufficio [w:] Novissimo Digesto Italiano. T. I, pod red. A. Azara i E. Eula, Turyn 1957, s. 115. Ci ostatni autorzy uważają, że w rozpatrywaniu tajemnicy notariusza przeważa aspekt nie wolnego zawodu, ale jego funkcja urzędnicza. Innego zdania są kolejni autorzy, na których powołuje się R. Bergogno, a mianowicie M. Petrone, Segreti (delitti contro l’inviolabilita’ dei) [w:] Novissimo Digesto Italiano. T. XVI, pod red. A. Azara i E. Eula, Turyn 1969, s. 974; P.L. VignaP. Dubolino, Segreto (Reati in materia di) [w:] Enciclopedia del Diritto. T. XLI, pod red. G. Landi, S. Lariccia i F. Piga, Mediolan 1989, s. 1087.

15 R. Borgogno, Segreto Professional e riservatezza, Rzym 2012, s. 245–246.

16 Opubl. w Gazzetta Ufficiale z 31.8.1949 r. Nr. 199.

17 Opubl. w Gazzetta Ufficiale z 24.7.1991 r. Nr. 172.

18 Opubl. w Gazzetta Ufficiale z 16.7.1994 r. dodatek, Nr. 165.

19 M.Di Fabio, Manuale di notariato, Giuffre’ 2006, s. 374.

20 Ibidem.

21 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 164 ze zm.; dalej jako: PrNot.

22 Kodeks postępowania karnego, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 19.10.1930 r. Nr. 1399 opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 26.10.1930 r. Nr. 251.

23 Królewski dekret z 30.1.1941 r. Nr. 12, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 4.2.1941 r. Nr. 28.

24 Dekret Prezydenta Republiki Włoskiej z 15.12.1959 r. Nr. 1229, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 1.2.1960 r. Nr. 26; dalej jako: dekret z 1959 r.

25 M. Trzos, Pojęcie tajemnicy i przedmiotu prawnie chronionego przez tajemnicę we włoskiej regulacji dotyczącej ochrony tajemnic. Tajemnica sędziowska, MoP Nr 4/2014, s. 219.

26 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr. 231, poz. 1376 ze zm.

27 Kodeks Etyki Zawodowej uchwalony na mocy uchwały Krajowej Rady Komorniczej z 18.11.1999 r., t.jedn. opubl. uchwałą Krajowej Rady Komorniczej z 8.2.2012 r., dostępny na: www.komornik.pl.

28 Art. 180 § 1: „Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy służbowej lub tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy”.

29 Orzeczenie Pretury przeciwko Saluzzo z 18.12.1990 r., w Dif.pen.91, z. 31, s. 84, cyt. za: Codice di Procedura Penale, pod red. V. Gevi, VI edycja, CEDAM 2009, s. 595.