Tajemnica zawodów prawniczych we włoskiej regulacji. Tajemnica adwokacka

Monitor Prawniczy | 5/2014
Moduł: prawo karne, postępowanie cywilne
Miłosława Trzos

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

Niniejsze opracowanie jest drugim z trzech artykułów poświęconych skuteczności regulacji włoskiej ochrony tajemnic zawodów prawniczych. W „Monitorze Prawniczym” Nr 4/2014 przedstawione zostało pojęcie tajemnicy i przedmiotu prawnie chronionego przez tajemnicę we włoskiej regulacji dotyczącej ochrony tajemnic oraz tajemnica sędziowska. W kolejnej części zostaną przeanalizowane przepisy, które dotyczą tajemnicy komorniczej oraz notarialnej. Niniejszy artykuł dotyczy tajemnicy adwokackiej. Przedstawione zostały unormowania dotyczące tego zagadnienia we włoskim prawie, z uwzględnieniem aspektu historycznego, a także różnice między włoskim i polskim prawem co do zakresu omawianej tajemnicy.

1. Wprowadzenie

We włoskim systemie prawnym, w odróżnieniu od polskiego systemu prawnego, nie istnieje wolny zawód radcy prawnego. Zawód adwokata we Włoszech obejmuje zakresowo zarówno czynności odpowiadające czynnościom adwokata, jak i radcy prawnego w znaczeniu, jakie zostało mu nadane przez polskiego ustawodawcę. Z tego też powodu, odrębna analiza przepisów dotyczących tajemnicy radcowskiej i adwokackiej nie będzie możliwa. W odniesieniu do zawodu adwokata, tajemnice należy rozpatrywać zarówno jako obowiązek adwokata, jak i jego prawo, dzięki któremu może on stać na straży interesów własnego klienta. Wielokrotnie w piśmiennictwie2 zwracano uwagę na znaczenie tajemnicy adwokackiej, a tym samym na ważność aspektu zaufania, którym powinien być nacechowany stosunek łączący adwokata z klientem, a który jest chroniony dzięki przysługującemu adwokatowi prawu do powołania się na istnienie tajemnicy w celu odmowy składania zeznań zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym.

2. Tajemnica adwokacka
2.1. Akty normatywne dotyczące tajemnicy adwokackiej
Pierwsza ustawa o adwokaturze, pochodząca z 1934 r.3, bezpośrednio nie wskazywała na obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej przez adwokata, ani też nie definiowała pojęcia tajemnicy zawodowej. Na mocy art. 12 ustawy o adwokaturze z 1934 r.4, do zakresu obowiązków adwokata należało wykonywanie zawodu z godnością i z honorem. Istnienie tajemnicy zawodowej można było wywnioskować z brzmienia art. 13 ustawy o adwokaturze z 1934 r.5, który stanowił, że adwokaci nie mogą być zobowiązani do zeznawania w jakimkolwiek postępowaniu co do faktów, które poznali ze względu na wykonywane czynności. Ustawodawca, nie definiując jasno pojęcia tajemnicy, jedynie określiła ogólnie jej zakres, w skład którego wchodzą wiadomości powierzone adwokatom lub im znane w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi. Ustawa nie określała również, czy tajemnicą są objęte wiadomości, co do których zainteresowany podmiot, w tym przypadku klient, prosił o jej zachowanie, czy też nie. Wydaje się, że aspekt woli podmiotu nie ma jakiegokolwiek znaczenia, zważywszy na fakt, iż ustawodawca określił generalnie, że adwokat jest wyłączony z obowiązku składania zeznań co do wiadomości powziętych w trakcie wykonywania czynności zawodowych bez specyfikacji, czy dotyczy to tylko i wyłącznie wiadomości, co do których klient prosił o jej zachowanie. Takie brzmienie powyższego przepisu wskazywało na obowiązek zachowania tajemnicy tylko i wyłącznie w sytuacji postępowania sądowego i w nawiązaniu do ogólnie nałożonego obowiązku składania zeznań. W zawiązku z takim rozwiązaniem prawnym, na mocy art. 351 Kodeksu postępowania karnego z 1930 r.6, adwokatowi przysługiwało i nadal przysługuje prawo powołania się na tajemnicę zawodową w celu zwolnienia się z obowiązku składania zeznań. Jednak w przypadku uznania tego powołania się przez Sąd za bezpodstawne, przystępowano do przesłuchania adwokata w roli świadka. W ustawie o adwokaturze z 1934 r. brak jest jakiegokolwiek nawiązania do obowiązku zachowania tajemnicy w stosunku do osób trzecich. Obowiązek taki jednak istniał i został nałożony na adwokatów na mocy art. 622 Kodeksu karnego7. Przepis ten, dotyczący tajemnicy zawodowej, stanowi, że ktokolwiek, ze względu na swój stan, wykonywany zawód lub pełniony urząd wyjawia bezzasadnie tajemnicę lub czyni to dla własnych korzyści lub w celu przysporzenia korzyści osobom trzecim, podlega karze grzywny, a przypadku szkodliwości czynu nawet karze pozbawienia wolności do jednego roku. Po krótkim zarysie historycznym należy przejść do analizy obecnej sytuacji prawnej dotyczącej tajemnicy adwokackiej. Istnienie obowiązku zachowania tajemnicy adwokackiej wynika z następujących aktów prawnych:
1) włoski KK: art. 622; 2) Kodeks postępowania karnego8: art. 200, 256 oraz 362; 3) Kodeks postępowania cywilnego9: art. 249; 4) Nowa ustawa o adwokaturze10: art. 6; 5) Kodeks etyki zawodowej z 1997 r.11: art. 9 i 58.
Jeśli chodzi o art. 622 włoskiego KK, można powołać na wyżej wskazane wywody, gdyż reforma Kodeksu karnego nie wpłynęła na zmianę brzmienia niniejszego artykułu, poza zwiększeniem wymiaru kary w przypadku popełnienia przestępstwa przez niektóre podmioty, do których jednak nie zaliczono adwokatów. Regulacja tajemnicy adwokackiej we włoskim KPK odnosi się do zróżnicowanych stanów faktycznych. Pierwszy z nich dotyczy możliwości odmowy składania zeznań ze względu na istnienie tajemnicy zawodowej. Artykuł 200 włoskiego KPK stanowi m.in., że adwokaci nie mogą być zobowiązani do składania zeznań co do faktów, które poznali ze względu na wykonywany przez nich zawód. Jednak w przypadku zaistnienia uzasadnionych wątpliwości co do podstawy odmowy składania zeznań przez adwokata, sędzia orzekający po dokonaniu niezbędnych ustaleń może zobowiązać adwokata do wystąpienia w charakterze świadka. Wiele dyskusji wzbudziła interpretacja niniejszego przepisu w nawiązaniu do wolności podmiotu w podjęciu decyzji odmowy składania zeznań. Analizując bliżej brzmienie niniejszej normy można wywnioskować, że to sam adwokat decyduje, co i w jakim stopniu stanowi tajemnicę zawodową i czy się na nią powołać odmawiając składania zeznań. Granica obowiązku składania zeznań została wskazana poprzez stwierdzenie, że podmiot dysponujący wiadomościami „ze względu na wykonywaną przez niego posługę, pełniony urząd lub wykonywany zawód” nie może być obowiązany do składania zeznań. Jednak to sam podmiot powołując się lub też nie na istnienie tajemnicy zawodowej pośrednio określa, czy posiadane przez niego informacje są objęte tajemnicą, czy też nie. Tylko w przypadku odmowy składania zeznań może interweniować sędzia i tylko w razie uzasadnionego podejrzenia co do zasadności odmowy składania zeznań. Dlatego też, część piśmiennictwa uznała12, że decyzja co do składania lub odmowy składania zeznań nie tylko leży w gestii adwokata, ale może on być zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy na podstawie woli powiernika i tym samym wystąpić w charakterze świadka. Z tej przyczyny w doktrynie można spotkać się z dwoma tezami dotyczącymi tajemnicy zawodowej. Pierwsza opiera się na kryterium obiektywnym oceny istnienia tajemnicy, natomiast u podstaw tej drugiej leży tzw. kryterium wolnej woli podmiotu (powiernika). Według zwolenników tej ostatniej, zważywszy na charakter stosunku między adwokatem a klientem, który powinien opierać się na zaufaniu, to sam powiernik decyduje, czy informacja jest, czy nie jest objęta tajemnicą13, co w przypadku odmowy składania zeznań stanowi podstawę powołania się przez adwokata na tajemnicę. Zwolennicy kryterium obiektywnego są jednak liczniej reprezentowani. Zgodnie z nim, wiadomości powierzone adwokatowi są objęte tajemnicą bez względu na wolę powiernika i bez względu na fakt, czy powiernik zdaje sobie sprawę z tego, że na mocy art. 622 włoskiego KK tajemnica adwokacka podlega ochronie14. Kolejne dwa zagadnienia związane z wykładnią art. 200 włoskiego KPK dotyczą weryfikacji podstawy odmowy składania zeznań w trakcie śledztwa oraz istnienia obowiązku po stronie sędziego w zakresie poinformowania podmiotu o możliwości odmowy zeznań ze względu na wystąpienie tajemnicy adwokackiej. W nawiązaniu do pierwszego z zagadnień, art. 362 włoski KPK stanowi, że prokurator zbiera informacje od osób mogących zrelacjonować okoliczności niezbędne do prowadzenia śledztwa. Jednocześnie ustawodawca wskazał, że do śledztwa ma zastosowanie m.in. art. 200 włoskiego KPK. Problem wynikający z takiego odwołania dotyczy ustalenia podmiotu oceniającego zasadność odmowę składania zeznań podczas śledztwa przez powołanie się na istnienie tajemnicy zawodowej. W powyższym przypadku godnym rozważenia jest określenie podmiotu (sędzia czy prokurator), w którego gestii leży decyzja o zasadności odmowy, zważywszy na fakt, że ma się do czynienia z dwoma różnymi etapami postępowania. Według niektórych opinii zastosowanie w odniesieniu do śledztwa art. 200 włoskiego KPK dotyczy wyłącznie możliwości wcześniejszego powołania się przez przesłuchiwany podmiot na istnienie tajemnicy, ale nie nadaje organom ścigania (w tym policji) możliwości decydowania o zwolnieniu podmiotu z obowiązku zachowania tajemnicy, a tym samym przymuszeniu do składania zeznań. Z drugiej jednak strony, wydaje się oczywiste, że odwołanie takie nie powinno napotykać jakichkolwiek ograniczeń, a tym samym podmioty występujące w trakcie śledztwa powinny posiadać te same uprawnienia, jakie przysługują sędziemu. Jednak to właśnie zwolennicy teorii, że prokurator podczas śledztwa jest uprawniony zobowiązać do składania zeznań, wyłączyli istnienie takiej możliwości po stronie policji dochodzeniowo-śledczej15. Jak już wcześniej wspomniano, wykładnia przepisu art. 200 włoskiego KPK dostarcza także wątpliwości co do istnienia po stronie sędziego obowiązku poinformowania podmiotów o możliwości powołania się na istnienie tajemnicy zawodowej. Na mocy art. 199 włoskiego KPK taki obowiązek spoczywa na sędzim w przypadku składania zeznań przez osoby z najbliższej rodziny oskarżonego, a w przypadku braku poinformowania o możliwości odmowy zeznań, złożone oświadczenia nie są ważne. Ustawodawca nie przewidział takiego obowiązku w odniesieniu do art. 200 włoskiego KPK, który nawiązuje do zeznań składanych przez osoby, które z racji wykonywanego zawodu posiadają określone informacje. Dotychczas tylko i wyłącznie w dwóch orzeczeniach Sąd Kasacyjny opowiedział się za obowiązkiem informowania także innych podmiotów niż najbliższa rodzina wymienionych w art. 200 włoskiego KPK16 co do możliwości odmowy składania zeznań17. Orzecznictwo karne, poza przytoczonymi dwoma wyjątkami, dotychczas wyłączyło taki obowiązek po stronie sędziego jasno ustalając, że prawo powołania się na tajemnicę leży po stronie specjalisty, ale nie wynika z niego obowiązek sędziego do poinformowania podmiotu o istnieniu takiego prawa. Takie rozwiązanie wydaje się być zresztą dość oczywiste, zważywszy na fakt, że podmioty wymienione w art. 200 włoskiego KPK (np. adwokaci, prywatni detektywi, lekarze, księgowi itd.) posiadają określone kompetencje zawodowe, a tym samym określoną wiedzę, której może brakować członkom najbliższej rodziny18, przez co znają przysługujące im prawa i spoczywające na nich obowiązki. Ponadto, takowe zapatrywanie izby karnej Sądu Kasacyjnego pokrywa się z orientacją izby cywilnej, która w podobnej sytuacji uznała za ważne zeznania złożone przez świadka, który wchodzi w skład katalogu przewidzianego w art. 200 włoskiego KPK, pomimo że nie został on poinformowany o przysługującym mu prawu do odmowy składania zeznań19. Powracając do analizy kolejnych przepisów włoskiego KPK, które otaczają ochroną tajemnicę adwokacką, należy powołać się na art. 256, który stanowi, że: „Osoby wskazane w art. 200 i 201 muszą niezwłocznie złożyć na żądanie władzy sądowniczej akty, dokumenty, także w oryginale jeśli tak zostało nakazane oraz dane, informacje, tudzież programy informatyczne, także za pośrednictwem odpowiednich nośników i wszelkie inne rzeczy, które posiadają z racji wykonywanego zawodu, chyba, iż zadeklarują na piśmie, że ma się do czynienia z tajemnicą państwową lub tajemnicą związaną z ich urzędem lub zawodem”. Takie rozwiązanie normatywne wskazuje na możliwość po stronie podmiotu, w analizowanym przypadku po stronie adwokata, odmowy złożenia niniejszych dokumentów powołując się na istnienie tajemnicy zawodowej (adwokackiej). Jednak kolejny ustęp niniejszego artykułu, w przypadku wystąpienia wątpliwości co do podstawy odmowy i po jej zbadaniu przez sędziego, przewiduje możliwość zobligowania do wykonania nakazu. Jak łatwo wywnioskować, mamy tutaj do czynienia z analogicznym rozwiązaniem, jakie zostało przewidziane w art. 200 włoskiego KPK. Z powyższego wynika, że odmowa współpracy z organami wymiaru sprawiedliwości na podstawie powołania się na istnienie tajemnicy zawodowej, zarówno w odniesieniu do składania zeznań w charakterze świadka, jak i w odniesieniu do nakazu złożenia dokumentów podlega (w przypadku wystąpienia wątpliwości co do jej zasadności) kontroli, a tym samym może się okazać, że tajemnica zawodowa, na którą powołuje się adwokat, nie jest wystarczająca do zwolnienia go z pewnych obowiązków, takich jak współpraca z wymiarem sprawiedliwości. Natomiast w postępowaniu cywilnym ochrona tajemnicy adwokackiej, jak i zresztą jakichkolwiek tajemnic zawodowych, jest przewidziana na mocy art. 249 włoskiego KPC, który jasno przewiduje, że w odniesieniu do przesłuchania w charakterze świadka mają zastosowanie art. 200, 201 i 202 włoskiego KPK dotyczące odmowy składania zeznań. Wśród aktów normatywnych na specjalną uwagę z całą pewnością zasługuje ustawa o adwokaturze z 2012 r. oraz Kodeks etyki zawodowej z 1997 r. Ustawa o adwokaturze z 2012 r., w przeciwieństwie do swojej poprzedniczki z lat 30., znacznie poszerzyła i uszczegółowiła zakres tajemnicy adwokackiej, a tym samym rozciągnęła ją także na inne podmioty współpracujące z adwokatem. Artykuł 6 ust. I ustawy o adwokaturze z 2012 r. jasno określił, że adwokat ma obowiązek zachowania tajemnicy w stosunku do osób trzecich w odniesieniu do faktów i okoliczności poznanych w związku z reprezentowaniem klienta w postępowaniu sądowym, a także tych okoliczności i faktów, które poznał w trakcie udzielania porad prawnych lub w związku z pomocą pozasądową. Nowa ustawa, w przeciwieństwie do swojej poprzedniczki, jasno określiła obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej także w stosunku do osób trzecich. Kolejna nowością, wprowadzona na mocy art. 6 ust. II ustawy o adwokaturze z 2012 r., jest rozciągnięcie obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej również na współpracowników kancelarii, nawet tymczasowych, stażystów oraz aplikantów. Poprzednia ustawa nie miała takowego zasięgu, mimo że niektóre rozwiązania zawarte w „nowej” ustawie znajdowały się już poniekąd w Kodeksie etyki zawodowej z 1997 r. oraz ustanowione przez orzecznictwo, o czym będzie mowa poniżej. Ustawodawca, rozciągając na mocy art. 6 ust. II zakres tajemnicy zawodowej także na inne podmioty, nałożył na adwokata expressis verbis obowiązek czuwania nad jej przestrzeganiem. Z całą pewnością kolejnym rewolucyjnym rozwiązaniem zastosowanym przez ustawodawcę w ustawie o adwokaturze z 2012 r. jest poszerzenie katalogu podmiotów, które na mocy art. 200 włoskiego KPK i w drodze odwołania na mocy art. 249 włoskiego KPC, nie mogą być obowiązane do składania zeznań. Takie postanowienie zostało wprowadzone na mocy art. 6 ust. III ustawy o adwokaturze z 2012 r., który jasno określił, że adwokaci, jego współpracownicy oraz podwładni nie mogą być zobowiązani do składania zeznań w jakimkolwiek postępowaniu w nawiązaniu do wszystkiego, czego dowiedzieli się w związku z wykonywanymi przez nich funkcjami. Na mocy art. 6 ust. IV ustawy o adwokaturze z 2012 r., konsekwencją złamania tajemnicy adwokackiej jest odpowiedzialność dyscyplinarna, a w nawiązaniu do współpracowników złamanie tajemnicy na nich ciążącej może skutkować rozwiązaniem stosunku pracy lub współpracy. Pozostają oczywiście niezmienne przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej za złamanie tajemnicy zawodowej, o których była mowa wcześniej. Jak wspomniano, ustawa o adwokaturze z 2012 r. znacznie poszerzyła zakres podmiotów zobowiązanych do zachowania tajemnicy, a przede wszystkim do katalogu podmiotów, którym przysługuje prawo odmowy składania zeznań, włączyła również aplikantów. Dotychczas pomimo istnienia luki prawnej dotyczącej aplikantów w tym zakresie (katalogu, o którym mowa w art. 200 włoskiego KPK), Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z 8.4.1997 r.20 uznał, że prawo powołania się na tajemnicę przysługuje również aplikantom, którzy na mocy ustawodawstwa mającego zastosowanie do aplikacji adwokackiej, de facto sprawują funkcje analogiczne do tych, jakie pełni adwokat, a tym samym mają styczność z informacjami chronionymi przez tajemnicę. Analizując tajemnicę adwokacką, nie można pominąć postanowień Kodeksu etyki zawodowej z 1997 r. Kodeks rozpatruje tajemnicę adwokacką w dwojakim aspekcie: obowiązku, jak i zarazem podstawowego prawa zarówno adwokata, jak i klienta. Jako prawo znajduje ono odzwierciedlenie w art. 200 włoskiego KPK, o którym była mowa powyżej, na mocy którego adwokat nie może być zobowiązany do składania zeznań dotyczących wiadomości powziętych w związku z wykonywanym zawodem. W aspekcie obowiązku, tajemnica adwokata jest rozpatrywana przez Kodeks etyki zawodowej w art. 9, który stanowi, że obowiązek dotyczy zarówno wiadomości powziętych w drodze działań sądowych, jak i pozasądowych, oraz ma zastosowanie zarówno do informacji dotyczących obecnych, jak i byłych klientów, a także osób, które zwróciły się do adwokata po poradę prawna, ale adwokat nie podjął się ich reprezentowania. Ponadto, tajemnicą zostały objęte wszelkie usługi, które adwokat świadczył lub świadczy na rzecz klienta. Na adwokata został także nałożony obowiązek czuwania nad przestrzeganiem tajemnicy i zachowaniem dyskrecji przez współpracowników i podwładnych. Zważywszy na fakt, że Kodeks etyki zawodowej pochodzi z 1997 r., z całą pewnością wyprzedzał on własne czasy, i to zarówno z punktu widzenia nałożonego na adwokata obowiązku kontroli podwładnych, który ustawowo został wprowadzony w 2012 r., jak i pod względem nałożenia obowiązków, które jasno zostały określone dopiero na mocy ustawy o ochronie danych osobowych, zwanej „Kodeksem o ochronie danych osobowych”21. Kodeks etyki zawodowej, w art. 9 ust. IV przewiduje wyjątki od ogólnego obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej. Upowszechnienie informacji dotyczących klienta jest dopuszczalne, gdy jest niezbędne dla:
1) obrony procesowej klienta; 2) zapobieżenia popełnieniu szczególnie ciężkiego przestępstwa przez klienta; 3) przedstawienia faktów w przypadku sporu procesowego między adwokatem a klientem; 4) przedstawienia faktów w przypadku postępowania procesowego dotyczącego sposobu przeprowadzenia obrony interesów klienta (zob. wykres na str. 278).
W każdym z powyższych przypadków, obowiązek ujawnienia informacje powinien ograniczać się tylko do tych, które są niezbędne do zabezpieczenia dóbr prawnie chronionych. Jak można z powyższego wywnioskować, tajemnica adwokacka jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem adwokata, ale dzięki pozycji przyjętej w piśmiennictwie tajemnica adwokacka została również uznana za podstawowe i subiektywne (osobiste) prawo klienta. Porównując Kodeks etyki zawodowej z 1997 r. z Kodeksem o ochronie danych osobowych, ten pierwszy jest bez wątpienia prekursorem, a ponadto w sposób szerszy zabezpiecza interesy prawnie chronione, gdyż odnosi się zarówno do klientów, byłych klientów jak i osób, które zwróciły się do adwokata po poradę, a ten nie przyjął pełnomocnictwa. Nie można również zapomnieć o tym, że Kodeks etyki zawodowej z 1997 r. w art. 9 ust. IV jasno określił granice tajemnicy zawodowej, w przypadku gdy ujawnienie niektórych wiadomości jest niezbędne do celów procesowych, co wynika z potrzeby zagwarantowania prawa do dochodzenia na drodze sądowej roszczeń samego adwokata. Dlatego też, aby móc faktycznie zagwarantować powyższe prawo okazuje się często niezbędne wyjawienie danych stanowiących tajemnicę klienta lub osób trzecich, których postępowanie dotyczy. Zważywszy na fakt, że na podstawie Kodeksu etyki zawodowej z 1997 r. ochrona danych wydaje się być dostatecznie zagwarantowana, środowisko adwokackie wniosło o wyłączenie adwokatów z dodatkowo nałożonych przez Kodeks o ochronie danych osobowych obowiązków. Powyższy Kodeks o ochronie danych osobowych w odniesieniu do zawodu adwokata znajduje następujące zastosowanie:
1) na mocy art. 8 ust. II lit. e), wyłączona jest możliwość odmowy zgody na przetwarzanie danych osobowych przez osobę zainteresowaną, jeśli przetwarzanie ma na celu ochronę praw na drodze sądowej; 2) na mocy art. 24, przetwarzanie danych nie wymaga zgody osoby zainteresowanej, jeśli następuje ono w celu obrony praw i jeśli ich przetwarzanie jest dokonywane wyłącznie w takim celu i przez okres do tego niezbędny; Tajemnica adwokacka jako uprawnienie i obowiązek nałożony na adwokata. 3) na mocy art. 46, prawo do przetwarzania danych w sądownictwie przysługuje w granicach kompetencji – Ministerstwu, Krajowej Radzie Sądowniczej oraz urzędom sądowym; 4) na mocy art. 47, nie ma zastosowania dyscyplina dotycząca ochrony danych osobowych w przypadku, gdy zostaną one zebrane i zarządzane w ramach toczącego się postępowania.
Zważywszy na tak przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie, Sąd Kasacyjny określił, że w przypadku konfliktu pomiędzy potrzebą ochrony prywatności a obroną praw w postępowaniu sądowym, przeważający charakter ma potrzeba ochrony praw w postępowaniu. Dlatego też Sąd Kasacyjny uznał, że nie łamie przepisów adwokat, który doręczył osobom trzecim sądowy nakaz dotyczący obowiązku złożenia przez nich dokumentów, z treści którego można było wywnioskować informacje dotyczącego zdrowia klienta22. Należy dodać, że adwokat, podobnie jak inne podmioty, jest zobowiązany do przestrzegania przepisów dotyczących przetwarzania danych osobowych, a tym samym mają zastosowanie w odniesieniu do wykonywanej przez niego działalności następujące przepisy Kodeksu o ochronie danych osobowych:
1) na mocy art. 13 adwokat jest zobowiązany do poinformowania klienta ustnie lub pisemnie o:
a) celach i sposobie przetwarzania danych; b) obowiązku czy fakultatywności powierzenia takowych danych; c) skutkach ewentualnej odmowy oraz o prawie wglądu do takich danych, o którym mowa w art. 7 niniejszego kodeksu; d) podmiotach, którym takie dane mogą zostać przekazane lub które mogą mieć do nich dostęp, jako odpowiedzialni za ich przetwarzanie; e) podmiocie upoważnionym do przetwarzania oraz osobie odpowiedzialnej za proces przetwarzanie danych.
Obowiązek informacji, na mocy art. 13 ust. 5, nie powstaje w stosunku do osób trzecich, jeśli dane są przetwarzane na potrzeby procesowe i przez okres bezwzględnie konieczny;
2) na mocy art. 23 nie jest potrzebna zgoda na przetwarzanie danych wspólnych, szczególnie chronionych i sądowych, jeśli zachodzi to w trakcie postępowania sądowego lub na etapie poprzedzającym postępowanie oraz w jego fazie przygotowawczej; 3) środki zabezpieczeń zostały przewidziane na mocy art. 31 i 34. Niniejsze przepisy stanowią, że dane osobowe podlegają ochronie i kontroli na podstawie wiedzy i dzięki dostępnym środkom technicznym w taki sposób, aby ograniczyć w jak największym stopniu przypadki dostępu do danych przez osoby nieupoważnione lub ich przetwarzanie w sposób niezgodny z prawem. Natomiast przetwarzanie danych za pośrednictwem systemów informatycznych jest dozwolone, jeśli są zapewnione określone minimalne środki zabezpieczeń, ex art. 34 oraz warunki techniczne i organizacyjne takie jak:
a) uwierzytelnianie; b) ustanowienie procedur poświadczeń uwierzytelniania; c) korzystania z systemu zezwoleń; d) okresowe aktualizowanie obszaru przetwarzania przez pojedyncze podmioty lub osoby odpowiedzialne za zarządzanie i konserwację urządzeń elektronicznych; e) ochrona narzędzi elektronicznych i danych przed niezgodnym z prawem przetwarzania, nieautoryzowanym dostępem i przed niektórymi programami komputerowymi; f) ustanowienie procedur przechowywania kopii zapasowych, przywracanie dostępności danych i systemów; g) przyjęcie technik szyfrowania lub kodów identyfikacyjnych dla przetwarzania danych dotyczących stanu zdrowia lub życia seksualnego;
4) ponadto, w przypadku przetwarzania elektronicznego danych, na mocy art. 34 został nałożony obowiązek stworzenia i corocznej aktualizacji (do dnia 3 marca każdego roku) dokumentu polityki bezpieczeństwa. Jednak na mocy ustawy n. 35 z 4.4.2012 r.23 obowiązek stworzenia i aktualizacji został zniesiony ze skutkiem natychmiastowym.
Powyższe specyfikacje techniczne zawarte w załączniku B) do Kodeksu o ochronie danych osobowych, na podstawie art. 36 są okresowo aktualizowane na mocy dekretów ministra sprawiedliwości wydanych w porozumieniu z ministrem innowacji i technologii oraz z ministrem do spraw uproszczeń regulacji prawnych.
2.2. Porównanie zakresu tajemnicy w systemie włoskim i polskim
Zasadnicza różnica pomiędzy powyższymi systemami dotyczy źródeł prawa, które nakładają obowiązek zachowania tajemnicy. Polska ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze24 nie nakłada na adwokata obowiązku zobowiązania współpracowników do przestrzegania tajemnicy zawodowej. Powyższy obowiązek wynika z § 19 zawartego w Zbiorze Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, zwanego Kodeksem Etyki Adwokackiej25. Włoski system przewiduje taki obowiązek zarówno w ustawie o adwokaturze z 2012 r., o której była mowa powyżej, jak i w Kodeksie etyki zawodowej z 1997 r. Ponadto, włoska ustawa o adwokaturze z 2012 r. rozszerza zbiór podmiotów zwolnionych z obowiązku składania zeznań w związku z nałożonym na nich obowiązkiem zachowania tajemnicy poza katalog przewidziany we włoskim, gdyż bezpośrednio przewiduje, że zarówno współpracownicy adwokata, jak i aplikanci, są zwolnieni z obowiązku składania zeznań. Włoska ustawa o adwokaturze z 2012 r. ma nieco szerszy zakres niż jej polski odpowiednik, w części stanowiącej, że złamanie tajemnicy przez współpracowników lub aplikantów stanowi przesłankę rozwiązania łączącego ich stosunku. Z powyższego wynika, że ustawa o adwokaturze z 2012 r. ma szerszy zakres, gdyż w art. 6 zawiera regulacje zarówno z zakresu prawa pracy (przesłanki zwolnienia w przypadku złamania obowiązku zachowania tajemnicy przez współpracowników), jak i z prawa karnego procesowego (włączenie współpracowników i aplikantów do katalogu podmiotów, o których mowa we włoskim KPK). W nawiązaniu do okresu obowiązywania tajemnicy zawodowej adwokata, polski ustawodawca w art. 6 ust. 2 jasno określa, że taki obowiązek nie może być ograniczony w czasie. Takiej regulacji brak we włoskiej ustawie, jednak pomimo tego, na podstawie brzmienia art. 9 włoskiego Kodeksu etyki zawodowej z 1997 r., można wywnioskować brak ograniczenia czasowego tego obowiązku, bowiem wiąże adwokata także w stosunku do byłych klientów. Oznacza to, że pomimo rozwiązania stosunku łączącego adwokata z klientem na tym pierwszym nadal spoczywa powyższy obowiązek bez względu na upływ czasu. W piśmiennictwie jednak poświęcono wiele uwagi sytuacji, w której podmiot chroniony przez tajemnicę adwokacką, w tym przypadku klient, nie ma potrzeby, aby informacje pozostały nadal poufne lub zwalnia adwokata z obowiązku zachowania tajemnicy. Zauważono ponadto, że mając do czynienia z obowiązkiem nałożonym na mocy prawa, i to bez względu na wolę lub też świadomość podmiotu chronionego, adwokatowi nadal przysługuje ius tacendi i tym samym prawo do powołania się na istnienie tajemnicy, w przeciwieństwie do systemu niemieckiego, w którym w przypadku zwolnienia adwokata od zachowania tajemnicy traci on prawo powołania się na tajemnicę zawodową i spoczywa na nim obowiązek składania zeznań26. Należy także zwrócić uwagę na odpowiednie przepisy włoskiego KPK dotyczące zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy. Polski ustawodawca w art. 180 KPK stanowi, że zwolnienie co do faktów objętych tajemnicą może nastąpić, gdy występują łącznie dwie przesłanki. Pierwsza z nich to dobro wymiaru sprawiedliwości, natomiast druga to niemożność ustalenia faktu na podstawie innego dowodu. Włoski system pod tym względem jest znacznie mniej precyzyjny, gdyż ustawodawca w art. 200 włoskiego KPK określa, że podmiot może powołać się na istnienie tajemnicy, lecz w przypadku wystąpienia po stronie sądu wątpliwości co do podstawy takiego powołania, sąd po zbadaniu sprawy może zobowiązać podmiot do składania zeznań. Po bliższej analizie zagadnienia z łatwością można dojść do wniosku, że tajemnica w postępowaniu karnym jest chroniona w sposób bezwzględny, gdyż nie zależy od dobra wymiaru sprawiedliwości czy też braku innych dowodów, a zobowiązanie podmiotu do składania zeznań może nastąpić jedynie, gdy powołanie się na istnienie zachowania tajemnicy wydaje się bezpodstawne i jedynie po zbadaniu tej podstawności. Zasadność powołania się na istnienie obowiązku zachowania tajemnicy podlega badaniu tylko i wyłącznie z punktu widzenia istnienia określonych kwalifikacji zawodowych, które są wymienione przez ustawodawcę w art. 200 włoskiego KPK, a nie poufności samej wiadomości27. W przeciwieństwie do poprzedniego włoskiego KPK30, badanie zasadności powołania się na obowiązek zachowania tajemnicy nie wymaga zaistnienia okoliczności polegającej na niemożności prowadzenia postępowania z braku tych zeznań. Oznacza to, że badanie zasadności powoływania się na obowiązek zachowania tajemnicy może zostać przeprowadzone już wówczas, gdy wystąpi wątpliwość po stronie sądu i to bez względu na to, czy ewentualny brak zeznań uniemożliwiłaby kontynuację postępowania. Z powyższego wynika, że nakaz zeznawania wydany przez sąd w sytuacji, gdy podmiot powoła się na tajemnicę bez zbadania zagadnienia, powoduje nieważność tych zeznań, na mocy art. 191 włoskiego KPK. W części piśmiennictwa uznano jednak, że obowiązek składania zeznań, nałożony na mocy art. 51 włoskiego KK, o którym była mowa wcześniej, dotyczy także podmiotów wskazanych w art. 200 włoskiego KPK, którym przysługuje ius tacendi, a tym samym składając zeznania nie popełniają przestępstwa złamania tajemnicy zawodowej, o którym mowa w art. 622 włoskiego KK28. Tego typu teorie spotkały się jednak z mocną krytyką, według której ius tacendi wprowadzony na mocy art. 200 włoskiego KPK mającego charakter lex specialis przeważa nad obowiązkiem ustalonym na mocy art. 51 włoskiego KK, będącego legis generalis. Diametralnie inna wydaje się ta sama kwestia w stosunku do profesjonistów niewchodzących w skład katalogu wymienionego w art. 200 włoskiego KPK, gdyż w ich przypadku, nieprzysługujący im ius tacendi nakaz sądu do złożenia zeznań, jest przesłanką wyłączającą popełnienie przestępstwa złamania tajemnicy zawodowej29.
3. Podsumowanie
Tajemnica adwokacka została nałożona na adwokatów zarówno na mocy przepisów ustawy o adwokaturze z 2012 r., jak i na mocy Kodeksu etyki zawodowej z 1997 r. Obydwa te akty prawne wydają się być dość wyczerpujące i odnoszą się także do personelu pomocniczego oraz aplikantów. Z całą pewnością należy uznać, że ustawa o adwokaturze z 2012 r. należy do jedynych w swoim rodzaju, gdyż rozciąga obowiązek zachowania tajemnicy w sposób wyraźny na współpracowników, także tych okazjonalnych oraz pracowników kancelarii. Ponadto, niniejsza ustawa gwarantuje możliwość powołania się na tajemnicę także ze strony tych podmiotów, a tym samym stanowi, że nie mogą być oni zobowiązani do składania zeznań. Takie uregulowanie prawne jest dość innowacyjne w stosunku do regulacji dotyczących innych podmiotów wykonujących zawody prawnicze i z całą pewnością mogłoby posłużyć za wzór. Summary Regulation of legal professional privileges in Italy. Solicitor-client privilege The first Law on the Bar, dating back to 1934, does not explicitly regulate the issue of professional privileges and their existence is inferred from the provision of Art. 622 of the Italian Penal Code of 1930. However, many discussions are aroused by the regulation of the Italian Code of Criminal Procedure which leaves it to the person concerned to decide whether the information they possess is covered by the privilege or not. The same person decides whether the privilege is to be utilized or not, and therefore whether the information received is confidential. Only in a situation of justified doubts the court may verify the legitimacy of such invocation. With reference to the issue of professional privilege also the provisions of the 1997 Code of Professional Conduct which describes the situations which relieve an advocate from the duty to keep information secret and concern e.g. judicial requirements, namely disclosure of information needed for the defence or in order to prevent a crime. The article analyses also the provisions of the new Act on the Bar of 2012 which included associates and paralegals working in a law office into the catalogue of persons entitled to claim the privilege in case they are called as witnesses.

2 U. Perfetti, Ordinamento e deontologia Forense, CEDAM, 2011 r., s. 157 i n.; R. Danovi, Commentario del Codice Deontologico Forense, Giuffre’, Mediolan 2004 r., s. 191; P. Perrini, Riservatezza e deontologia professionale, „Il Civilista”, Milano grudzień 2007, s. 65–70.

3 Ustawa n. 26 z 22.1.1934 r., opublikowana w Gazzetta Ufficiale z 30.1.1934 r., Nr. 24. Ustawa ta nadawała moc wykonawczą Królewskiemu Dekretowi Ustawodawczemu z 27.11.1933 r., Nr. 1578; dalej jako: ustawa o adwokaturze z 1934 r.

4 Art. 12 ustawy o adwokaturze z 1934 r.: „Adwokaci muszą wykonywać swój urząd z godnością i honorem, stosownie do zadań, do których wykonywania są powołani przez wymiar sprawiedliwości”.

5 Art. 13 ustawy o adwokaturze z 1934 r.: „Adwokaci nie mogą być zobowiązani do zeznawania w jakichkolwiek procesach na temat tego co zostało im powierzone lub czego się dowiedzieli w związku z własnym urzędem (…)”.

6 Kodeks postępowania karnego, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 19.10.1930 r., Nr. 1399 opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 26.10.1930 r., Nr. 251; dalej jako: włoski KPK30.

7 Kodeks karny, zwany również kodeksem Rocco od nazwiska Ministra Sprawiedliwości, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 19.10.1930 r., Nr. 1398, opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 26.10.1930 r., Nr. 251; dalej jako: włoski KK.

8 Kodeks postępowania karnego, wprowadzony na mocy Dekretu Prezydenta Republiki z 22.9.1988 r., Nr. 447, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 24.10.1988 r., Nr. 250; dalej jako: włoski KPK.

9 Kodeks postępowania cywilnego, wprowadzony na mocy Dekretu królewskiego z 28.10.1940 r., Nr. 1443, opubl. w dodatku do Gazzetta Ufficiale z 28.10.1940, Nr. 253; dalej jako: włoski KPC.

10 Ustawa z 31.12.2012 r., Nr. 247, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 18.1.2013 r., Nr. 15; dalej jako: ustawa o adwokaturze z 2012 r.

11 Ustanowiony na mocy uchwały Naczelnej Rady Adwokackiej (Consiglio Nazionale Forense) z 17.4.1997 r., ze zm. wprowadzonymi na mocy uchwał z 16.10.1999 r., z 26.10.2002 r., z 27.1.2006 r., z 18.1.2007 r., z 12.6.2008 r. i z 15.7.2011 r.

12 Diddi, Il segreto professionale alla prova dei fatti, „Diritto penale e processo”, z. 6S z 2012 r., s. 29–33.

13 F. Codero, Codice di procedura penale, komentarz do art. 200 KPK, Turyn 1992 r., s. 246–247 oraz G. Azzali, Prove penali e segreti, Mediolan 1967, s. 42.

14 V. Perchinunno, I limiti soggettivi della testimonianza nel processo penale, Mediolan 1972, s. 182.

15 F.M. Grifantini, Il segreto difensivo nel processo penale, Turyn 2001, s. 14.

16 W momencie wydania powyższego orzeczenia miały zastosowanie przepisy KPK30, a odwołanie dotyczyło de facto art. 351 KPK30, którego tekst został przeniesiony do włoskiego KPK i skodyfikowany w art. 200.

17 Corte di Cassazione, Sez. III, orzeczenie Nr. 139 z 24.1.1966 r., na mocy którego ustanowiono, że pod groźbą nieważności zeznań sąd powinien poinformować adwokata o przysługującemu mu prawie powołania się na tajemnicę zawodową. Corte di Cassazione, Sez. V, orzeczenie Nr. 22827/2004 na mocy, którego analogiczne postanowienie zostało wydane w odniesieniu do duchownych, którym zgodnie z art. 200 włoskiego KPK, ust. I, pkt a) przysługuje prawo powołania się na tajemnicę. Także w tym przypadku Sąd Kasacyjny wskazał na obowiązek poinformowania o prawie odmowy składania zeznań.

18 Corte di Cassazione, Sez. VI, orzeczenie Nr. 9866 z 11.2.2009 r.

19 Corte di Cassazione, Sez.lavoro, orzeczenie Nr. 2058/1996.

20 Nr. 87, opubl. w Gazzetta Ufficiale 1a Serie Speciale – Corte Costituzionale n. 16 z 16.4.1997), zob. www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1997/04/16/097C0324/s1;jsessionid=pdur6QHOPU1Bt5xWoTRw4w__.ntc-as1-guri2a

21 Ustawa z 30.6.2003 r., Nr. 196, opubl. w Gazzetta Ufficiale z 29.7.2003 r. Nr. 174; dalej jako: Kodeks o ochronie danych osobowych.

22 Corte di Cassazione, Sezioni Unite, orzeczenie z 8.2.2011 r., Nr. 3034.

23 Ustawa opubl. w Gazzetta Ufficiale z 6.4.2012 r., Nr. 82.

24 T. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.

25 T. jedn. ogłoszony na podstawie uchwały Nr 52/2011 NRA z 19.11.2011 r. w brzmieniu ogłoszonym Obwieszczeniem Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z 14.12.2011 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu.

26 R. Borgogno, Segreto Professional e riservatezza. Profili penali e implicazioni sistematiche, Rzym 2012, s. 271.

27 Ibidem, s. 266–267.

28 V. Manizni, Trattato di diritto penale italiano, T. VIII, Turyn 1985, s. 1030.

29 R. Borgogno, op. cit., s. 269.