Tajemnica psychiatryczna

Monitor Prawniczy | 14/2014
Moduł: prawo cywilne, prawo karne, postępowanie cywilne, prawo pracy
Piotr Chorbot

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

 

Niniejszy artykuł dotyczy tajemnicy psychiatrycznej, uregulowanej w art. 50 ust. 1 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego1. Rozważania zawarte w opracowaniu odnoszą się m.in. do: prawnych aspektów obowiązywania omawianej tajemnicy, przedmiotu ochrony, podmiotów chronionych, podmiotów obowiązanych do ochrony informacji objętych tajemnicą, zasad odpowiedzialności w przypadku jej naruszenia. Zwrócono uwagę na specyficzny charakter tej tajemnicy, wyrażony w jej subsydiarnym charakterze wobec tajemnicy lekarskiej. Wskazano i omówiono również przyczyny, dla których tajemnica psychiatryczna została przez prawodawcę unormowana w sposób szczególny.

Wprowadzenie

Zagadnienie tajemnicy psychiatrycznej będzie rozpatrywane jako kwalifikowana forma tajemnicy lekarskiej. Trzeba mieć na uwadze, że zagadnienie którejkolwiek z tych tajemnic, tj. lekarskiej lub psychiatrycznej, należy do szczególnie istotnych kwestii z punktu widzenia etyki zawodu lekarza. Już w przysiędze Hipokratesa2 zostało napisane, że: „O tym, co zobaczę i usłyszę przy leczeniu lub też czego dowiem się poza leczeniem o życiu ludzi odnośnie do spraw, których nie wolno powtarzać, zachowam milczenie i będę to uważał za świętą tajemnicę”. S. Ładoś3 stwierdza, że w polskiej nauce psychiatrii obowiązek zachowania tajemnicy psychiatrycznej traktuje się niezwykle rygorystycznie. Powodem jest ciągle niski poziom tzw. kultury psychiatrycznej społeczeństwa, który wyraża się w nieodpowiednich postawach społeczeństwa wobec osób z zaburzeniami psychiatrycznymi. Autor odnosi się w swoich rozważaniach także do opinii Komisji Etycznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego4, która w 1992 r. stwierdziła, że nawet tak ważne przyczyny, jak obrona godności własnej lekarza czy instytucji psychiatrycznej nie pozwalają psychiatrze na złamanie zasady poufności. Z drugiej strony, S. Ładoś przedstawia deklarację madrycką Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego (WPA) z 1995 r.5, zgodnie z którą informacje uzyskane w relacji terapeutycznej powinny być poufne, lecz mogą być użyte wyłącznie w celu poprawy zdrowia psychicznego pacjenta. W opinii przedstawicieli Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego nie wolno psychiatrom korzystać z tych informacji z powodów osobistych ani dla korzyści finansowych, w tym również akademickich. W ich ocenie, wykorzystanie poufnych informacji o pacjencie może być konieczne, gdy zachowanie tych informacji w poufności zagraża zdrowiu psychicznemu lub somatycznemu pacjenta albo innej osobie. Na tej płaszczyźnie zaznaczono również, że psychiatra powinien poinformować pacjenta o krokach, które zamierza wobec niego podjąć.

Tajemnica psychiatryczna w polskim prawodawstwie
Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej uregulowany został na mocy art. 40 ust. 1 ustawy z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty6, według którego lekarz ma obowiązek zachowania tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu i odnosi się do wszelkich informacji związanych z pacjentem. Z drugiej strony, w art. 40 ust. 2 LekU ustawodawca określił szereg negatywnych przesłanek, które uchylają obowiązek tajemnicy lekarskiej, tj.:
– tak stanowią ustawy; – badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw organów i instytucji, a lekarz zobowiązany jest do poinformowania o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje; – zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia pacjenta lub innych osób; – pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia; – zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń; – jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych; – jest to niezbędne dla celów naukowych; – zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu.
W kontekście powyższego katalogu wyłączeń, należy mieć również na uwadze przepis zawarty w art. 180 § 2 KPK, który przewiduje możliwość zwolnienia z tajemnicy lekarskiej osoby obowiązanej do jej zachowania przez sąd. Natomiast obowiązek zachowania tajemnicy psychiatrycznej został uregulowany w art. 50 ust. 1 ZdrowPsychU, zgodnie z którym osoby wykonujące czynności wynikające z tej ustawy są obowiązane do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym powezmą wiadomość w związku z wykonywaniem tych czynności, stosownie do odrębnych przepisów, a ponadto z zachowaniem przepisów rozdziału 6, który obejmuje swoją treścią ochronę tajemnicy7. W związku z powyższym, w pierwszym przypadku chronione są informacje związane z pacjentem uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu lekarza. A w drugim przypadku, chronione są wszelkie czynności, które dana osoba wykonuje na podstawie ZdrowPsychU. Podmiotem chronionym jest pacjent – osoba z zaburzeniami psychicznymi, wobec której wykonuje się czynności objęte ZdrowPsychU. W tym miejscu warto podkreślić, że prawo pacjenta do zachowania w poufności informacji związanych z jego leczeniem wywodzi się z art. 47 oraz 51 Konstytucji RP, która przyznaje obywatelowi Rzeczypospolitej Polskiej prawo do ochrony życia prywatnego oraz prawo do ochrony przed ujawnieniem informacji dotyczących jego osoby. Można przyjąć, że przepisy ZdrowPsychU rozszerzają przepisy dotyczące tajemnicy lekarskiej wynikające z LekU, bowiem zobowiązują do zachowania tajemnicy również osoby wykonujące czynności na podstawie ustawy, które są uprawnione do uzyskiwania informacji chronionych, a które de facto lekarzami być nie muszą. Zatem omówiony wcześniej negatywny katalog przesłanek zawarty w art. 40 ust. 2 LekU określa obszar, w którym lekarz może być zwolniony od obowiązku zachowania tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a do którego subsydiarnie zastosowanie będą miały uregulowania wynikające z art. 50 ust. 2 ZdrowPsychU. Na mocy tego przepisu wskazano katalog podmiotów, wobec których osoby wykonujące czynności wynikające z ZdrowPsychU są zwolnione od obowiązku zachowania tajemnicy psychiatrycznej, tj.:
– lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi; – właściwych organów administracji rządowej lub samorządowej co do okoliczności, których ujawnienie jest niezbędne do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej; – osób współuczestniczących w wykonywaniu czynności w ramach pomocy społecznej, w zakresie, w jakim to jest niezbędne; – Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Agencji Wywiadu, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Policji, Żandarmerii Wojskowej, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Biura Ochrony Rządu i ich upoważnionych pisemnie funkcjonariuszy lub żołnierzy w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych; – policjanta, upoważnionego pisemnie przez kierownika jednostki organizacyjnej Policji, prowadzącego czynności operacyjno-rozpoznawcze w zakresie poszukiwań i identyfikacji osób.
Powyższe oznacza, że lekarz psychiatra ma te same obowiązki ujawnienia informacji chronionych tajemnicą lekarską jak każdy inny lekarz, a oprócz tego uzupełniająco musi pamiętać o obowiązkach wynikających z ZdrowPsychU. Ten szczególny reżim ochrony tajemnicy zawodowej lekarza psychiatry jest związany ze szczególnym typem lecznictwa psychiatrycznego, które naraża pacjenta nawet w najbliższym otoczeniu, w przypadku ujawnienia informacji o jego leczeniu, na prawdopodobne dotkliwe dla jego osoby skutki przekazania wrażliwych informacji o jego osobie. Z powyższego wynika, że osoby, które mają styczność z pacjentami, powinny mieć na uwadze, że oprócz ochrony informacji o swoich podopiecznych, również sprawują kontrolę nad zachowaniem tajemnicy. Zauważalne jest, że w porównaniu do przepisów ogólnych, które dotyczą lekarzy oraz dentystów – osoby wykonujące czynności wynikające z ustawy mają dodatkowe obowiązki, np. na rzecz organów związanych z bezpieczeństwem państwa. Realizując przepisy ZdrowPsychU lekarz psychiatra zwrócić powinien uwagę na art. 51 tej ustawy, który przewiduje zakaz utrwalania oświadczeń obejmujących przyznanie się do popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary w dokumentacji dotyczącej badań lub przebiegu leczenia osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z ustawy. Zapis omawianego artykułu ustawy nie budzi wątpliwości, bowiem zadaniem lekarza jest ocena stanu psychicznego, a nie wykonywanie czynności procesowych i stwierdzanie, czy pacjent popełnił zarzucany mu w ramach prowadzonego postępowania karnego czyn, czy go nie popełnił. Nie można jednak zapominać, że pacjent może w trakcie badania przekazywać różne informacje, np. że ma zamiar naprawić wyrządzoną przestępstwem szkodę lub stwierdzić, iż żałuje jego popełnienia. Toteż należy zadać pytanie, czy nie powinno się rozciągnąć zakazu utrwalania oświadczeń także na tego typu oświadczenia. Przepis art. 52 ZdrowPsychU rozszerza katalog osób wymienionych w art. 178 KPK, których nigdy nie można przesłuchać w charakterze świadków, czyli obrońcy, adwokata działającego na podstawie art. 245 § 1 KPK co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę, a także duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi. W uzasadnieniu do ustawy stwierdzono, że na skutek badania psychiatrycznego dochodzi do nawiązania szczególnej więzi pomiędzy lekarzem i pacjentem, którą można porównać do relacji oskarżony – obrońca. Ten specyficzny rodzaj relacji jest podstawą do uzyskania gwarancji dla lekarza psychiatry oraz pacjenta, że zebrane w toku badania informacje nie staną się przedmiotem dowodzenia w postępowaniu karnym8. Równie istotny na kanwie tajemnicy psychiatrycznej jest zakaz dowodowy w postaci przesłuchania osób obowiązanych do zachowania tajemnicy przewidzianej w ZdrowPsychU jako świadków na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z tej ustawy, co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary. Przytoczona regulacja art. 53 ZdrowPsychU ma na celu ochronę lekarza psychiatry w przypadku, kiedy zostałby on powołany jako świadek na opisaną powyżej okoliczność i tym różni się od regulacji związanych z tajemnicą lekarską, że ma charakter bezwzględny i nigdy nie może być uchylony. Naruszenie tajemnicy lekarskiej może również stać się podstawą odpowiedzialności zawodowej. Zgodnie z art. 53 ustawy z 2.12.2009 r. o izbach lekarskich9, „Członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza”. Na kanwie powyższego, rzecznik odpowiedzialności zawodowej może wszcząć postępowanie przeciwko lekarzowi za naruszenie tajemnicy zawodowej, natomiast sąd lekarski może takiego lekarza obłożyć np. karą: upomnienia, nagany, pieniężną, a nawet zawieszeniem prawa wykonywania zawodu. Ujawnienie tajemnicy zawodowej lub jej nieprawidłowe wykorzystanie może stać się podstawą orzeczenia kary pozbawienia wolności. Stosownie bowiem do art. 266 § 1 KK, „Kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”. Należy podkreślić, że KK przewiduje karalność nie tylko ujawnienia tajemnicy, lecz również wykorzystania informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu lekarza. Jednak najczęściej pacjenci mogą dochodzić rekompensaty za naruszenie tajemnicy zawodowej w drodze przepisów KC. Podstawą roszczeń pacjentów jest art. 448 zd. 1 KC: „W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia” w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta10 lub art. 415 KC: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”, jeżeli ujawnienie tajemnicy zawodowej spowodowało powstanie szkody dla pacjenta11.
Podsumowanie
Reasumując, tajemnica psychiatryczna jest niewątpliwie kwalifikowaną formą tajemnicy lekarskiej. Należy zaznaczyć, że często w społeczeństwie osoby z zaburzeniami psychicznymi postrzegane są jako tzw. „osoby nienormalne” i stają się ofiarami szczególnie dotkliwego naznaczenia społecznego. Rozszerzona w stosunku do tajemnicy lekarskiej tajemnica psychiatryczna służyć powinna traktowaniu tych osób z takim samym szacunkiem, który przynależy innym „zdrowym osobom”. Należy zwrócić uwagę, że stygmatyzacja osoby chorej może powodować wstyd, poczucie winy i chęć zachowania swojej choroby w tajemnicy. Z tego względu obowiązujące przepisy, przyznające szczególną rangę tajemnicy psychiatrycznej, należy ocenić pozytywnie. Summary: Psychiatric confidentiality The article concerns psychiatric confidentiality regulated in Art. 50.1 of the Mental Health Protection Act of 19 August 1994. The considerations contained in the article refer among other things to: legal aspects of the application of psychiatric confidentiality, object of protection. protected subjects, entities obliged to protect classified information, principles of liability in case of its violation. The specific nature of this duty of confidentiality was stressed, which is manifested in its subsidiarity to patient-doctor privilege. Also the reasons why psychiatric confidentiality was regulated in a special way by the legislators were outlined and discussed.

1 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.; dalej jako: ZdrowPsychU.

2 Przysięga Hipokratesa, zob. E. Guzik-Makaruk, Transplantacja organów, tkanek i komórek w ujęciu prawnym i kryminologicznym. Studium prawno-porównawcze, Białystok 2008, s. 26; B. Popielisk, Medycyna i Prawo, Warszawa 1963, s. 281.

3 S. Ładoś, Pozycja prawna oskarżonego z zaburzeniami psychicznymi, Warszawa 2013, s. 209.

4 Ibidem.

5 Ibidem.

6 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634; dalej jako: LekU.

7 Por. S. Ładoś, op. cit., s. 209 i n.

8 Por. ibidem, s. 214.

9 T. jedn.: Dz.U. Nr 219, poz. 1708 ze zm.

10 Dz.U. z 2012 r. poz. 159 ze zm.

11 Zob. http://prawalekarzy.pl/artykuly/co-grozi-lekarzowi-za-ujawnienie-tajemnicy-lekarskiej-21 (sprawdzono: 10.9.2013 r.).