Tajemnica pracowników sądów i prokuratury

Monitor Prawniczy | 7/2014
Moduł: postępowanie cywilne, prawo karne, prawo pracy
Michał Ordyniak

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

Przedstawiona w niniejszym opracowaniu tajemnica pracowników sądów i prokuratury to rodzaj tajemnicy zawodowej, która wynika z art. 6 pkt 3 ustawy z 18.12.1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury2 i art. 17 ust. 2 pkt 5 ustawy z 16.9.1982 r. o pracownikach urzędów państwowych3. Poniższy artykuł przedstawia zagadnienia dotyczące zakresu podmiotowego tajemnicy pracowników sądów i prokuratury, postawy prawnej, przedmiotu ochrony, kwestii związanych z ujawnianiem informacji stanowiących tajemnicę pracowników sądów i prokuratury, a także zakresu tej tajemnicy na tle innych tajemnic prawnie chronionych.

Zakres podmiotowy
Na wstępie zagadnienia związanego z tajemnicą pracowników sądów i prokuratury, należy stwierdzić, że dotyczy ona, zgodnie z art. 1 pkt 1 i 2 PracSądProkU, urzędników oraz innych pracowników zatrudnionych w sądach powszechnych i wojskowych oraz powszechnych i wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury. Wskazać należy, że zgodnie z art. 29 ustawy z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych4 w sprawach nieuregulowanych m.in. wobec pracowników urzędników i innych pracowników sądów administracyjnych stosuje się przepisy dotyczące ustroju sądów powszechnych. W odniesieniu do pracowników Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego, zastosowanie ma PracUrzU – art. 1 ust. 1 pkt 3b i 6. Odnosząc się do Trybunału Stanu, zgodnie z art. 20e ustawy z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu5, obsługę kancelaryjną zapewnia Sąd Najwyższy, a zatem sytuację osób wykonujących na jego rzecz czynności urzędnicze, również reguluje PracUrzU.
Podstawy prawne
Tajemnica pracowników sądów i prokuratury została uregulowana w dwóch aktach prawnych, którymi są wymieniona powyżej PracSądProkU, jak również PracUrzU. Artykuł 6 pkt 3 PracSądProkU stanowi, że urzędnik jest obowiązany dochować tajemnicy prawnie chronionej. Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 2 pkt 5 PracUrzU, urzędnik państwowy obowiązany jest w szczególności do dochowywania tajemnicy związanej z wykonywaniem obowiązków. Należy jednocześnie zwrócić uwagę na art. 11 PracSądProkU, zgodnie z którym urzędnik nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia bez zgody przełożonego oraz nie może wykonywać zajęć sprzecznych z obowiązkami urzędnika i podważających zaufanie do sądu i prokuratury. Z tego wynika zatem, że użyte w art. 6 pkt 3 PracSądProkU określenie dotyczące obowiązku dochowania tajemnicy prawnie chronionej jest równoznaczne ze sformułowaniem użytym w PracUrzU. Z tego względu sformułowania te będą w dalszej części omawiane łącznie, zaś określenie „pracownik” używane będzie w odniesieniu do pracowników wyżej wymienionych sądów, trybunałów oraz jednostek prokuratury.
Przedmiot ochrony
Analizując obydwa wyżej wymienione przepisy dotyczące obowiązku zachowania tajemnicy stwierdzić należy, że dotyczą one informacji, o których pracownik dowiedział się wykonując czynności pracownicze. Obowiązek taki powstaje z chwilą zatrudnienia danej osoby w charakterze pracownika oraz zlecenia przez przełożonego wykonania określonych czynności. W odróżnieniu do przepisów np. dotyczących tajemnicy sędziowskiej, brak jest regulacji wskazującej okres trwania tego obowiązku po zaprzestaniu pracy jako pracownik sądu lub prokuratury. Wskazać jednak należy, że ujawnienie pewnych informacji może wiązać się z odpowiedzialnością karną, wynikającą chociażby z art. 241 KK, dotyczącego rozpowszechniania wiadomości z postępowania przygotowawczego przed ujawnieniem w postępowaniu sądowym. Powyższe nie odnosi się oczywiście do informacji ujawnionych podczas jawnej rozprawy głównej. Wskazać w tym miejscu należy, że w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych pracownik ma możliwość zapoznania się z informacjami niejawnymi. Dostęp do tego rodzaju informacji odbywa się zgodnie z przepisami ustawy z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych6, zaś ujawnienie tych informacji penalizowane jest w Rozdziale XXXIII KK.
Ujawnianie informacji chronionych tajemnicą pracowników sądów i prokuratury
Poza przypadkiem dotyczącym informacji niejawnych, brak jest w obydwu wyżej wymienionych ustawach przepisów dotyczących trybu zwalniania pracowników z obowiązku zachowania tajemnicy. Wobec powyższego wydaje się, że brak jest przeszkód ujawnienia tych informacji na żądanie uprawnionego podmiotu – sądu, prokuratora, organów ścigania na zasadach określonych w przepisach prawa procesowego danego rodzaju postępowania. Wyjątkiem w tym zakresie jest tajemnica narady i głosowania nad orzeczeniem sądu, podczas której oprócz sądu może być obecny jedynie protokolant, który jest pracownikiem sądu, chyba że przewodniczący uzna jego obecność za zbędną – art. 108 § 2 KPK. Przebieg tych czynności jest tajny, a zwolnienie od zachowania w tym względzie tajemnicy nie jest dopuszczalne.
Zakres tajemnicy pracowników sądów i prokuratury a inne tajemnice prawnie chronione
Odnosząc się do zakresu tajemnicy, do zachowania której zobowiązani są pracownicy, należy wskazać na właściwość tych dwóch rodzajów instytucji. W rozważaniach dotyczących tajemnicy sędziowskiej wskazano, że zakres spraw rozpoznawanych przez sądy wydaje się zatem nieograniczony. Sądy rozpoznają wszystkie rodzaje spraw przekazywanych im przez jednostki prokuratury, a także sprawy prowadzone na podstawie pozwów, czy też innych rodzajów skarg w postępowaniach cywilnych oraz administracyjnych. Z tego względu, również w odniesieniu do omawianego rodzaju tajemnicy pracowników sądów i prokuratury, niemożliwe jest precyzyjne określenie zakresu spraw objętych tą tajemnicą, albowiem może się ona łączyć praktycznie z każdym rodzajem zidentyfikowanego rodzaju tajemnicy. Pracownicy sądów mają zapewniony podobny dostęp do informacji zgromadzonych w aktach rozpoznawanych spraw, z wyjątkiem akt spraw zawierających informacje niejawne, zatem zakres przedmiotowy tego rodzaju tajemnicy jest analogiczny do tajemnicy sędziowskiej. Ponadto, te dwa rodzaje tajemnic są ze sobą powiązane w najszerszym stopniu, podobnie jak tajemnica pracowników łączy się z tajemnicą prokuratorską.
Podsumowanie
Tajemnica pracowników sądów i prokuratury dotyczy osób zatrudnionych w sądach i prokuraturach, zatem najściślej związana jest z tajemnicą sędziowską, prokuratorską oraz postępowań przygotowawczych i postępowań toczących się przed sądami. Jej istota wynika z konieczności zapewnienia prawidłowego toku postępowań, a także niezawisłości sędziowskiej i niezależności prokuratorskiej, tj. zawodów stojących na straży prawa w Rzeczypospolitej Polskiej. Celem niniejszego artykułu było określenie zakresu podmiotowego tajemnicy pracowników sądów i prokuratury, postawy prawnej, przedmiotu ochrony, kwestii związanych z ujawnianiem informacji stanowiących tajemnicę pracowników sądów i prokuratury, a także zakresem tej tajemnicy na tle innych tajemnic prawnie chronionych oraz odpowiedzialnością karną związaną z ujawnieniem informacji chronionych tego rodzaju tajemnicą. Streszczenie The duty of confidentiality of court and prosecutor’s office employees The duty of confidentiality of court and prosecutor’s office employees arises from Art. 6.3 of the Act of 18 December 1998 on court and prosecutor’s office employees (Dz. U. of 2011 No. 109, item 639, as amended) and Art. 17.2.5 of the Act of 16 September 1982 on employees of state offices (Dz. U. No. 31, item 214, as amended). Pursuant to those provisions, public officials are obliged to keep legally protected secrets and in particular are obliged to secrecy as regards their official duties. The group of persons bound by this duty of confidentiality includes employees of: common courts, administrative courts, military courts, the Supreme Court, the Constitutional Tribunal, the State Tribunal, and employees of all types of prosecutor’s offices. The duty of confidentiality of court and prosecutor’s office employees concerns solely information which was not disclosed during open court proceedings. Disclosure of such information constitutes an offence described in Art. 241 of the Criminal Code of 6 June 1997. At the same time, with a view to the lack of regulations concerning the procedure for relieving employees from this duty of confidentiality, there are no obstacles to disclosing this information at the request of an authorized institution – the court, prosecutor’s office, law enforcement authorities.

2 Dz.U. z 2011 r. Nr 109, poz. 639 ze zm.; dalej jako: PracSądProkU.

3 Dz.U. Nr 31, poz. 214; dalej jako: PracUrzU.

4 Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.; dalej jako: PrUSA.

5 T. jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 925 ze zm.; dalej jako: TSU.

6 Dz.U. Nr 182, poz. 1228; dalej jako: OchrInfU.