Tajemnica pracowników Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Monitor Prawniczy | 3/2015
Moduł: prawo pracy, prawo karne, postępowanie cywilne
Ewelina Żyła

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

 

W artykule omówiona została tajemnica pracowników Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu1. Krótkiej charakterystyce poddano zadania, jakie wykonuje IPN, jego pozycję prawną oraz regulacje dotyczące Prezesa Instytutu. Wskazano zakres podmiotowy oraz przedmiotowy tajemnicy z uwzględnieniem regulacji odnoszących się do pracowników IPN, Prezesa Instytutu, członków Rady Instytutu oraz do prokuratorów zatrudnionych w Instytucie Pamięci. Opisane zostały uprawnienia Prezesa Instytutu pozwalające na kształtowanie zakresu informacji objętych omawianą tajemnicą. Po wskazaniu zakresu informacji gromadzonych i przechowywanych przez Instytut Pamięci oraz tych, do których mają dostęp pracownicy Instytutu, analizie poddano zasady oraz tryby udostępniania informacji zgromadzonych w IPN.

Instytut Pamięci Narodowej – charakterystyka ogólna

Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu został powołany na mocy ustawy z 18.12.1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu2.

Do zadań Instytutu Pamięci na mocy art. 1 IPNU należy:

1) ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od 22.7.1944 r. do 31.7.1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:

– popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 1.9.1939 r. do 31.7.1990 r.: zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne;

– innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych na podstawie ustawy z 23.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego3;

– działalności organów bezpieczeństwa państwa wymienionych w art. 5 IPNU;

2) wszczynanie i prowadzenie śledztw w sprawach zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 1.9.1939 r. do 31.7.1990 r.;

3) ochrona danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum IPN;

4) prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej, których charakter został określony w art. 53 IPNU.

Instytut Pamięci jest jednostką finansowaną z budżetu państwa. Jego organizację określa IPNU oraz w zakresie nieuregulowanym ustawą, statut, który przyjmuje Rada Instytutu Pamięci na wniosek Prezesa IPN.

Instytutem kieruje Prezes IPN, który w sprawowaniu swego urzędu jest niezależny od organów władzy państwowej. Jest powoływany i odwoływany przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej za zgodą Senatu, na wniosek Rady IPN, która zgłasza kandydata spoza swego grona. Na stanowisko Prezesa może być powołany obywatel polski wyróżniający się wysokimi walorami moralnymi oraz wiedzą przydatną w pracach Instytutu. Ponadto, art. 11 ust. 2–2b IPNU zastrzega, że na stanowisko Prezesa IPN nie może być powołana osoba, która:

1) pełniła służbę, pracowała lub była współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, wymienionych w art. 5 IPNU, ani też sędzia, który orzekając uchybił godności urzędu, sprzeniewierzając się niezawisłości sędziowskiej;

2) co do której w archiwach podlegających przekazaniu do Instytutu Pamięci lub w innych archiwach państwowych znajduje się informacja o tym, że istnieją wobec niej przesłanki przewidziane w ust. 2 (zob. wyżej);

3) której działalność związana z dostępem do informacji niejawnych lub objęta ochroną jako informacja niejawna uniemożliwia szczegółowe przedstawienie informacji o przebiegu swojej służby, pracy lub współpracy.

Prezes Instytutu Pamięci nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu, nie może wykonywać innych zajęć zawodowych, z wyjątkiem zajmowania stanowiska profesora szkoły wyższej. Stanowiska Prezesa Instytutu Pamięci nie można łączyć z mandatem posła albo senatora.

Wyżej wymienione warunki dotyczące stanowiska Prezesa Instytutu – poza zakazem wykonywania innych zajęć zawodowych – na mocy art. 11 ust. 6 IPNU, powinni spełniać również prokuratorzy i pracownicy IPN.

Prezes Instytutu Pamięci nie może być, bez uprzedniej zgody Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Prezes Instytutu Pamięci nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Wymogi, jakie powinna spełniać zarówno osoba zajmująca stanowisko Prezesa Instytutu, jak i prokuratorzy oraz pracownicy IPN, zapewniają apolityczny charakter działalności Instytutu, jej bezstronność i niezależność od organów władzy państwowej.

Tajemnica pracowników IPN – podstawa prawna, zakres podmiotowy i przedmiotowy
Podstawę prawną obowiązku zachowania tajemnicy przez pracowników Instytutu Pamięci stanowi art. 20 IPNU. Na mocy tego artykułu pracownicy Instytutu mają obowiązek zachowania w tajemnicy wiadomości związanych z działalnością IPN, powziętych w związku z zatrudnieniem w Instytucie. Obowiązek zachowania w tajemnicy wiadomości związanych z działalnością Instytutu Pamięci, powziętych w związku z zatrudnieniem w Instytucie, trwa także po ustaniu stosunku pracy. Ustawa nie określa okresu, po upływie którego obowiązek ten wygasa, stąd należy przyjąć, że obowiązek zachowania wiadomości objętych omawianą tajemnicą nigdy nie przestaje obowiązywać. Artykuł 20 IPNU określa wyjątek od zakresu wiadomości objętych tajemnicą – pracownicy Instytutu nie mają obowiązku zachowania w tajemnicy wiadomości uzyskanych w toku badań naukowych. Do urzędników państwowych oraz innych pracowników zatrudnionych w Instytucie Pamięci mają zastosowanie przepisy ustawy z 16.9.1982 r. o pracownikach urzędów państwowych4 (art. 1 ust. 1 pkt 14 PracUrzPU). Na mocy art. 17 ust. 2 pkt 5 PracUrzPU, urzędnicy państwowi mają obowiązek dochowania tajemnicy związanej z wykonywaniem obowiązków. Obowiązek dochowania tajemnicy związanej z wykonywaniem obowiązków wynikający z art. 17 ust. 2 pkt 5 PracUrzPU określany jest jako adekwatny w zakresie treściowym do art. 100 § 2 pkt 5 KP. Zgodnie z art. 100 § 2 pkt 5 KP, pracownik jest zobowiązany w szczególności do przestrzegania tajemnicy określonej w odrębnych przepisach. Komentujący omawiany przepis KP zwracają uwagę, że chodzi tu w szczególności o ustawę z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych5. W omawianym kontekście istotny będzie również przepis art. 100 § 2 pkt 4 KP, zgodnie z którym pracownik jest zobowiązany do dbania o dobro zakładu pracy, chronienia jego mienia oraz zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Sąd Najwyższy w wyroku z 6.6.2000 r.6 wskazał, że naruszeniem obowiązku zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, może być nie tylko jej ujawnienie osobie z zewnątrz organizacji, lecz również uzyskanie takiej wiedzy przez nieuprawnionego pracownika. Ustawodawca spośród pracowników IPN wyodrębnił Prezesa IPN oraz członków Rady IPN, określając w art. 21 IPNU, że są oni zobowiązani do zachowania w tajemnicy wiadomości, do których mieli dostęp w związku z wykonywaną funkcją. Obowiązek zachowania tajemnicy spoczywa na Prezesie Instytutu Pamięci oraz członkach Rady IPN także po upływie kadencji lub ustaniu członkostwa. Podobnie jak w przypadku pracowników Instytutu, również w odniesieniu do Prezesa i członków Rady ustawodawca nie wskazał okresu, po którym obowiązek zachowania tajemnicy wygasa, stąd wniosek, że nigdy nie przestaje on być aktualny. Wskazując podstawę prawną obowiązywania tajemnicy, którą objęci są pracownicy Instytutu Pamięci, należy osobno przeanalizować regulacje prawne odnoszące się w tym zakresie do prokuratorów zatrudnionych w IPN. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 20.6.1985 r. o prokuraturze7, prokuraturę stanowią Prokurator Generalny oraz podlegli mu prokuratorzy powszechnych i wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury oraz prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zatem do prokuratorów zatrudnionych w Instytucie Pamięci mają zastosowanie przepisy regulujące tajemnicę prokuratorską zawartą w ProkU. Zgodnie z art. 48 ust. 1 ProkU, prokuratorzy mają obowiązek zachowania w tajemnicy okoliczności sprawy, o których w postępowaniu przygotowawczym, a także poza jawną rozprawą sądową, powzięli wiadomość, ze względu na zajmowane stanowisko prokuratora. Obowiązek zachowania tej tajemnicy trwa również po ustaniu stosunku służbowego. W sytuacji, kiedy prokurator składa zeznania jako świadek w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem, obowiązek zachowania tajemnicy prokuratorskiej ustaje. Nie dzieje się tak jednak, gdy ujawnienie tajemnicy zagraża dobru Państwa lub takiemu ważnemu interesowni prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W takich wypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy może zwolnić prokuratora Prokurator Generalny. Prokuratorzy mają również obowiązek zachowania tajemnic prawnie chronionych, który wynika z treści składanego przez nich ślubowania. W ślubowaniu prokuratorzy zobowiązują się na powierzonym stanowisku służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej, stać na straży prawa i strzec praworządności, obowiązki urzędu wypełniać sumiennie, dochować tajemnicy prawnie chronionej, a w postępowaniu kierować się zasadami godności i uczciwości8. Ponadto, prokuratorów obowiązują też przepisy zawarte w KPK oraz KK. Tajemnica postępowania karnego nie jest określona wprost w prawie karnym procesowym, wynika jednak z ratio legis takich instytucji proceduralnych jak: tajemnica sali narad (art. 108 § 1 KPK); interes śledztwa (art. 317 § 2 KPK), limitowanie określonymi rygorami w postępowaniu przygotowawczym prawa uczestników procesu karnego do udziału w czynnościach śledztwa (art. 156 § 1 i 5a KPK), karalność rozpowszechniania wiadomości z postępowania przygotowawczego (art. 241 § 1 KK)9. Analiza zakresu przedmiotowego tajemnicy prokuratorskiej wskazuje na nakładanie się reżimów ochronnych. Z uwagi na wykonywane czynności, prokurator ma dostęp do informacji chronionych jako niezależne tajemnice (np. informacje niejawne, tajemnica bankowa, skarbowa, telekomunikacyjna, tajemnice zawodów medycznych). Zapoznając się ze wskazanymi informacjami jednocześnie w tym zakresie zaczyna prokuratora wiązać tajemnica prokuratorska, co nie wyłącza ochrony tych informacji na podstawie przepisów odrębnych10. Na mocy art. 62a ust. 1 ProkU, do prokuratorów ma zastosowanie art. 85 § 4 ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych11. Wobec prokuratorów nie przeprowadza się postępowania sprawdzającego przewidzianego w OchrInfU. Przed przystąpieniem do pełnienia obowiązków prokurator zapoznaje się z przepisami o ochronie informacji niejawnych i składa oświadczenie o znajomości tych przepisów. Informacje niejawne mogą być udostępnione prokuratorom tylko w zakresie niezbędnym do pełnienia urzędu na stanowisku prokuratora, pełnienia powierzonej funkcji lub wykonywania powierzonych czynności.
Szczególne uprawnienia Prezesa IPN
Ustawodawca w IPNU przewidział szczególne uprawnienia Prezesa IPN w zakresie obwiązywania i kształtowania tajemnicy, którą objęci są pracownicy Instytutu. Prezes Instytutu Pamięci, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, może zezwolić na ujawnienie wiadomości stanowiącej informację niejawną oraz na udostępnienie dokumentów lub materiałów zawierających informacje niejawne określonej osobie lub instytucji, jeżeli zachowanie tajemnicy uniemożliwiłoby wykonanie wskazanych w ustawie zadań Instytutu Pamięci. Ponadto, Prezes Instytutu ma także uprawnienia w zakresie zniesienia lub zmiany klauzuli tajności w odniesieniu do dokumentów przekazanych do archiwum IPN. Prezesowi IPN wskazane uprawnienia przysługują na mocy art. 6 ust. 7 OchrInfU w zw. z art. 22 ust. 2 IPNU.
Informacje zgromadzone w Instytucie Pamięci Narodowej
W Instytucie Pamięci gromadzone są dokumenty, zbiory danych, rejestry i kartoteki wytworzone oraz będące w posiadaniu organów bezpieczeństwa państwa, organów więziennictwa, sądów i prokuratury oraz organów bezpieczeństwa III Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Do przekazania tych materiałów do IPN w terminie 60 dni od dnia powstania IPN zobowiązane zostały następujące organy: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Szef Urzędu Ochrony Państwa (dokumenty zbiory danych, rejestry i kartoteki, a także akta funkcjonariuszy, wytworzone lub gromadzone w okresie do 6.5.1990 r.; Minister Obrony Narodowej (dokumenty, zbiory danych, rejestry i kartoteki wojskowych organów bezpieczeństwa, a także akta funkcjonariuszy tych służb, wytworzone lub gromadzone w okresie do 31.12.1990 r.); Minister Sprawiedliwości (dokumenty, zbiory danych, rejestry i kartoteki, wytworzone oraz gromadzone przez organy więziennictwa do 31.12.1956 r., dokumenty, zbiory danych, rejestry i kartoteki, wytworzone lub gromadzone przez wydział ochrony Centralnego Zarządu Zakładów Karnych i podległe mu jednostki w okresie do 31.12.1989 r., a także akta penitencjarne osób represjonowanych z motywów politycznych osadzonych w zakładach karnych, aresztach śledczych i obozach odosobnienia); prezesi sądów powszechnych i wojskowych (akta spraw osób represjonowanych z motywów politycznych); prokuratorzy kierujący powszechnymi i wojskowymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury (akta spraw, w tym akta podręcznych spraw osób represjonowanych z motywów politycznych); dyrektorzy: Archiwum Akt Nowych oraz innych archiwów państwowych (akta byłej Polskiej Partii Robotniczej oraz byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej dotyczące organów bezpieczeństwa państwa, a także akta organów bezpieczeństwa państw okupacyjnych); dyrektorzy: Archiwum Akt Nowych oraz innych archiwów państwowych (dokumenty, zbiory danych, rejestry i kartoteki, określone ustawą, przechowywane w tych archiwach)12. Prezes Instytutu może ponadto w każdym czasie zażądać od: ministra właściwego do spraw wewnętrznych, Ministra Obrony Narodowej, Ministra Sprawiedliwości, prezesa sądu powszechnego i wojskowego, prokuratora kierującego powszechną i wojskową jednostką organizacyjną prokuratury, dyrektora Archiwum Akt Nowych oraz innego archiwum państwowego, Szefów Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego, a także innych instytucji, dokumentów nieprzekazanych do IPN13. Do archiwum IPN przekazywane są również dokumenty wytworzone w toku postępowań prowadzonych przez sądy w sprawach, o których mowa w ustawie z 18.10.2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów14, z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania w danej sprawie. Dokumenty wytworzone w toku postępowań prowadzonych przez sądy w sprawach zgodności z prawdą oświadczeń lustracyjnych przekazywane są do Instytutu Pamięci po upływie terminu do wniesienia kasacji w danej sprawie, a jeśli kasacja została wniesiona – po jej rozpatrzeniu. Z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania w danej sprawie przekazuje się kopie tych dokumentów15. Prezes IPN może, po zawiadomieniu właściwego organu administracji rządowej lub samorządu terytorialnego albo zawodowego, uzyskać wgląd w dokumenty, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że zawierają one informacje z zakresu działania Instytutu Pamięci. Każdy organ administracji rządowej, samorządu terytorialnego albo zawodowego jest obowiązany bezzwłocznie wydać Prezesowi IPN, na jego żądanie, posiadane dokumenty, określone w art. 25 IPNU. Obowiązek ten dotyczy także wydania kopii. Prezes może zażądać wydania innych dokumentów niż te określone w art. 25 IPNU, jeżeli są one niezbędne do wykonania ustawowych zadań Instytutu. Żądanie to może dotyczyć wszystkich dokumentów znajdujących się w posiadaniu organów administracji rządowej, samorządu terytorialnego lub zawodowego, niezależnie od czasu ich wytworzenia lub zgromadzenia16. Obowiązek przekazania dokumentów do Instytutu Pamięci spoczywa także na wszystkich osobach, które bez tytułu prawnego znajdują się w posiadaniu dokumentów zawierających informacje z zakresu działania IPN. W stosunku do osób, które zgodnie z prawem posiadają dokumenty zawierające informacje z zakresu działania IPN, Prezesowi Instytutu przysługuje prawo żądania udostępnienia tych dokumentów w celu sporządzenia ich kopii17. W ramach funkcji lustracyjnych Instytutu Pamięci, Prokuratorzy Biura Lustracyjnego oraz oddziałowych biur lustracyjnych w ramach przygotowywania postępowań lustracyjnych mogą żądać nadesłania lub przedstawienia akt oraz dokumentów i pisemnych wyjaśnień, a w razie potrzeby przesłuchiwać świadków, zasięgać opinii biegłych oraz dokonywać zatrzymania rzeczy lub przeszukania, a także mogą stosować kary porządkowe. Do wymienionych czynności stosuje się odpowiednio przepisy KPK18. Prokurator Biura Lustracyjnego, prokurator oddziałowego biura lustracyjnego oraz upoważnieni pracownicy Biura Lustracyjnego i oddziałowych biur lustracyjnych mają pełny dostęp do dokumentacji, ewidencji i pomocy informacyjnych, bez względu na formę ich utrwalenia, zgromadzonych lub wytworzonych do 31.7.1990 r. przez: Ministra Obrony Narodowej, ministra właściwego do spraw wewnętrznych, Ministra Sprawiedliwości oraz ministra właściwego do spraw zagranicznych, a także przez podległe, podporządkowane lub nadzorowane przez nich organy i jednostki organizacyjne oraz przez Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Szefa Agencji Wywiadu19.
Dostęp do informacji znajdujących się w posiadaniu IPN
Udostępnianie dokumentów zgromadzonych przez IPN zostało uregulowane w rozdziale czwartym IPNU, w art. 29a–43. Na podstawie art. 29a IPNU, każda zainteresowana osoba może złożyć wniosek o wydanie zaświadczenia, czy jej dane osobowe są tożsame z danymi, które znajdują się w katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 IPNU oraz innych osób, udostępnionym w IPN od 26.11.2004 r. Wniosek rozpatrywany jest przez Prezesa Instytutu lub upoważnionego przez niego dyrektora oddziału Instytutu Pamięci. W celu wydania zaświadczenia przeprowadzana jest kwerenda archiwalna ograniczona do weryfikacji danych osobowych zamieszczonych w katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 IPNU, oraz innych osób, udostępnionym w IPN od 26.11.2004 r. Kwerenda nie obejmuje więc całego zasobu archiwalnego IPN. W wyniku załatwienia sprawy wydawane jest zaświadczenie o treści potwierdzającej lub zaprzeczającej, że dane osobowe opublikowane w katalogu dotyczą wnioskodawcy. Na żądanie wnioskodawcy treść zaświadczenia może zostać opublikowana w Biuletynie Informacji Publicznej Instytutu Pamięci20. Na podstawie art. 30 ust. 1 IPNU każdy ma prawo wystąpić z wnioskiem do IPN o udostępnienie do wglądu dotyczących go dokumentów będących w zasobach IPN. Z wnioskiem na podstawie art. 30 ust. 1 IPNU o udostępnienie dokumentów dotyczących osoby zmarłej może wystąpić osoba najbliższa w rozumieniu art. 115 § 1 KK21. Wniosek jest rozpatrywany przez dyrektora oddziału Instytutu Pamięci właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy. W przypadku osób zamieszkałych za granicą właściwość organu ustala się według ostatniego miejsca zamieszkania lub pobytu wnioskodawcy w kraju. Udostępnienie może dotyczyć oryginałów dokumentów lub ich kopii, jeżeli stan fizyczny zachowania dokumentów nie pozwala na ich udostępnienie lub jeżeli o dostęp do tych samych dokumentów ubiega się jednocześnie wiele osób lub gdy dysponuje wyłącznie kopiami tych dokumentów. Dokumenty są udostępniane w formie kopii także w sytuacji, gdy dotyczą wnioskodawcy i zostały przez niego wytworzone lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji. W takim przypadku w sprawie udostępnienia kopii wydawana jest decyzja administracyjna na podstawie art. 31 ust. 1 IPNU. Osoby, którym na podstawie art. 30 ust. 1 IPNU zostały udostępnione dokumenty, mają prawo otrzymania bezpłatnie ich kopii oraz prawo do zwrotu przedmiotów znajdujących się w archiwum IPN, które w momencie utraty stanowiły ich własność lub były w ich posiadaniu. Ponadto, osoby te mają prawo uzyskania danych osobowych identyfikujących tożsamość osób, które przekazywały organom bezpieczeństwa państwa informacje o wnioskodawcy lub osobie najbliższej oraz danych pracowników i funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa, którzy zbierali lub oceniali informacje o wnioskodawcy lub osobie najbliższej22. Zgodnie z art. 35b ust. 1 IPNU, każdy ma prawo załączyć do zbioru dotyczących go dokumentów własne uzupełnienia, sprostowania, uaktualnienia, wyjaśnienia oraz dokumenty lub ich kopie. Ustawodawca zastrzegł jednak, że dane już zawarte w dokumentach nie ulegają zmianie. Osoba, która uzyskała dostęp do dokumentów w trybie art. 30 IPNU, ma prawo – pod warunkiem, że nie zachowały się dokumenty dotyczące jej lub wytworzone przez nią lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jej pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji – zastrzec, że dotyczące jej dane osobowe zebrane w sposób tajny w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych organów bezpieczeństwa państwa nie będą udostępniane w celach prowadzenia badań naukowych lub publikacji materiału prasowego23 przez określony czas, jednak nie dłużej niż przez 50 lat od daty ich wytworzenia. Osoba, której te dane dotyczą, może wyrazić zgodę na ich udostępnianie wskazanym organom władzy publicznej, innym instytucjom, organizacjom i osobom, a także na ich powszechną dostępność. Dane te mogą być także udostępniane w celu prowadzenia badań naukowych oraz publikacji materiału prasowego, jeżeli osoba, której dotyczą te dane, albo w przypadku jej śmierci osoba najbliższa wyrazi na to zgodę oraz w sytuacji, gdy odnoszą się do publicznego wystąpienia osoby, której dotyczą, do jej działalności publicznej lub politycznej lub są danymi osobowymi wymaganymi przez ustawę w związku z pełnieniem funkcji publicznej. Po anonimizacji danych i wskazanych wyżej informacji, kopie dokumentów mogą być wykorzystywane do prowadzenia badań naukowych i publikacji materiałów prasowych24. Zastrzeżeniu mogą ulec również dotyczące osoby, która uzyskała dostęp do dokumentów w trybie art. 30 IPNU, informacje ujawniające jej pochodzenie etniczne lub rasowe, przekonania religijne, przynależność wyznaniową oraz dane o stanie zdrowia i życiu seksualnym, a także ujawniające jej stan majątkowy, a w szczególności nieruchomości oraz rzeczy ruchome stanowiące dobra kultury w rozumieniu przepisów o ochronie dóbr kultury25. Prawo do omówionych zastrzeżeń oraz prawo do wyrażenia zgody na udostępnienie swoich danych osobowych zebranych w sposób tajny w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych organów bezpieczeństwa państwa, wskazanym organom władzy publicznej, innym instytucjom, organizacjom i osobom nie przysługuje osobom, którym wydano decyzję administracyjną o udostępnieniu kopii dokumentów w trybie art. 31 ust. 1 IPNU26. Każda zainteresowana osoba może wystąpić z wnioskiem o udostępnienie do wglądu dokumentów osobowych lub ich kopii dotyczących pracownika lub funkcjonariusza organu bezpieczeństwa państwa. Wniosek rozpatrywany jest przez dyrektora oddziału IPN właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy. W przypadku osób zamieszkałych za granicą, właściwość organu ustala się według ostatniego miejsca zamieszkania lub pobytu wnioskodawcy w kraju. Wniosek rozpatrywany jest niezwłocznie lub w przypadku spraw szczególnie skomplikowanych w czasie nie dłuższym niż dwa miesiące. W omawianym trybie udostępnienia dokumentów nie przysługuje wydanie kopii tych dokumentów, jednak funkcjonariusze i pracownicy organów bezpieczeństwa państwa mogą uzyskać na swój wniosek kopie dotyczących ich dokumentów osobowych27. Na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1 IPNU, dokumenty zgromadzone przez IPN udostępniane są w celu wykonywania zadań ustawowych. Z wnioskiem może wystąpić organ administracji publicznej, organ wymiaru sprawiedliwości, ścigania lub inny urząd, instytucja bądź stowarzyszenie, które wskażą interes prawny, a także każda zainteresowana osoba, która wskaże podstawę prawną wystąpienia. W wyniku rozpatrzenia sprawy następuje: udostępnienie dokumentów lub ich kopii w siedzibie jednostki organizacyjnej Instytutu Pamięci wskazanej przez wnioskodawcę; wydanie kopii dokumentów; podanie pisemnej informacji dotyczącej przedmiotu wniosku28. Na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 2 IPNU dokumenty zgromadzone przez IPN udostępniane są w celu prowadzenia badań naukowych. Z wnioskiem może wystąpić każda zainteresowana osoba będąca pracownikiem naukowym w zakresie nauk humanistycznych, społecznych, gospodarki lub prawa lub posiadająca rekomendację od ww. pracownika naukowego. Na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 3 dokumenty zgromadzone przez IPN udostępniane są w celu publikacji materiału prasowego z upoważnienia redakcji albo wydawcy. Z wnioskiem może wystąpić każda zainteresowana osoba posiadająca upoważnienie redakcji albo wydawcy. W wyniku rozstrzygnięcia spraw prowadzonych w trybie art. 36 ust. 1 pkt 2 i 3 następuje udostępnienie dokumentów lub ich kopii w siedzibie jednostki organizacyjnej Instytutu Pamięci wskazanej przez wnioskodawcę. Osoby, którym informacje są udostępniane w tych trybach mają prawo do: otrzymania kopii tych dokumentów – za wykonanie kopii pobierana jest opłata na podstawie art. 33 ust. 6 IPNU zgodnie z rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 4.6.2012 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za usługi reprodukcyjne Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu29; samodzielnego wykonania kopii udostępnionych dokumentów przy pomocy aparatu fotograficznego; uzyskania informacji ze znajdujących się w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci zbiorów danych, rejestrów i kartotek organów bezpieczeństwa państwa, w tym dotyczących tożsamości tajnych informatorów lub pomocników przy operacyjnym zdobywaniu informacji, zgodnie z art. 36 ust. 4b IPNU. Wnioski składane w trybie art. 36 IPNU rozpatrywane są przez dyrektora oddziału IPN właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy. W przypadku osób zamieszkałych za granicą właściwość organu ustala się według ostatniego miejsca zamieszkania lub pobytu wnioskodawcy w kraju. Termin na załatwienie sprawy wynosi: siedem dni w przypadku wskazania przez wnioskodawcę sygnatur materiałów archiwalnych, w przypadku spraw szczególnie skomplikowanych do dwóch miesięcy, w pozostałych przypadkach sprawa załatwiana jest niezwłocznie. Na podstawie art. 25 ust. 1 DokOrgBezpU Instytut Pamięci udostępnia na wniosek zainteresowanego dokumenty dotyczące osoby pełniącej funkcję publiczną. Z dokumentów dotyczących osoby pełniącej funkcję publiczną wyłącza się informacje dotyczące jej pochodzenia etnicznego lub rasowego, przekonań religijnych, przynależności wyznaniowej oraz dane o stanie zdrowia i życiu seksualnym, dane adresowe i numery PESEL oraz dane osobowe innych osób, które nie były pracownikami lub funkcjonariuszami organów bezpieczeństwa państwa. Na podstawie art. 18 ust. 5 DokOrgBezpU, Instytut Pamięci na wniosek każdej zainteresowanej osoby udostępnia kopię akt sprawy lustracyjnej zakończonej prawomocnym orzeczeniem sądu. Na podstawie i w granicach upoważnienia, działając w zakresie zadań ustawowych, po zawiadomieniu Prezesa Instytutu Pamięci, dostęp do danych zawartych w dokumentach gromadzonych przez Instytut Pamięci przysługuje funkcjonariuszom i żołnierzom służb specjalnych30. Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Szef Agencji Wywiadu lub Minister Obrony Narodowej może zastrzec, na czas określony, że do określonych dokumentów nie może mieć dostępu żadna inna osoba poza wyznaczonymi przez nich przedstawicielami, jeżeli jest to konieczne dla bezpieczeństwa państwa. Organy innych służb specjalnych mogą występować z takim zastrzeżeniem za pośrednictwem odpowiednio Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Szefa Agencji Wywiadu. Dokumenty te stanowią wyodrębniony, tajny zbiór w archiwum Instytutu Pamięci i podlegają szczególnej ochronie. Zastrzeżenie to podlega ochronie zgodnie z przepisami o ochronie informacji niejawnych o klauzuli tajności „tajne” lub „ściśle tajne”31.
Podsumowanie
Tajemnica pracowników IPN została wyrażona wprost w przepisach IPNU. Artykuł 20 IPNU określa zakres podmiotowy i przedmiotowy tajemnicy. Obowiązek zachowania tajemnicy dotyczy wszystkich pracowników zatrudnionych w Instytucie Pamięci. Tajemnica obejmuje wiadomości powzięte w związku z zatrudnieniem w Instytucie oraz związane z działalnością Instytutu. Na podstawie regulacji zawartych w KP oraz w PracUrzPU osoby zatrudnione w Instytucie mają obowiązek przestrzegania tajemnic prawnie chronionych. Ponadto, do prokuratorów zatrudnionych w Instytucie Pamięci mają zastosowanie przepisy dotyczące tajemnicy prokuratorskiej zawarte w ProkU oraz w KPK i KK. Artykuł 21 IPNU stanowi podstawę prawną dla tajemnicy obowiązującej Prezesa Instytutu oraz członków Rady IPN i zobowiązuje te osoby do zachowania w tajemnicy wiadomości, do których miały dostęp w związku z wykonywaną funkcją. Prezes Instytutu poza obowiązkiem zachowania tajemnicy, ma także szczególne uprawnienia wynikające z art. 22 IPNU, a mające wpływ na zakres informacji objętych tajemnicą. Obowiązek zachowania w tajemnicy określonych informacji zarówno w przypadku pracowników Instytutu, jak i Prezesa oraz członków Rady Instytutu, nie ustaje po ustaniu stosunku pracy oraz odpowiednio po upływie kadencji albo ustaniu członkostwa. Zakres informacji gromadzonych i przechowywanych w Instytucie Pamięci szczegółowo określa IPNU, podobnie jak zasady, na jakich są one udostępniane określonym podmiotom lub organom. Summary: The duty of confidence of employees of the Institute of National Remembrance – Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation The article discusses the duty of confidence of employees of the Institute of National Remembrance – Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation (IPN). The responsibilities of the IPN, its legal position and regulations concerning its President have been briefly outlined. The substantive and objective scope of the duty of confidence has been indicated as provided for in the regulations concerning IPN employees, its President, members of the Council and prosecutors employed at the Institute. Powers of the IPN President as to shaping the scope of information covered by the duty of confidence have been described. Having outlined the scope of information gathered and kept by the Institute and those to which IPN employees have access, the article analyses the principles and procedure for granting access to information collected at the IPN.

1 Dalej jako: IPN lub Instytut.

2 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1075; dalej jako: IPNU.

3 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1851.

4 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 269 ze zm.; dalej jako: PracUrzPU.

5 Dz.U. z 2010 r. Nr 182, poz. 1228; dalej jako: OchrInfU; E. Maniewska, K. Jaśkowski, Komentarz aktualizowany do ustawy z 26.6.1974 r. Kodeks pracy (Dz.U.98.21.94), Lex/el 2014.

6 I PKN 697/99, OSNP Nr 24/2001, poz. 709

7 T. jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.; dalej jako: ProkU.

8 Art. 45 ust. 4 ProkU.

9 F. Prusak, Tajemnica postępowania przygotowawczego, MoP Nr 8/2014, s. 440 i n.

10 Gryszczyńska, Tajemnica prokuratorska, MoP Nr10/2014, s. 544 i n.

11 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 427 ze zm.

12 Art. 25 ust. 1 IPNU.

13 Art. 25 ust. 4 IPNU.

14 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1388; dalej jako: DokOrgBezpU.

15 Art. 26 ust. 1–2 IPNU, art. 17 DokOrgBezpU.

16 Art. 27 ust. 1–5 IPNU.

17 Art. 28 ust. 1–2 IPNU.

18 Art. 52e ust. 3a. IPNU.

19 Art. 52f IPNU.

20 Karta usługi – wydanie zaświadczenia, czy dane osobowe wnioskodawcy są tożsame z danymi, które znajdują się w katalogu udostępnionym w Instytucie Pamięci od dnia 26.11.2004 r., dokument dostępny na: http://ipn.gov.pl/buiad/udostepnianie/wnioski/wniosek-o-wydanie-zaswiadczenia-na-podst.-art.-29-a-ustawy-o-ipn,-czy-dane-osobo

21 Osoba najbliższa w rozumieniu KK: małżonek, wstępny (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), zstępny (dzieci, wnuki, prawnuki), rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu (teściowie, zięć, synowa, pasierb, pasierbica, ojczym, macocha, szwagier, szwagierka), z tym, że stosunek powinowactwa powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa i trwa pomimo ustania małżeństwa wskutek śmierci drugiego małżonka lub orzeczenia rozwodu, ustaje zaś na skutek unieważnienia małżeństwa. Osobą najbliższą jest ponadto osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

22 Art. 30 ust. 1–2, art. 31 ust. 1, art. 33 ust. 2, art. 35 ust. 1.

23 W rozumieniu przepisów ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe, Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.

24 Art 37 ust. 1, 3, 4, 5, 6 IPNU.

25 Art. 37 ust. 2 IPNU.

26 Art. 37 ust. 7 IPNU.

27 Art. 35c ust. 1, 3; Karta usług – udostępnienie do wglądu dokumentów osobowych dotyczących pracownika lub funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa, dokument dostępny na: http://ipn.gov.pl/buiad/udostepnianie/wnioski/wniosek-o-udostepnienie-do-wgladu-dokumentow-osobowych-dotyczacych-pracownika-lu.

28 Karta usług – wniosek o udostępnienie dokumentów w celu wykonywania zadań ustawowych, dokument dostępny na: http://ipn.gov.pl/buiad/udostepnianie/wnioski/wniosek-o-udostepnienie-dokumentow-w-celu-wykonywania-zadan-ustawowych.

29 Dz.U. poz. 653.

30 Art. 38 ust. 1 IPNU.

31 Art. 39 ust. 1, 2, 4 IPNU.