Tajemnica pocztowa i tajemnica telekomunikacyjna. Porównanie regulacji.

Monitor Prawniczy | 19/2015
Moduł: prawo pracy, postępowanie cywilne, prawo karne
Krzysztof Siewicz

Wstęp

W ramach projektu „Model regulacji jawności i jej ograniczeń w demokratycznym państwie prawnym”, realizowanego na rzecz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju1 , dokonano m.in. kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do zasady jawności i jej ograniczeń2 . Jest to materiał wyjściowy dla dalszych prac mających na celu uproszczenie regulacji i zapewnienie spójności przepisów oraz właściwej kontroli przestrzegania tajemnic3 . Równocześnie publikacja zgromadzonych w pierwszej fazie badań informacji może już obecnie ułatwić stosowanie i przestrzeganie prawa, m.in. zmniejszając niepewność w zakresie korzystania z informatycznych nośników danych i komunikacji elektronicznej. Może też wspomóc weryfikację formułowanych w badaniach uwag de lege lata i postulatów de lege ferenda. Dlatego w kolejnych numerach „Monitora Prawniczego” prezentować będziemy kilkadziesiąt tajemnic prawnie chronionych, rozpoczynając od tajemnic poszczególnych zawodów prawniczych.


 

Kierownik Projektu

dr hab. Grażyna Szpor, prof. UKSW

--------------------------

1 Projekt nr O ROB 0075 002 realizuje konsorcjum Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Wrocławski, Naukowe Centrum Prawno-Informatyczne i Wydawnictwo C.H.Beck. Strona internetowa Projektu: www.mrj.uksw.edu.pl

2 Zadanie 1.03. „Analiza polskiej regulacji ograniczeń jawności oraz powiązanych z nimi aktów prawa europejskiego i międzynarodowego”.

3 Prace te koordynowane są m.in. przez profesorów: Z. Cieślaka, J. Gołaczyńskiego, M. Jaśkowską, Z. Kmieciaka, J. Majewskiego, C. Martysza i C. Mika. Ponadto, koordynatorami zadań są: red. P. Grabarczyk, dr inż. A. Gryszczyńska, dr inż. M. Kiedrowicz, dr Sylwia Kotecka i dr A. Piskorz-Ryń.


Metodologia

Ustalenie zakresu poszczególnych tajemnic jest istotne nie tylko dla urzeczywistnienia wolności informacyjnej, ale również przy gwarantowaniu prawa dostępu do informacji publicznej, dlatego też celem zadania 1.03 było wykonanie kompleksowego przeglądu przepisów prawnych odnoszących się do ograniczeń jawności. Badaniem objęto akty prawne konstytuujące tajemnice oraz regulację prawną ograniczeń jawności, które nie mieszczą się w pojęciu tajemnic ustawowo chronionych. Dla usystematyzowania i zestandaryzowania danych na temat poszczególnych ograniczeń jawności opracowany został kwestionariusz badawczy, zgodnie z którym dla każdej z tajemnic opracowanie obejmuje określenie istotnych dla realizacji celu projektu cech, w tym m.in. podstawy prawnej, sposobu wprowadzania niedostępności informacji, wartości chronionych tajemnicą, zakresu przedmiotowego tajemnicy, okresu ochronnego, podmiotu chronionego w wyniku działania tajemnicy i jego uprawnień, podmiotu zobowiązanego do zachowania tajemnicy, podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do informacji chronionych, zakresu związania tajemnicą, kryteriów dostępu do informacji objętych tajemnicą, podmiotów sprawujących kontrolę nad zachowaniem tajemnicy, techniki przetwarzania oraz udostępniania informacji objętych tajemnicą czy sankcji za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie. Badanie obejmuje również określenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tajemnicami oraz zbadanie problemów związanych z nakładaniem się reżimów ochronnych.

Wyniki analiz posłużą jako materiał wyjściowy w szczególności do opracowania klasyfikacji publicznoprawnych ograniczeń jawności i problemów stosowania prawa, a także do opracowania modelu regulacji jawności i jej ograniczeń w Polsce i zasad, które powinny być stosowane przy tworzeniu aktów prawnych, w tym do opracowania słownika (leksykonu) tajemnic, ułatwiającego stosowanie prawa.


 

dr inż. Agnieszka Gryszczyńska

Koordynator zadania 1.03

 

W niniejszym artykule dokonano porównania regulacji tajemnicy pocztowej i tajemnicy telekomunikacyjnej. Porównane zostały następujące elementy konstrukcyjne obu tajemnic: zakres przedmiotowy, zakres podmiotowy, okres ochronny, zakres swobody podmiotu zobowiązanego, zasady dostępu uprawnionych służb, zasady kontroli zachowania tajemnicy oraz sankcje za ujawnienie tajemnic. Porównanie pokazało, że regulacja tajemnicy telekomunikacyjnej jest znacznie bardziej rozbudowana. Wiele różnic wynika ze specyfiki regulowanego medium komunikacji, różnica ta jest również podstawowym powodem, dla którego tajemnica telekomunikacyjna została uregulowana znacznie bardziej szczegółowo.

Wprowadzenie
Tajemnica komunikowania się jest jednym z istotnych elementów prawnego systemu ochrony praw i wolności człowieka i obywatela. Polski ustawodawca zdecydował się na osobne regulacje tej tajemnicy w odniesieniu do komunikacji za pomocą poszczególnych środków przekazu. Wyrazem tej metody jest istnienie osobnych nazwanych tajemnic ustawowo chronionych takich jak tajemnica telekomunikacyjna i tajemnica pocztowa. Podstawą prawną obowiązku zachowania tajemnicy pocztowej jest art. 41 ust. 2 ustawy z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe1. Z kolei podstawą prawną obowiązku zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej jest art. 159 i n. ustawy z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne2. Przedmiotem niniejszego artykułu jest porównanie regulacji obydwu tych tajemnic.
Zakres przedmiotowy
Zgodnie z art. 41 ust. 1 PrPoczt, tajemnicą pocztową objęte są następujące informacje:
1) informacje przekazywane w przesyłkach pocztowych, 2) informacje dotyczące realizowania przekazów pocztowych, 3) dane dotyczące podmiotów korzystających z usług pocztowych, 4) dane dotyczące faktu i okoliczności świadczenia usług pocztowych lub korzystania z tych usług.
Zgodnie natomiast z art. 159 ust. 1 PrTelekomU, tajemnicą telekomunikacyjną objęte są:
1) dane dotyczące użytkownika; 2) treść indywidualnych komunikatów; 3) dane transmisyjne, które oznaczają dane przetwarzane dla celów przekazywania komunikatów w sieciach telekomunikacyjnych lub naliczania opłat za usługi telekomunikacyjne, w tym dane lokalizacyjne, które oznaczają wszelkie dane przetwarzane w sieci telekomunikacyjnej lub w ramach usług telekomunikacyjnych wskazujące położenie geograficzne urządzenia końcowego użytkownika publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych; 4) dane o lokalizacji, które oznaczają dane lokalizacyjne wykraczające poza dane niezbędne do transmisji komunikatu lub wystawienia rachunku; 5) dane o próbach uzyskania połączenia między zakończeniami sieci, w tym dane o nieudanych próbach połączeń, oznaczających połączenia między telekomunikacyjnymi urządzeniami końcowymi lub zakończeniami sieci, które zostały zestawione i nie zostały odebrane przez użytkownika końcowego lub nastąpiło przerwanie zestawianych połączeń.
Pamiętając o specyfice obydwu sposobów komunikacji, można pomimo wszystko powiedzieć, że zakres przedmiotowy obu tajemnic kształtuje się podobnie. Generalnie rzecz biorąc obejmuje on zawartość komunikatów oraz różnego rodzaju informacje o komunikujących się osobach. Przy czym, przepisów precyzujących zakres obowiązku zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej (art. 159 ust. 2 i 3 PrTelekomU) nie stosuje się do komunikatów i danych ze swojej istoty jawnych, z przeznaczenia publicznych lub ujawnionych postanowieniem sądu wydanym w postępowaniu karnym, postanowieniem prokuratora lub na podstawie odrębnych przepisów. Z powyższego wynika, że te komunikaty i dane nie są objęte zakresem przedmiotowym tajemnicy telekomunikacyjnej. PrPoczt nie zawiera analogicznej konstrukcji, wobec czego takie komunikaty i dane zawarte w przesyłkach lub przekazach pocztowych są objęte zakresem tajemnicy, przy czym okoliczności takie jak wydanie postanowienia sądu mogą być ewentualnie podstawą zwolnienia z obowiązku zachowania tej tajemnicy.
Podmioty zobowiązane do zachowania tajemnicy
Zgodnie z art. 41 ust. 2 PrPoczt, do zachowania tajemnicy pocztowej są obowiązani:
1) operator pocztowy; 2) osoby, które z racji wykonywanej działalności mają dostęp do tajemnicy pocztowej.
Natomiast zgodnie z art. 160 ust. 1 oraz 3 PrTelekomU, do zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej zobowiązane są:
1) podmiot uczestniczący w wykonywaniu działalności telekomunikacyjnej w sieciach publicznych; 2) podmioty z nim współpracujące; 3) osoba, która korzystając z urządzenia radiowego lub końcowego, zapoznała się z komunikatem dla niej nieprzeznaczonym.
W odróżnieniu od PrPoczt, PrTelekomU zawiera szereg przepisów doprecyzowujących zasady uzyskiwania dostępu do informacji objętych tajemnicą telekomunikacyjną przez podmioty wykonujące działalność telekomunikacyjną i podmioty z nimi współpracujące. Zgodnie np. z art. 162 ust. 2 PrTelekomU, przedsiębiorca telekomunikacyjny świadczący usługę na rzecz użytkownika końcowego innego przedsiębiorcy telekomunikacyjnego ma prawo, w niezbędnym zakresie, otrzymywać, przekazywać i przetwarzać dane dotyczące tego użytkownika końcowego oraz dane o wykonanych na jego rzecz usługach telekomunikacyjnych. Z kolei w odniesieniu do danych transmisyjnych (art. 165 PrTelekomU), uprawnienia takie zyskują ponadto podmioty zajmujące się naliczaniem opłat, zarządzaniem ruchem w sieciach telekomunikacyjnych, obsługą klienta, systemem wykrywania nadużyć finansowych, marketingiem usług telekomunikacyjnych lub świadczeniem usług o wartości wzbogaconej. Podmioty te mogą przetwarzać dane transmisyjne wyłącznie dla celów niezbędnych przy wykonywaniu tych działań (art. 165 ust. 5 PrTelekomU). W odniesieniu do danych lokalizacyjnych uprawnienia takie zyskują ponadto podmioty: działające z upoważnienia operatora publicznej sieci telekomunikacyjnej, działające z upoważnienia dostawcy publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych, świadczące usługę o wartości wzbogaconej (art. 166 ust. 3 PrTelekomU). Z kolei art. 167 PrTelekomU upoważnia podmioty działające w imieniu przedsiębiorcy telekomunikacyjnego do włączenia się do trwającego połączenia, jeżeli jest to niezbędne do usunięcia awarii, zakłóceń lub w innym celu związanym z utrzymaniem sieci telekomunikacyjnej lub świadczeniem usługi telekomunikacyjnej, pod warunkiem sygnalizacji tego faktu osobom uczestniczącym w połączeniu. Zgodnie natomiast z art. 160 ust. 4 PrTelekomU, uprawnionym do uzyskania dostępu do informacji chronionych jest organ wykonujący kontrolę działalności telekomunikacyjnej, który zarejestruje komunikat poprzez korzystanie z urządzenia radiowego lub końcowego w celu udokumentowania faktu naruszenia przepisu PrTelekomU (nawet jeżeli jest to komunikat dla niego nieprzeznaczony). Przepis ten wyłącza jednocześnie wyraźnie taki organ z obowiązku zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej. PrPoczt nie zawiera takiego wyłączenia. Przy czym, zgodnie z zasadą legalizmu, organ nie jest upoważniony do korzystania z takich komunikatów w celach innych niż określone w ustawie, co wyklucza dowolność ich wykorzystania. Jednocześnie jednak wyłączenie takiego komunikatu z zakresu tajemnicy telekomunikacyjnej powoduje, że tajemnica ta nie może zostać powołana jako podstawa odmowy udostępnienia takiego komunikatu w ramach dostępu do informacji publicznej, o ile oczywiście taki komunikat będzie mieścił się w zakresie definicji tej informacji. Nie można tego z góry wykluczyć, gdyż ustalenie, jakie komunikaty są rejestrowane przez organy państwowe, może mieć istotne znaczenie dla obywatelskiej kontroli ich funkcjonowania. Zakres podmiotowy obydwu omawianych tajemnic jest wobec powyższego ukształtowany podobnie, przy czym regulacja PrTelekomU jest bardziej szczegółowa. PrTelekomU w sposób wyraźny wskazuje, że podmioty uczestniczące w wykonywaniu działalności telekomunikacyjnej w sieciach publicznych oraz podmioty z nimi współpracujące są obowiązane jedynie do zachowania należytej staranności, w zakresie uzasadnionym względami technicznymi lub ekonomicznymi, przy zabezpieczaniu urządzeń telekomunikacyjnych, sieci telekomunikacyjnych oraz zbiorów danych przed ujawnieniem tajemnicy telekomunikacyjnej (art. 160 ust. 2 PrTelekomU). Obowiązek pozostałych podmiotów zobowiązanych do zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej nie podlega już takiemu doprecyzowaniu. Jest to pewna różnica w porównaniu do tajemnicy pocztowej, której przepisy nie posługują się kryterium należytej staranności w ogóle. Pojawia się wobec tego pytanie, czy można pomimo wszystko twierdzić, że także w przypadku tej drugiej tajemnicy podmiot zobowiązany jest jedynie do zachowania należytej staranności. Byłaby to próba zastosowania do tego administracyjno-prawnego obowiązku kryteriów uregulowanych w art. 355 KC. Z drugiej natomiast strony, nie jest jasne, czy intencją ustawodawcy PrPoczt było nałożenie zobowiązania rezultatu. Ponadto, PrPoczt nie zawiera odpowiednika wprowadzonego wyraźnie do PrTelekomU przepisu stanowiącego, że przedsiębiorca telekomunikacyjny ponosi odpowiedzialność za naruszenie tajemnicy telekomunikacyjnej przez podmioty działające w jego imieniu (art. 162 ust. 1 PrTelekomU). Wobec faktu, że art. 41 ust. 2 PrPoczt wyraźnie wymienia „osoby, które z racji wykonywanej działalności mają dostęp do tajemnicy pocztowej” nasuwa się pytanie, kto jest zobowiązany do zachowania tajemnicy pocztowej w przypadku, gdy te osoby działają w imieniu operatora pocztowego lub innego podmiotu. Ustawodawcy chodziło najprawdopodobniej o nałożenie tego zobowiązania na obydwa takie podmioty, jednak nie jest to jedyna możliwa interpretacja.
Okres ochronny
Zgodnie z art. 41 ust. 5 PrPoczt, obowiązek zachowania tajemnicy pocztowej jest nieograniczony w czasie. PrTelekomU natomiast nie określa terminu obowiązywania tajemnicy telekomunikacyjnej, co jednak także należy rozumieć jako ustalenie jego obowiązywania na czas nieoznaczony, tj. do dnia wystąpienia szczególnego zdarzenia uzasadniającego zwolnienie z obowiązku, o ile takie zdarzenie przewidziane jest w przepisach szczególnych. W odróżnieniu od PrPoczt, przepisy PrTelekomU określają z kolei terminy, po których przetwarzanie określonych danych objętych tajemnicą telekomunikacyjną nie jest dopuszczalne. Po ich upływie tajemnica nie przestaje oczywiście obowiązywać; przedsiębiorca telekomunikacyjny nie powinien wtedy po prostu takich danych w ogóle przetwarzać. Przepisy te wyliczam poniżej:
1) zgodnie z art. 164 PrTelekomU, dane użytkowników końcowych mogą być przetwarzane w okresie obowiązywania umowy, a po jej zakończeniu w okresie dochodzenia roszczeń lub wykonywania innych zadań przewidzianych w ustawie lub przepisach odrębnych; 2) zgodnie z art. 165 ust. 2 pkt 2 PrTelekomU, przetwarzanie danych transmisyjnych, niezbędnych dla celów naliczania opłat abonenta i opłat z tytułu rozliczeń operatorskich, jest dozwolone tylko do końca okresu, o którym mowa w art. 164 PrTelekomU; 3) z kolei zgodnie z art. 166 ust. 1 pkt 1 PrTelekomU, zgoda abonenta lub użytkownika końcowego na przetwarzanie danych o lokalizacji jego dotyczących może być wycofana okresowo lub w związku z konkretnym połączeniem. Przy czym, zgodnie z ust. 2 tego samego przepisu, dostawca publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych jest obowiązany poinformować abonenta lub użytkownika końcowego przed uzyskaniem jego zgody m.in. o okresie ich przetwarzania; 4) natomiast zgodnie z art. 168 ust. 1 PrTelekomU, dostawca publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych jest obowiązany do rejestracji danych o wykonanych usługach telekomunikacyjnych, w zakresie umożliwiającym ustalenie należności za wykonanie tych usług oraz rozpatrzenie reklamacji. Ustęp 2 tego artykułu wymaga przechowywania tych danych przez okres co najmniej 12 miesięcy, a w przypadku wniesienia reklamacji – przez okres niezbędny do rozstrzygnięcia sporu; 5) osobne przepisy regulują termin tzw. retencji danych (art. 180a i n. PrTelekomU). Obowiązek ten trwa 12 miesięcy, licząc od dnia połączenia lub nieudanej próby połączenia, po czym dane należy zniszczyć, o ile nie zostały zabezpieczone zgodnie z odrębnymi przepisami.
Zakres swobody podmiotu zobowiązanego
Zgodnie z art. 41 ust. 3 PrPoczt, naruszeniem obowiązku zachowania tajemnicy pocztowej jest w szczegól­ności:
1) ujawnianie lub przetwarzanie informacji albo danych objętych tajemnicą pocztową; 2) otwieranie zamkniętych przesyłek pocztowych lub zapoznawanie się z ich treścią; 3) umożliwianie osobom nieuprawnionym podejmowania działań mających na celu wykonywanie czynności, o których mowa w pkt a i b.
Artykuł 41 ust. 4 pkt 1 PrPoczt dopuszcza jednak czynności, o których mowa w pkt a i b, w sytuacji, gdy stanowi to przypadek przewidziany w umowie o świadczenie usługi pocztowej. Natomiast, zgodnie z art. 41 ust. 4 pkt 2 PrPoczt, dopuszczalne jest posługiwanie się przez operatora pocztowego referencjami obejmującymi dane dotyczące podmiotów korzystających z jego usług pocztowych oraz rodzajów tych usług, w przypadku gdy dane te są publikowane za zgodą podmiotów, których one dotyczą. W związku z tym przepisem można argumentować, że w odniesieniu do pozostałych informacji objętych tajemnicą pocztową nie jest możliwe uchylenie tej tajemnicy poprzez zgodę podmiotów, których one dotyczą. Można to traktować jako przejaw ochrony roztaczanej przez ustawodawcę nad usługobiorcami, którzy w nierównej relacji z operatorem pocztowym mogliby być w przeciwnym wypadku nakłaniani do zwolnienia go z obowiązku zachowania tajemnicy. Względnie, operator mógłby podejmować próby umownego ograniczenia lub złagodzenia tego obowiązku. Osobną podstawą nieważności tego typu umów mogą być przepisy Kodeksu cywilnego o klauzulach abuzywnych chroniące jednak tylko konsumentów, a nie wszystkich usługobiorców usług pocztowych. Szczególne przypadki otwarcia przesyłek pocztowych regulowane są w:
1) art. 31 PrPoczt – otwarcie przesyłki w celu realizacji ustawowego prawa zastawu; 2) art. 33 PrPoczt – postępowanie z „przesyłkami niedoręczalnymi”; 3) art. 36 PrPoczt – uzasadnione podejrzenie, że przesyłka pocztowa może spowodować uszkodzenie innych przesyłek lub mienia operatora pocztowego (operator pocztowy może w takim wypadku wezwać nadawcę do jej otwarcia).
Zgodnie z art. 161 ust. 1, art. 160 ust. 1 oraz 3 PrTelekomU, treści lub dane objęte tajemnicą telekomunikacyjną mogą być zbierane, utrwalane, przechowywane, opracowywane, zmieniane, usuwane lub udostępniane tylko wówczas, gdy czynności te, zwane dalej „przetwarzaniem”, dotyczą usługi świadczonej użytkownikowi albo są niezbędne do jej wykonania. Przetwarzanie w innych celach jest dopuszczalne jedynie na podstawie przepisów ustawowych. Przy czym, ust. 2 tego samego przepisu określa katalog danych dotyczących użytkownika będącego osobą fizyczną, które może przetwarzać dostawca publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych (wyłączono w ten sposób kryterium niezbędności określone w ust. 1). Są to:
1) nazwiska i imiona; 2) imiona rodziców; 3) miejsce i data urodzenia; 4) adres miejsca zamieszkania i adres korespondencyjny, jeżeli jest on inny niż adres miejsca zamieszkania; 5) numer ewidencyjny PESEL – w przypadku obywatela Rzeczypospolitej Polskiej; 6) nazwa, seria i numer dokumentów potwierdzających tożsamość, a w przypadku cudzoziemca, który nie jest obywatelem państwa członkowskiego albo Konfederacji Szwajcarskiej – numer paszportu lub karty pobytu; 7) dane zawarte w dokumentach potwierdzających możliwość wykonania zobowiązania wobec dostawcy publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych wynikającego z umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych.
Za zgodą użytkownika będącego osobą fizyczną, dostawca publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych może przetwarzać inne dane tego użytkownika w związku ze świadczoną usługą, w szczególności numer konta bankowego lub karty płatniczej, a także adres poczty elektronicznej oraz numery telefonów kontaktowych (art. 161 ust. 3 PrTelekomU). Zgodnie z art. 159 ust. 2 PrTelekomU, zakazane jest zapoznawanie się, utrwalanie, przechowywanie, przekazywanie lub inne wykorzystywanie treści lub danych objętych tajemnicą telekomunikacyjną przez osoby inne niż nadawca i odbiorca komunikatu, chyba że:
1) będzie to przedmiotem usługi lub będzie to niezbędne do jej wykonania; 2) nastąpi za zgodą nadawcy lub odbiorcy, których dane te dotyczą; 3) dokonanie tych czynności jest niezbędne w celu rejestrowania komunikatów i związanych z nimi danych transmisyjnych, stosowanego w zgodnej z prawem praktyce handlowej dla celów zapewnienia dowodów transakcji handlowej lub celów łączności w działalności handlowej;
będzie to konieczne z innych powodów przewidzianych ustawą lub przepisami odrębnymi. Por. także omówione tu osobno przepisy statuujące obowiązek uzyskania zgody określonych osób na przetwarzanie poszczególnych kategorii danych objętych tajemnicą telekomunikacyjną (art. 164, 165 i 166 PrTelekomU). Z powyższego wynika, że zakres swobody podmiotów związanych tajemnicą pocztową i telekomunikacyjną kształtuje się w dużej mierze podobnie i zależy przede wszystkim od ustaleń ze stronami umów o świadczenie usługi pocztowej lub telekomunikacyjnej (odpowiednio). Przy czym, w przypadku usług pocztowych wskazane powyżej przypadki przetwarzania informacji objętych tajemnicą muszą być wyraźnie uregulowane w umowie, podczas gdy w przypadku tajemnicy telekomunikacyjnej ustawodawca posługuje się kryterium przedmiotu usługi oraz niezbędności do jej wykonania, co pozwala podmiotowi związanemu tajemnicą na nieco większą elastyczność, bez konieczności wpisywania wszystkiego do umowy w sposób wyraźny (o ile oczywiście jest w stanie wykazać spełnienie tych kryteriów).
Dostęp uprawnionych służb
1. Tajemnica pocztowa
W przypadku tajemnicy pocztowej, katalog służb uprawnionych do uzyskiwania dostępu do informacji chronionych tą tajemnicą wskazany jest w art. 82 PrPoczt. Szczegółowy zakres tych uprawnień kształtują przepisy regulujące działanie poszczególnych służb. I tak:
1) zgodnie z art. 20d ust. 1 ustawy z 6.4.1990 r. o Policji3, dane dotyczące osób korzystających z usług pocztowych oraz dane dotyczące faktu i okoliczności świadczenia lub korzystania z tych usług mogą być ujawnione Policji i przez nią przetwarzane wyłącznie w celu zapobiegania lub wykrywania przestępstw oraz ich sprawców. Artykuł 19 ust. 6 PolicjaU dotyczy z kolei kontroli operacyjnej polegającej m.in. na kontrolowaniu treści korespondencji oraz kontrolowaniu zawartości przesyłek; 2) zgodnie z ustawą z 27.8.2009 r. o Służbie Celnej4, właściwy organ tej służby może w szczególności kontrolować dokumenty dotyczące przesyłek pocztowych oraz sprawdzać liczbę przywożonych lub wywożonych przesyłek z liczbą wskazaną w wykazie zdawczym (art. 48 ust. 1). Rewizję przesyłek i pobieranie próbek towarów w nich przesyłanych przeprowadza się w obecności pracownika placówki operatora pocztowego. Przy czynnościach tych mogą być obecni również zgłaszający, nadawca lub odbiorca przesyłki (art. 48 ust. 2). Szczegóły określa rozporządzenie Ministra Finansów z 9.12.2009 r. w sprawie sposobu wykonywania kontroli przesyłek w obrocie pocztowym5, które z kolei odwołuje się do rozporządzenia (EWG) nr 2454/93 z 2.7.1993 r. ustanawiającego przepisy w celu wykonania rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny6 oraz rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 z 12.10.1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny7. Z kolei, zgodnie z art. 74 ust. 1, dane dotyczące osób korzystających z usług pocztowych oraz dane dotyczące faktu i okoliczności świadczenia lub korzystania z tych usług mogą być ujawnione organom Służby Celnej i przez nieprzetwarzane wyłącznie w celu wykrywania przestępstw i wykonywania kontroli, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 4–7; 3) zgodnie z art. 27 ust. 6 oraz art. 28 ustawy z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu8, dostęp do informacji objętych tajemnicą pocztową ma, na określonych w tej ustawie warunkach, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (kontrolowanie treści korespondencji, kontrolowanie zawartości przesyłek, dane identyfikujące podmiot korzystający z usług pocztowych oraz dotyczące faktu, okoliczności świadczenia usług pocztowych lub korzystania z tych usług); 4) analogiczne przepisy uprawniające Służbę Kontrwywiadu Wojskowego zawiera ustawa z 9.6.2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego9, w odniesieniu do Centralnego Biura Antykorupcyjnego – ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym10, w odniesieniu do uprawnień wywiadu skarbowego – ustawa z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej11, w odniesieniu do straży granicznej – ustawa z 12.10.1990 r. o Straży Granicznej12, a w odniesieniu do żandarmerii wojskowej – ustawa z 24.8.2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych13; 5) zgodnie z art. 218 KPK, sąd i prokurator mają prawo otwierać lub zarządzić otwarcie korespondencji i przesyłek mających znaczenie dla toczącego się postępowania.
Powyższe sytuacje różnią się od uregulowanych w innych przepisach okoliczności, w których możliwe jest uzyskanie dostępu do informacji chronionych tajemnicą pocztową po doręczeniu przesyłki. Mianowicie, zgodnie z art. 8a § 1 KKW, korespondencja skazanego pozbawionego wolności podlega cenzurze i nadzorowi, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przez pojęcie cenzury korespondencji rozumie się zapoznawanie się z treścią pisma oraz usunięcie części jego tekstu lub uczynienie go nieczytelnym (art. 242 § 7 KKW). Wyjątek od zasady cenzury określa art. 8a § 2 KKW, zgodnie z którym korespondencja skazanego pozbawionego wolności z obrońcą lub pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym nie podlega cenzurze, nadzorowi oraz zatrzymaniu i powinna być bezzwłocznie przekazywana do adresata. A zgodnie z § 3 tego samego przepisu, § 2 stosuje się odpowiednio do korespondencji skazanego pozbawionego wolności prowadzonej z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości i innymi organami państwowymi, organami samorządu terytorialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Dziecka oraz organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka. W odniesieniu do korespondencji z obrońcą lub pełnomocnikiem stosuje się przepisy art. 73 § 3 i 4 oraz art. 225 § 3 KPK. Na podstawie tych przepisów, prokurator może zatem zastrzec kontrolę korespondencji podejrzanego z obrońcą, przy czym, zgodnie z wyrokiem TK z 10.12.2012 r.14, art. 73 § 3 KPK ustanawiający to uprawnienie prokuratora utraci moc z upływem 12 (dwunastu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, jako niezgodny z Konstytucją RP. Powodem niezgodności był brak określenia przesłanek, których zaistnienie uprawniałoby prokuratora do zastrzeżenia kontroli korespondencji podejrzanego z obrońcą. Kodeks karny wykonawczy (art. 90 pkt 8, art. 91 pkt 10 i art. 92 pkt 13) różnicuje stopień cenzury w zależności od typu zakładu karnego:
1) w zakładzie karnym typu zamkniętego – korespondencja skazanych podlega cenzurze administracji zakładu karnego, chyba że ustawa stanowi inaczej; 2) w zakładzie karnym typu półotwartego – korespondencja skazanych może podlegać cenzurze administracji zakładu karnego; 3) w zakładzie karnym typu otwartego korespondencja skazanych nie podlega cenzurze administracji zakładu karnego.
Omówione tu regulacje dotyczące skazanych stosuje się odpowiednio do tymczasowo aresztowanych (art. 209 KKW).
2. Tajemnica telekomunikacyjna
Zgodnie z art. 171 ust. 8 PrTelekomU, przedsiębiorcy telekomunikacyjni są obowiązani do zapewnienia służbom ustawowo powołanym do niesienia pomocy dostępu do identyfikacji linii wywołującej oraz danych dotyczących lokalizacji, bez uprzedniej zgody zainteresowanych abonentów lub użytkowników, jeżeli jest to konieczne do umożliwienia tym służbom wykonywania ich zadań w możliwie najbardziej efektywny sposób. Zgodnie z art. 179 ust. 3 PrTelekomU, podmiotami uprawnionymi są: Policja, Straż Graniczna, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służba Kontrwywiadu Wojskowego, Żandarmeria Wojskowa, Centralne Biuro Antykorupcyjne i wywiad skarbowy, a także sąd i prokurator. Katalog ten w odniesieniu do danych, o których mowa w art. 180a w zw. z art. 180c PrTelekomU, jest poszerzony o Służbę Celną. Omówione wyżej w odniesieniu do tajemnicy pocztowej przepisy regulujące działalność poszczególnych służb zawierają także odniesienia do sposobu uzyskiwania przez nie dostępu w ramach kontroli operacyjnej m.in. poprzez stosowanie środków technicznych umożliwiających uzyskiwanie w sposób niejawny informacji i dowodów oraz ich utrwalanie, a w szczególności treści rozmów telefonicznych i innych informacji przekazywanych za pomocą sieci telekomunikacyjnych. Warunki dostępu i utrwalania danych, o których mowa w ust. 179 PrTelekomU, określi projektowane aktualnie rozporządzenie Rady Ministrów15. Warunki dostępu i utrwalania mogą być zapewniane za pomocą interfejsów zlokalizowanych w miejscach obejmowanych przez sieć przedsiębiorcy telekomunikacyjnego na zasadach określonych w umowach zawartych przez uprawnione podmioty z przedsiębiorcą telekomunikacyjnym. Umowa może określać współudział stron w kosztach zastosowania interfejsów. W przypadku braku uzgodnień w zakresie lokalizacji interfejsu uprawnione podmioty wskazują miejsce lokalizacji pozostające w obrębie sieci telekomunikacyjnej przedsiębiorcy telekomunikacyjnego, umożliwiające: techniczną realizację interfejsu, niezbędną ochronę tego miejsca wynikającą z przepisów odrębnych oraz minimalizację nakładów ponoszonych przez przedsiębiorcę telekomunikacyjnego i podmioty uprawnione (art. 179 ust. 4a PrTelekomU).
3. Dostęp uprawnionych służb – porównanie
Regulacje dostępu uprawnionych służb w przypadku obydwu tajemnic rozrzucone są pomiędzy odpowiednie ustawy regulujące tajemnice oraz ustawy regulujące działalność poszczególnych służb. W obydwu przypadkach dostęp jest elementem kontroli operacyjnej prowadzonej przez służby i podlega analogicznym zasadom, zazwyczaj uregulowanym w tych samych przepisach ustawy dotyczącej określonej służby. Istotną różnicą jest występujące w przypadku tajemnicy telekomunikacyjnej ustawowe umocowanie dostępu przez interfejsy w ramach umów pomiędzy przedsiębiorcami telekomunikacyjnymi a służbami. PrPoczt nie zawiera takiej regulacji. Techniki przetwarzania informacji objętych tajemnicą pocztową są zatem w dużej mierze pochodną technik wykorzystanych przez osoby korzystające z usług pocztowych w celu utrwalenia tych informacji w przesyłkach. Ewentualna zmiana techniki może wynikać z charakteru samej usługi (np. tzw. przesyłki hybrydowe czyli przyjmowanie przesyłek w postaci elektronicznej, a następnie jej druk, pakowanie i doręczenie w tradycyjnej postaci przez operatora pocztowego). Co istotne, służby uprawnione do uzyskiwania dostępu do informacji chronionych tajemnicą pocztową oraz telekomunikacyjną związane są konstytucyjną zasadą legalizmu. Podmioty te nie mogą wykorzystywać tych informacji w inny sposób niż w celu realizacji zadań, do których zostały powołane i do realizacji których informacje te są im niezbędne. W tym sensie można również mówić o związaniu ich pewną tajemnicą w odniesieniu do tych informacji, choć z drugiej strony w określonych przypadkach informacje te mogą podlegać np. ustawie z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej16, jeżeli mieszczą się w zakresie definicji informacji publicznej.
Podmiot sprawujący kontrolę nad zachowaniem tajemnicy
Podmiotem sprawującym kontrolę nad zachowaniem tajemnicy pocztowej jest Urząd Komunikacji Elektronicznej (rozdział 11 PrPoczt). Jest to także podmiot sprawujący kontrolę nad zachowaniem tajemnicy telekomunikacyjnej (art. 174a i n. PrTelekomU). Przy czym, PrTelekomU przewiduje też pewne dodatkowe kompetencje Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w przypadku naruszeń ochrony tych danych, co wobec krzyżowania się zakresu pojęć „dane osobowe” oraz „informacje objęte tajemnicą telekomunikacyjną” oznacza, że organ ten jest w pewnym sensie uprawniony do kontrolowania zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej. Brak wzmianki o GIODO w przepisach PrPoczt nie oznacza jednak braku kompetencji tego organu w przypadku naruszeń tajemnicy pocztowej skutkujących naruszeniem zasad ochrony danych osobowych. Co ciekawe, w decyzji Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej z 30.8.2007 r.17 stwierdzono, że wobec braku definicji pojęcia „przetwarzanie” informacji objętych tajemnicą pocztową właściwe jest odwołanie się w tym zakresie do definicji tego pojęcia zawartego w przepisach o ochronie danych osobowych. Decyzja została podtrzymana po wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a strona nie odwołała się do sądu administracyjnego.
Sankcje za nieuprawnione ujawnienie informacji podlegających ochronie
Artykuł 126 ust. 1 pkt 4 PrPoczt przewiduje kary pieniężne dla operatora pocztowego naruszającego obowiązek zachowania tajemnicy pocztowej. Analogiczną regulacją w przypadku naruszenia obowiązku zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej jest art. 209 ust. 1 pkt 24 PrTelekomU. Naruszenia obydwu tajemnic mogą stanowić jedno z przestępstw określonych w Rozdziale XXXIII KK i wobec tego skutkować nałożeniem sankcji karnych.
Podsumowanie
Przeprowadzone w niniejszym artykule porównanie regulacji tajemnicy pocztowej i tajemnicy telekomunikacyjnej pokazało, że tajemnica pocztowa jest uregulowana w sposób o wiele bardziej lakoniczny niż tajemnica telekomunikacyjna. W przypadku tej ostatniej, już na poziomie ustawowym dokonano szczegółowego ustalenia wielu praw i obowiązków związanych z tą tajemnicą. Wiele z tych kwestii nie występuje w przypadku tajemnicy pocztowej, co jest w głównej mierze skutkiem specyfiki medium (np. dostęp przez interfejsy, zasady dostępu różnych przedsiębiorców telekomunikacyjnych zaangażowanych w komunikację). Summary: Postal secrecy and telecommunications secrecy. Comparison of regulations The article compares the regulations concerning postal secrecy and telecommunications secrecy with respect to the following structural elements of both: objective scope, subjective scope, protection period, scope of freedom of the obligated entity, rules of access for entitled services, rules for controlling maintenance of secrecy and sanctions for disclosure of confidential information. The comparison has revealed that the regulation of telecommunications secrecy is much more extensive. Many differences are dues to the specificity of the regulated communication medium, and that difference is also the main reason why telecommunications secrecy has been regulated in greater detail.

1 Dz.U. poz. 1529; dalej jako: PrPoczt.

2 T. jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 171, poz. 1800: dalej jako: PrTelekom.

3 T. jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 355 ze zm.; dalej jako: PolicjaU.

4 T. jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 990.

5 Dz.U. z 2009 r. Nr 218, poz. 1697.

6 Dz.Urz. L Nr 253 z 11.10.1993 r., s. 1.

7 Dz.Urz. L Nr 302 z 19.10.1992 r., s. 1 ze zm.

8 T. jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 29, poz. 154 ze zm.

9 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1106 ze zm.

10 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1411 ze zm.

11 T. jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 553 ze zm.

12 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1402 ze zm.

13 T. jedn.: Dz.U. z 2013 r. Nr 568 ze zm.

14 K 25/11, Dz.U. poz. 1426.

15 Zob. http://bip.kprm.gov.pl/kpr/form/r89,Projekt-rozporzadzenia-Rady-Ministrow-w-sprawie-wymagan-i-sposobu-zapewnienia-wa.html.

16 T. jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 782 ze zm.

17 DRP-WKDP-70-2/07(29), niepubl.