Rozbieżności w wykładni dotyczące wniosku o wznowienie postępowania

Monitor Prawniczy | 12/2020

Sąd Najwyższy podkreślił, że w art. 541 § 1 KPK ustawodawca zawarł warunek dotyczący wskazania orzeczenia stanowiącego przeszkodę do wydania wyroku skazującego, a nie wymóg stwierdzenia przestępstwa w treści tego orzeczenia. Przepis ten odnosi się do sytuacji wyjątkowej, nie powinno się zatem tego wyjątku interpretować rozszerzająco i domagać się potwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa w samej treści postanowienia.

Wniosek o wznowienie postępowania oparty na podstawie z art. 540 § 1 pkt 1 KPK spełnia wymogi formalne wskazane w art. 541 § 2 KPK, jeżeli wskazuje na prawomocny wyrok skazujący za popełnienie przestępstwa w związku z postępowaniem objętym wznowieniem postępowania albo jeżeli w swojej treści wskazuje na orzeczenie zapadłe w postępowaniu karnym, stwierdzające niemożność wydania wyroku skazującego z powodu przyczyn wymienionych w art. 17 § 1 pkt 3–11 lub w art. 22 KPK. W tym ostatnim wypadku we wniosku muszą być jednak przywołane okoliczności świadczące o dopuszczeniu się przestępstwa w związku z postępowaniem, jeżeli takich okoliczności nie zawiera w swojej treści wskazane orzeczenie – stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie 7 sędziów.

Zagadnienie prawne

Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił z wnioskiem o rozstrzygnięcie przez skład 7 sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa występujących w orzecznictwie w zakresie dotyczącym następującego zagadnienia prawnego: „Czy wniosek o wznowienie postępowania oparty na podstawie z art. 540 § 1 pkt 1 w zw. z art. 541 § 1 i 2 KPK, wskazujący na orzeczenie zapadłe w postępowaniu karnym, w którym brak jest ustalenia, że został popełniony czyn, o którym mowa w art. 540 § 1 pkt 1 KPK, a stwierdzające, że z powodu przyczyn wymienionych w art. 17 § 1 pkt 5–11 lub w art. 22 KPK zachodzi brak możliwości dokonania takiego ustalenia i zapadnięcia wyroku skazującego, spełnia wymagania formalne wniosku o wznowienie postępowania inicjującego to postępowanie, w tym postępowanie dowodowe w przedmiocie tego, czy został popełniony czyn, o którym mowa w art. 540 § 1 pkt 1 KPK?”. W uzasadnieniu wniosku wskazano na dwa stanowiska prezentowane w orzecznictwie. Zgodnie z pierwszym z nich, zarówno wykładnia językowa, jak i funkcjonalna art. 540 § 1 pkt 1 w zw. z art. 541 § 1 i 2 KPK prowadzą do wniosku, że samo zaistnienie okoliczności wynikających z art. 17 § 1 pkt 5–11 i art. 22 KPK, umożliwia wszczęcie lub dalsze prowadzenie postępowania, a tym samym dokonanie ustalenia w przedmiocie popełnienia czynu, o którym mowa w art. 540 § 1 pkt 1 KPK (zob. postanowienie SN z 22.9.2016 r., IV KO 46/16, Legalis; postanowienie SN z 8.12.2011 r., III KO 41/11, Legalis; wyrok SN z 8.2.2011 r., WO 1/11, Legalis). Drugi pogląd opiera się na przyjęciu, że art. 540 § 1 pkt 1 w zw. z art. 541 § 1 i 2 KPK znajduje zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy mimo braku możliwości wydania wyroku skazującego w związku z treścią art. 17 § 1 pkt 5–11 lub w art. 22 KPK, orzeczenie stwierdzające niemożność wydania takiego wyroku zawiera jednocześnie ustalenie zaistnienia czynu, o którym mowa w art. 540 § 1 pkt 1 KPK (zob. postanowienie SN z 16.1.2018 r., V KO 83/17, Legalis; postanowienie SN z 30.10.2015 r., IV KO 81/14, Legalis). Rzecznik Praw Obywatelskich opowiedział się za taką wykładnią art. 540 § 1 pkt 1 w zw. z art. 541 § 1 i 2 KPK, zgodnie z którą unormowanie to uprawnia do ubiegania się o wznowienie postępowania nawet przy braku ustalenia przez organ procesowy w orzeczeniu innym, niż prawomocny wyrok skazujący, że sprawca popełnił czyn, o którym mowa w art. 540 § 1 pkt 1 KPK, przy czym u podstaw owego braku ustalenia leży jedna z przyczyn wymienionych w art. 17 § 1 pkt 5–11 lub w art. 22 KPK. Natomiast ewentualne nieuwzględnienie wniosku o wznowienie postępowania winno opierać się na przyjęciu, że wnioskodawca nie sprostał spoczywającemu na nim obowiązkowi udowodnienia, że czyn ten rzeczywiście wystąpił.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy podejmując uchwałę podkreślił, że ubieganie się o wznowienie postępowania stanowi ważną część obywatelskiego prawa do sądu i rzetelnego procesu sądowego. Warunkiem wznowienia postępowania propter falsa jest najpierw popełnienie przestępstwa, następnie ustalenie faktu jego popełnienia, a w końcu przyjęcie, że popełnione przestępstwo miało wpływ na treść orzeczenia kończącego prawomocnie postępowanie, którego wznowienia domaga się wnioskujący. Powołanie się na tę okoliczność jest możliwe w przypadku istnienia prawomocnego wyroku skazującego za to przestępstwo albo orzeczenia stwierdzającego niemożność wydania takiego wyroku w razie odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania karnego, z przyczyn określonych w art. 17 § 1 pkt 3–11 KPK lub wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania karnego – art. 22 KPK. Może być tak, że organ odmawiający wszczęcia, umarzający albo zawieszający postępowanie w ogóle nie wypowiedział się co do faktu popełnienia przestępstwa. Zdaniem SN, wówczas konieczne jest wskazanie we wniosku okoliczności świadczących o dopuszczeniu się tego przestępstwa, zadaniem autora wniosku jest bowiem wykazanie faktu dopuszczenia się przestępstwa, zaś rolą sądu rozpoznającego wniosek o wznowienie jest ocena, czy do wykazania tego doszło i wyeliminowanie sytuacji, w których wnioski takie byłyby gołosłowne lub wykorzystywane instrumentalnie. W uzasadnieniu uchwały stwierdzono, że niezasadne jest zróżnicowanie wnioskujących o wznowienie postępowania propter falsa, w ten sposób, że część z nich, dysponując postanowieniem, w którym potwierdzono fakt dopuszczenia się przestępstwa mogłaby domagać się wznowienia, zaś część, w przypadku postępowań, w których do odmowy wszczęcia lub umorzenia doszło z obiektywnych, niezależnych od stron przyczyn (np. śmierć sprawcy) i faktu dopuszczenia się przestępstwa w postanowieniu nie potwierdzono, byłaby pozbawiona możliwości ubiegania się o wznowienie.
Sąd Najwyższy podkreślił, że w art. 541 § 1 KPK ustawodawca zawarł warunek dotyczący wskazania orzeczenia stanowiącego przeszkodę do wydania wyroku skazującego, a nie wymóg stwierdzenia przestępstwa w treści tego orzeczenia. Przepis ten odnosi się do sytuacji wyjątkowej, nie powinno się zatem tego wyjątku interpretować rozszerzająco i domagać się potwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa w samej treści postanowienia.

Uchwała SN(7) z 26.5.2020 r., I KZP 12/19