Roszczenie z weksla a badanie z urzędu stosunku podstawowego

Monitor Prawniczy | 1/2020
Moduł: prawo cywilne, postępowanie cywilne
DOI: 10.32027/MOP.20.1.3
Justyna Fibinger-Jasińska
Roszczenie z weksla a badanie z urzędu stosunku podstawowego

Artykuł przedstawia relacje przepisów krajowych oraz unijnych odnośnie do ochrony konsumenta w przypadku roszczenia z weksla w postępowaniu cywilnym. W sytuacji przedłożenia weksla do pozwu i wnioskowania o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, opierając się na przepisach krajowych, sąd nie może uwzględnić stosunku podstawowego z urzędu – bez zarzutu podniesionego przez pozwanego – i uznać, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta. Natomiast prawo unijne nakazuje sądowi krajowemu z urzędu ocenić nieuczciwy charakter danego warunku umownego celem zapewnienia, że konsument w sporze z przedsiębiorcą nie będzie nim związany. Zatem pomiędzy przepisami prawa krajowego a normami unijnymi zachodzi sprzeczność. Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy można z urzędu badać stosunek podstawowy w przypadku dołączenia do pozwu prawidłowo wypełnionego weksla.




Abstract:

Roszczenie z weksla a badanie z urzędu stosunku podstawowego


Artykuł przedstawia relacje przepisów krajowych oraz unijnych odnośnie do ochrony konsumenta w przypadku roszczenia z weksla w postępowaniu cywilnym. W sytuacji przedłożenia weksla do pozwu i wnioskowania o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, opierając się na przepisach krajowych, sąd nie może uwzględnić stosunku podstawowego z urzędu – bez zarzutu podniesionego przez pozwanego – i uznać, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta. Natomiast prawo unijne nakazuje sądowi krajowemu z urzędu ocenić nieuczciwy charakter danego warunku umownego celem zapewnienia, że konsument w sporze z przedsiębiorcą nie będzie nim związany. Zatem pomiędzy przepisami prawa krajowego a normami unijnymi zachodzi sprzeczność. Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy można z urzędu badać stosunek podstawowy w przypadku dołączenia do pozwu prawidłowo wypełnionego weksla.

Słowa kluczowe: weksel, stosunek podstawowy, ochrona konsumenta


Claim under a bill of exchange and examination of the basic relationship


The article focuses on the relationship between national and EU regulations regarding consumer protection in the event of a claim under a bill of exchange in civil proceedings. If a bill of exchange is attached to the suit and if an order for payment is applied for under the writ of payment procedure, basing on national regulations, the court cannot take into account the basic relationship ex officio – without an objection raised by the defendant – and conclude that unfair terms do not bind the consumer. On the other hand, EU law requires the national court to assess ex officio the unfair nature of a given contractual term in order to ensure that the consumer is not bound by it in the dispute with the trader. Therefore, there is a contradiction between national law and EU norms. The article attempts to answer the question whether it is possible to examine ex officio the basic relationship if a properly drafted bill of exchange has been attached to the suit.

Key words: bill of exchange, basic relationship, consumer protection





Weksel a nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym
W razie, kiedy powód przedkłada do pozwu weksel i wnioskuje o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, sąd ma obowiązek wydać nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla, o ile oczywiście weksel został prawidłowo wypełniony. Zgodnie z treścią art. 485 § 2 KPC, sąd wydaje również nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla, czeku, warrantu lub rewersu należycie wypełnionego, których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości. W razie przejścia na powoda praw z weksla, z czeku, z warrantu lub z rewersu, do wydania nakazu niezbędne jest przedstawienie dokumentów do uzasadnienia roszczenia, o ile przejście tych praw na powoda nie wynika bezpośrednio z weksla, z czeku, z warrantu lub z rewersu. Powszechnie przyjmuje się, że w razie spełnienia przesłanek przedłożenia prawidłowo wypełnionego weksla i wniesienia o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, badany jest jedynie stosunek wekslowy i wydanie nakazu zapłaty jest obligatoryjne, o czym świadczy sfomułowanie z art. 485 § 2 KPC „sąd wydaje”. Przepis art. 485 § 2 zd. 1 KPC uzależnia uprawnienie do wydania nakazu zapłaty wyłącznie od zbadania samego weksla1. W orzecznictwie wskazuje się, że wierzyciel dochodząc wydania nakazu zapłaty na podstawie weksla może powołać się tylko na treść weksla i nie jest zobowiązany do przytaczania już w pozwie wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów uzasadniających roszczenie ze stosunku podstawowego2. Dłużnik wekslowy ma prawo podnieść zarzut ze stosunku podstawowego względem remitenta. W przypadku zakwestionowania przez dłużnika wekslowego istnienia lub rozmiaru zobowiązania wekslowego w drodze zarzutów opartych na stosunku podstawowym, spór przenosi się na płaszczyznę stosunku prawa cywilnego. Jeżeli pozwany w zarzutach od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym powołał się na okoliczności wynikające ze stosunku podstawowego, stosunek ten może być przedmiotem badania sądu w drugiej fazie postępowania nakazowego3. Przyjmuje się, że to na dłużniku wekslowym spoczywa ciężar udowodnienia okoliczności wymienionych w art. 10 i 17 ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe4 w celu zwolnienia się z zobowiązania wekslowego5. Ponadto wskazuje się, że wśród wszystkich zarzutów, jakimi może bronić się dłużnik wekslowy, jedynie zarzut nieważności weksla sąd może uwzględnić z urzędu6. Powstaje jednak zasadnicze pytanie, czy jest możliwe przejście na stosunek podstawowy przy wekslu z urzędu, bez zgłoszenia jakiegokolwiek zarzutu pozwanego w tym zakresie.
Przejście z urzędu na stosunek podstawowy
Weksle mogą mieć charakter gwarancyjny – czyli być wystawiane celem zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy pożyczki. Czynności prawne będące źródłem zobowiązań wekslowych są w prawie polskim ujmowane jako czynności prawne abstrakcyjne – ich ważność nie zależy od istnienia lub prawidłowości stosunku podstawowego. Abstrakcyjność weksla doznaje jednak osłabienia w przypadku weksla niezupełnego w chwili wystawienia, czyli weksla in blanco, wystawionego w celu zabezpieczenia zobowiązania ze stosunku podstawowego. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym w razie dochodzenia przez posiadacza weksla zapłaty sumy wekslowej niezgodnie z porozumieniem co do gwarancyjnego charakteru weksla, dłużnik wekslowy może, powołując się na tę okoliczność, skutecznie odmówić zapłaty7. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się również, że sąd uwzględnia stosunek podstawowy jedynie na zarzut pozwanego, a nie z urzędu8. Wydaje się jednak, że pogląd ten wymaga zrewidowania, jeżeli weźmie się pod uwagę normy prawa Unii Europejskiej. Przede wszystkim chodzi o sytuacje, gdzie mamy do czynienia z nierównością kontraktową stron postępowania, gdzie jedną ze stron jest słabszy konsument, a drugą silniejszy przedsiębiorca. Ochrona konsumentów objęta jest regulacją unijną. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 21.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich9 została implementowana do polskiego porządku prawnego poprzez zmianę z 1.7.2000 r. treści art. 3851 KC. Ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny10 dokonała w zakresie swojej regulacji wdrożenia następujących dyrektyw Wspólnot Europejskich:
1) dyrektywy 85/374/EWG z 25.7.1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe11; 2) dyrektywy 85/577/EWG z 20.12.1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa12; 3) dyrektywy 93/13/EWG; 4) dyrektywy 97/7/WE z 20.5.1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość13.

Należy mieć na uwadze, że dyrektywa 93/13 jest skuteczna erga omnes i wiąże wszystkie sądy państw członkowskich UE. Z tego względu należałoby przyjąć, że wydanie przez sąd krajowy orzeczenia niezgodnego z dokonaną wykładnią skutkuje jego wadliwością. Stosownie do treści art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami. Natomiast art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 wskazuje, że państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Nie tylko w aktach prawnych UE, ale także i w orzecznictwie europejskim uwidoczniona jest wykładnia prokonsumencka. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 13.9.2018 r.14 badał polskie przepisy proceduralne w zakresie wydania nakazu w postępowaniu nakazowym z weksla oraz ich relacje co do ochrony konsumenta. Stan faktyczny, na gruncie którego zapadł powyższy wyrok, wyglądał w ten sposób, że pożyczkodawca zawarł umowę kredytu konsumenckiego z konsumentem, której zabezpieczeniem był weksel własny, którego wysokość nie była określona. Z uwagi na fakt, że pożyczkobiorca nie spłacił pożyczki w całości, pożyczkodawca wypowiedział umowę, wypełnił weksel i poinformował kredytobiorcę, że weksel został wypełniony na kwotę odpowiadającą pozostałej części należności. Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich, kierujący pytanie do TSUE uściślił, że zgodnie z przepisami prawa polskiego sądowa kontrola w trakcie pierwszej fazy postępowania w sprawie nakazu zapłaty jest ograniczona do samego stosunku wekslowego, czyli do weksla, i nie może dotyczyć stosunku podstawowego. Dokonując analizy stanu faktycznego w związku z przedstawionym przez polski sąd pytaniem, TSUE stwierdził, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on przepisom krajowym takim jak te będące przedmiotem postępowania głównego, pozwalającym na wydanie nakazu zapłaty opartego na wekslu własnym, który stanowi gwarancję wierzytelności powstałej z umowy kredytu konsumenckiego, w sytuacji gdy sąd rozpoznający pozew o wydanie nakazu zapłaty nie jest uprawniony do zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków tej umowy, jeżeli sposób wykonania prawa do wniesienia zarzutów od takiego nakazu nie pozwala na zapewnienie przestrzegania praw, które konsument opiera na tej dyrektywie. Należy zgodzić się z tezą glosy M. Matusiak-Frącczak15 do wyżej przytoczonego wyroku TSUE, że polskie przepisy KPC o postępowaniu nakazowym nie chronią w pełni interesów konsumentów przed nieuczciwymi warunkami w umowach konsumenckich. Autorka argumentuje, że do momentu wydania nakazu, sąd rozpoznający sprawę może nawet nie dysponować treścią umowy, warunki zaskarżenia nakazu są natomiast dla konsumenta bardzo restrykcyjne i niekorzystne w porównaniu z warunkami wniesienia pozwu przez przedsiębiorcę. W całości należy zgodzić się z tą tezą, gdyż nie istnieje obowiązek dołączania treści umowy wiążącej strony, jeżeli powód żąda wydania nakazu zapłaty z weksla. Często umowy do pozwów nie są w ogóle dołączane. Dokonując konfrontacji art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 z przepisami prawa krajowego należy wskazać, że w ramach polskiego prawa istnieją dwa przepisy, które stoją na przeszkodzie uwzględnienia z urzędu stosunku podstawowego w sytuacji, gdy podstawa faktyczna powództwa oparta jest na zobowiązaniu wekslowym. Pierwszym jest wskazany już wyżej art. 485 § 2 KPC, który stanowi, że sąd wydaje nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla, należycie wypełnionego, którego prawdziwość i treść nie nasuwa wątpliwości. Nie ma zatem wątpliwości, że sąd ma obowiązek wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, jeżeli podstawa faktyczna powództwa oparta jest na wekslu. Drugim przepisem jest natomiast art. 17 PrWeksl, który stanowi, że osoby, przeciw którym dochodzi się praw z weksla, nie mogą wobec posiadacza zasłaniać się zarzutami, opartymi na swych stosunkach osobistych z wystawcą lub z posiadaczami poprzednimi, chyba że posiadacz, nabywając weksel, działał świadomie na szkodę dłużnika. Z tego przepisu powszechnie wyprowadza się wniosek o dopuszczalności badania treści stosunku podstawowego w przypadku dochodzenia przez pierwszego wierzyciela (remitenta) należności z weksla in blanco przeciwko jego wystawcy16. Abstrakcyjny charakter zobowiązania wekslowego tłumaczy zasadę ograniczenia zarzutów, a w szczególności wykluczenia zarzutów opartych na osobistych stosunkach dłużnika wekslowego z wystawcą lub z poprzednimi posiadaczami17. Powołane przepisy prawa krajowego, a w zasadzie ich wykładnia przedstawiana w doktrynie i orzecznictwie SN, pozostaje w sprzeczności z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i orzeczeniami TSUE. Sprzeczność ma miejsce w sytuacjach, w których przedsiębiorca dochodzi roszczeń opartych na wekslach przeciwko konsumentom, gdy umowy będące podstawą wypełnienia weksli zawierają klauzule abuzywne. Opierając się bowiem na przepisach krajowych, sąd nie może uwzględnić stosunku podstawowego z urzędu – bez zarzutu podniesionego przez pozwanego – i uznać, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta. Natomiast prawo unijne nakazuje sądowi krajowemu z urzędu ocenić nieuczciwy charakter danego warunku umownego celem zapewnienia, że konsument w sporze z przedsiębiorcą nie będzie nim związany. Pomiędzy przepisami prawa krajowego a normami unijnymi zachodzi zatem sprzeczność. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na postanowienie TK z 19.12.2006 r.18, w którym stwierdzono, że sposób realizacji ogólnego zobowiązania do przestrzegania prawa międzynarodowego i wspólnotowego konkretyzuje – w odniesieniu do organów władzy sądowniczej – norma kolizyjna z art. 91 ust. 2 Konstytucji RP. Zatem za Trybunałem należy uznać, że sądy krajowe mają prawo i obowiązek odmówienia zastosowania normy krajowej, jeżeli koliduje ona z normami prawa wspólnotowego. Dalej TK uściśla, że: „sąd krajowy nie orzeka w takim wypadku o uchyleniu normy prawa krajowego, lecz tylko odmawia jej zastosowania w takim zakresie, w jakim jest on obowiązany do dania pierwszeństwa normie prawa wspólnotowego. Przedmiotowy akt prawny nie jest dotknięty nieważnością, obowiązuje i jest stosowany w zakresie nieobjętym przedmiotowym i czasowym obowiązywaniem regulacji wspólnotowej. Natomiast w razie wątpliwości co do relacji normy prawa krajowego i normy prawa wspólnotowego konieczne jest zwrócenie się z pytaniem prejudycjalnym do ETS, jako organu właściwego w sprawach wykładni Traktatu oraz norm prawa pochodnego, a w sensie funkcjonalnym włączanym w ten sposób do systemu sądowniczego danego państwa członkowskiego”. Konkludując, należy zatem dopuścić możliwość odmowy zastosowania przez polski sąd art. 485 § 2 KPC oraz art. 17 PrWeksl i przejście z urzędu na stosunek podstawowy, dając tym samym prymat dyrektywie 93/13 i ochronie konsumenta. Taka konkluzja wypływa także z najnowszego wyroku TSUE z 7.11.2019 r.19, w którym stwierdzono, że: „w wypadku gdy w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym sąd krajowy ma poważne wątpliwości co do zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym, który służy zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego, oraz gdy ten weksel własny początkowo został wystawiony przez wystawcę jako weksel własny in blanco, a następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten powinien z urzędu zbadać, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter, i w tym zakresie może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw konsumentów wynikających z tych dyrektyw”.
Ochrona konsumenta w orzecznictwie TSUE
Także wcześniejsze orzeczenia zapadłe już nie na rodzimym gruncie uwidaczniają prokonsumencką wykładnię. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE, sąd krajowy jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowy wchodzące w zakres stosowania dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy charakter, a także do tego, aby dokonawszy takiego badania, zniwelować brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile sąd ów posiada niezbędne ku temu informacje dotyczące stanu prawnego i faktycznego20. W wyroku z 30.5.2013 r. TSUE21 wskazał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, który stwierdza nieuczciwy charakter warunku umownego, ma obowiązek, po pierwsze, wyciągnięcia wszystkich konsekwencji wynikających na podstawie prawa krajowego z takiego stwierdzenia bez oczekiwania na wniosek konsumenta w tym zakresie w celu zapewnienia, iż konsument nie będzie związany takim warunkiem, oraz po drugie, oceny, co do zasady, na podstawie obiektywnych kryteriów, czy dana umowa może dalej istnieć bez takiego warunku. Sądy krajowe powinny badać kryteria nieuczciwych warunków umownych pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą i eliminować brak równowagi istniejącej pomiędzy takimi uczestnikami obrotu prawnego. Trybunał wskazał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, zgodnie z którym nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta, jest przepisem bezwzględnie obowiązującym i z chwilą, w której sąd krajowy dysponuje niezbędnymi w tym celu elementami stanu prawnego i faktycznego, powinien z urzędu ocenić nieuczciwy charakter danego warunku umownego objętego zakresem zastosowania dyrektywy 93/13. W podobnym duchu Trybunał wypowiedział się w wyroku z 14.6.2012 r.22 TSUE sfomułował tezę, że dyrektywę 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ona przepisom państwa członkowskiego, które nie zezwalają sądowi krajowemu rozpatrującemu pozew o nakaz zapłaty na dokonanie oceny z urzędu, ab limine litis ani na żadnym innym etapie postępowania – pomimo że dysponuje on niezbędnymi w tym celu wszelkimi elementami prawnymi i faktycznymi – nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego odsetek za zwłokę znajdującego się w umowie zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, w braku sprzeciwu wniesionego przez tego ostatniego. W istocie takie uregulowanie krajowe nie wydaje się zgodne z zasadą skuteczności w zakresie, w jakim czyni niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie ochrony, jaką dyrektywa 93/13 zamierza przyznać konsumentom w sporach wszczętych przez przedsiębiorców przeciwko konsumentom. Należy mieć w polu widzenia, że hiszpański system proceduralny, w zakresie dotyczącym wydawania nakazów zapłaty, jest skonstruowany w sposób bardzo podobny do systemu polskiego. Przepisy proceduralne nie zezwalają bowiem sądowi krajowemu rozpatrującemu pozew o wydanie nakazu zapłaty – ani na etapie wydania nakazu zapłaty, ani na żadnym innym etapie postępowania – na dokonanie oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego z urzędu. Przenosząc zważania Trybunału wyrażane w powyższych orzeczeniach na grunt prawa krajowego należy uznać, że przepis art. 485 § 2 KPC jest sprzeczny z prawem unijnym.
Pierwszeństwo prawa unijnego a orzecznictwo polskie
Podobny kierunek wykładni, uwzględniający pierwszeństwo prawa unijnego, stał się podstawą uchwały SN z 19.10.2017 r.23 Sąd Najwyższy uznał, wbrew literalnej treści art. 202 KPC, że w sprawie z powództwa przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi zobowiązanemu z weksla sąd z urzędu uwzględnia nieskuteczność powołania się przez powoda na podstawę właściwości miejscowej przewidzianą w art. 371 § 1 KPC. Znamiennym dla udzielenia odpowiedzi na zagadnienie omawiane w niniejszym opracowaniu jest także postanowienie SN z 23.2.2018 r.24 Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały na pytanie: „Czy jest możliwe z urzędu badanie przez Sąd stosunku podstawowego będącego podstawą wystawienia weksla (art. 10 i 17 ustawy z 28.4.1936 r.), czy też te okoliczności mogą być rozważane przez Sąd jedynie na zarzut pozwanego zgłoszony w danym postępowaniu?”. Sąd Najwyższy wskazał, że wydaje się, że to TSUE, który wypowiadał się już na temat działania sądu z urzędu ze względu na potrzebę ochrony praw konsumenta, jest władny przede wszystkim do rozstrzygnięcia zagadnienia sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy przyjęta w Unii regulacja dotycząca ochrony konsumenta pozwala na działanie sądowi z urzędu w sytuacji, gdy ma on silne i uzasadnione przekonanie oparte na materiałach niepochodzących od stron sprawy, że umowa stanowiąca źródło stosunku podstawowego jest przynajmniej częściowo nieważna, a powód dochodzi swojego roszczenia z weksla in blanco, pozwany zaś nie zgłasza zarzutów i zachowuje się biernie. Dokonując analizy prawa krajowego, unijnego oraz judykatów można dojść do wniosku, że sąd orzekający w sprawie może stwierdzić brak podstaw wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym oraz dopuścić z urzędu, na podstawie art. 232 KPC, dowód z umowy pożyczki łączącej strony postępowania. Pomimo, że polski proces cywilny jest procesem kontradyktoryjnym i wprowadzanie dowodów do procesu ciąży na stronach postępowania, to istnieją sytuacje, kiedy dowód może zostać przeprowadzony z urzędu. Według SN25 taka sytuacja zachodzi wówczas, gdy może dojść do naruszenia elementarnych zasad, jakimi kieruje się sąd przy wymierzaniu sprawiedliwości, gdy zachodzi potrzeba przeciwstawienia się niebezpieczeństwu wydania oczywiście nieprawidłowego orzeczenia26, a także gdy dowód jest niezbędny do wydania słusznego wyroku, zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy27.
Podsumowanie
W celu zapewnienia rzeczywistej ochrony praw konsumenta, do sądu krajowego należy takie zastosowanie krajowych przepisów, aby w miarę możliwości zapewnić rezultat ustalony przez art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Natomiast jedyną możliwością zapewnienia rezultatu określonego w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 jest odmówienie zastosowania przepisu procesowego – art. 485 § 2 KPC nakazującemu sądowi wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, jeżeli przedłożono formalnie ważny weksel i skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie. Pełna skuteczność ochrony konsumentów przewidziana w dyrektywie 93/13 może być zapewniona tylko poprzez zmianę dotychczasowej wykładni art. 17 PrWeksl i uznanie, że w sporach pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem sąd może z urzędu uwzględnić stosunek podstawowy, dokonując jego oceny przez pryzmat art. 3851 KC. Tylko takie rozwiązanie gwarantuje natychmiastowe i skuteczne zrealizowanie zasady pierwszeństwa prawa unijnego. Głównym argumentem przeciwko takiemu rozwiązaniu jest jednak osłabienie pewności weksla jako szczególnego papieru wartościowego w obrocie prawnym. Możliwość przejścia z urzędu na stosunek podstawowy osłabia abstrakcyjność zobowiązania wekslowego, co z kolei może utrudniać obrót wekslem. Jednak po szczegółowej analizie przepisów unijnych i krajowych można dojść do przekonania, że polskie sądy nie tylko mają prawo do badania stosunku podstawowego z urzędu, ale i ciąży na nich taki obowiązek. Sąd Najwyższy postawił bowiem tezę, że sędzia krajowy w pierwszej kolejności jest sędzią unijnym28. Dodatkowo brak prawidłowego zastosowania prawa UE może rodzić odpowiedzialność państwa na płaszczyźnie art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 25.3.1957 r.29, jak również odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za szkody spowodowane błędną decyzją sądów30. Pomimo tego postulatem de lege ferenda powinno być uregulowanie przez ustawodawcę przepisów krajowych w taki sposób, aby z urzędu można było sięgać do badania stosunku podstawowego, bowiem aktualnie zbadanie stosunku podstawowego przy wekslu bez zarzutu, pomimo, że pozostaje w zgodzie z dyrektywą, jest postąpieniem contra legem jeżeli chodzi o aktualnie obowiązujące przepisy prawa polskiego. Zmiany legislacyjne w tym zakresie będą musiały się jednak wiązać ze zmianą jednej z najstarszych i najmniej nowelizowanych ustaw w aktualnie obwiązującym polskim prawie i modyfikacją istoty weksla.
* Autorka jest asesorem sądowym Sądu Rejonowego w Cieszynie, wykładowcą Wyższej Szkoły Finansów i Prawa w Bielsku-Białej oraz Akademii WSB Wydziału Zamiejscowego w Cieszynie.

Abstract:

Roszczenie z weksla a badanie z urzędu stosunku podstawowego
Artykuł przedstawia relacje przepisów krajowych oraz unijnych odnośnie do ochrony konsumenta w przypadku roszczenia z weksla w postępowaniu cywilnym. W sytuacji przedłożenia weksla do pozwu i wnioskowania o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, opierając się na przepisach krajowych, sąd nie może uwzględnić stosunku podstawowego z urzędu – bez zarzutu podniesionego przez pozwanego – i uznać, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta. Natomiast prawo unijne nakazuje sądowi krajowemu z urzędu ocenić nieuczciwy charakter danego warunku umownego celem zapewnienia, że konsument w sporze z przedsiębiorcą nie będzie nim związany. Zatem pomiędzy przepisami prawa krajowego a normami unijnymi zachodzi sprzeczność. Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy można z urzędu badać stosunek podstawowy w przypadku dołączenia do pozwu prawidłowo wypełnionego weksla. Słowa kluczowe: weksel, stosunek podstawowy, ochrona konsumenta
Claim under a bill of exchange and examination of the basic relationship
The article focuses on the relationship between national and EU regulations regarding consumer protection in the event of a claim under a bill of exchange in civil proceedings. If a bill of exchange is attached to the suit and if an order for payment is applied for under the writ of payment procedure, basing on national regulations, the court cannot take into account the basic relationship ex officio – without an objection raised by the defendant – and conclude that unfair terms do not bind the consumer. On the other hand, EU law requires the national court to assess ex officio the unfair nature of a given contractual term in order to ensure that the consumer is not bound by it in the dispute with the trader. Therefore, there is a contradiction between national law and EU norms. The article attempts to answer the question whether it is possible to examine ex officio the basic relationship if a properly drafted bill of exchange has been attached to the suit. Key words: bill of exchange, basic relationship, consumer protection

  1. Wyrok SA w Szczecinie z 14.10.2015 r., I ACa 665/15, Legalis.

  2. Wyrok SA w Białymstoku z 30.7.2018 r., I ACa 299/18, Legalis.

  3. Wyrok SN z 19.12.2007 r., V CSK 336/07, Legalis.

  4. T. jedn.: Dz.U. z 2016 r. poz. 160; dalej jako: PrWeksl.

  5. Wyrok SN z 23.10.2008 r., V CSK 71/08, Legalis.

  6. I. Heropolitańska, Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, Warszawa 2011, Lex/el 2019, teza 2.5.

  7. Wyrok SN z 16.9.2004 r., IV CK 712/03, OSNC Nr 7–8/2005, poz. 143.

  8. Wyrok SN z 15.3.2007 r., II CSK 495/06, Legalis; wyrok SN z 14.11.2006 r., II CSK 205/06, OSNC Nr 9/2007, poz. 139; uchwała z 24.4.1972 r., III PZP 17/70, OSNC Nr 5/1973, poz. 72.

  9. Dz.Urz. L Nr 95 z 21.4.1993 r., s. 29 ze zm.; dalej jako: dyrektywa 93/13.

  10. Dz.U. Nr 22, poz. 271.

  11. Dz.Urz. L Nr 210 z 7.8.1985 r., s. 29 ze zm.

  12. Dz.Urz. L Nr 372 z 31.12.1985 r., s. 31.

  13. Dz.Urz. L Nr 144 z 4.6.1997 r., s. 19.

  14. Wyrok TS z 13.9.2018 r. w sprawie Profi Credit Polska SA w Bielsku Białej przeciwko Mariuszowi Wawrzoskowi, C-176/17, Legalis.

  15. M. Matusiak-Frącczak, Nakaz zapłaty przeciwko konsumentowi wyłącznie na podstawie weksla. Glosa do wyroku TS z 13.9.2018 r., C-176/17, Lex/el 2018.

  16. Wyrok SN z 20.4.2004 r., V CK 427/03, Legalis; wyrok SN z 19.6.2008 r., V CSK 48/08, Legalis.

  17. M. Czarnecki, L. Bagińska, Prawo wekslowe. Komentarz, Warszawa 2018, Legalis, teza 2, komentarz do art. 17.

  18. Postanowienie TK z 19.12.2006 r., P 37/05, Legalis.

  19. Wyrok TS z 7.11.2019 r., C-419/18, Legalis.

  20. Wyrok TS z 13.9.2018 r., pkt 42, zob. przyp. 15; zob. podobnie wyroki TS: z 21.4.2016 r. w sprawie Radlinger i Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, Legalis, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo; z 21.12.2016 r. w sprawie Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, EU:C:2016:980, pkt 58.

  21. Wyrok TS z 30.5.2013 r. w sprawie Erika Jőrös przeciwko Aegon Magyarország Hitel Zrt, C-397/11, Legalis.

  22. Wyrok TS z 14.6.2012 r. w sprawie Banco Espanol de Crédito SA przeciwko Joaquín Calderón Camino, C-618/10, Legalis.

  23. Uchwała SN z 19.10.2017 r., III CZP 42/17, Legalis.

  24. Postanowienie SN z 23.2.2018 r., III CZP 95/17, Legalis.

  25. Wyrok SN z 11.12.2014 r., IV CA 1/14, Legalis.

  26. Wyroki SN: z 15.1.2010 r., I CSK 199/09, Legalis; z 27.4.2012 r., V CSK 202/11, Legalis.

  27. Wyrok SN z 6.12.2012 r., III CSK 62/12, Legalis.

  28. Postanowienie SN z 27.11.2014 r., II KK 55/14, OSNKW Nr 4/2015, poz. 37.

  29. Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.

  30. Wyrok TS z 13.6.2006 r. w sprawie Traghetti del Mediterraneo SpA przeciwko Repubblica italiana, C-173/03, Legalis.