Roszczenie współwłaściciela o zwrot nakładów na rzecz wspólną w przypadku nieodpłatnego zbycia udziału w prawie własności

Roszczenie współwłaściciela o zwrot nakładów na rzecz wspólną w przypadku nieodpłatnego zbycia udziału w prawie własności

Monitor Prawniczy | 10/2011
Moduł: prawo cywilne
Adam Borowicz

Roszczenie o zwrot wartości nakładów poniesionych przez jednego ze współwłaścicieli na rzecz wspólną przysługuje przeciwko osobom, które były współwłaścicielami w czasie dokonywania tych nakładów, również wtedy, gdy osoby te zbyły swoje udziały nieodpłatnie.

Uchwała SN z 21.2.2008 r., III CZP 144/07, OSNC Nr 2/2009, poz. 22

Uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

Argumentacja zawarta w uzasadnieniu glosowanej uchwały w dużej mierze oparta jest na treści uzasadnienia wcześniejszej uchwały SN z 10.5.2006 r.1. Po pierwsze, SN przyjął, że podstawę prawną roszczenia współwłaściciela o zwrot nakładów na rzecz wspólną stanowi art. 207 KC. Po drugie, w glosowanej uchwale wskazano, że z treści art. 207 KC nie wynika, aby roszczenie przysługujące współwłaścicielowi z tytułu poniesienia nakładów na rzecz wspólną miało cechy właściwe dla roszczeń wynikających z tzw. zobowiązania realnego, tj. ze zobowiązania, którego stronami w każdym czasie są podmioty, którym przysługują określone prawa rzeczowe. W konsekwencji, zobowiązane do zwrotu nakładów na rzecz wspólną poniesionych przez jednego ze współwłaścicieli są te osoby, które były pozostałymi współwłaścicielami w dacie dokonania nakładów, przy czym nie zmienia kręgu podmiotów zobowiązanych także późniejsze zbycie udziału we współwłasności. Ostatni etap argumentacji zawartej w uzasadnieniu wyżej przywołanej uchwały polegał na podkreśleniu przez SN, że „(...) z art. 207 KC nie wynika, by jakąkolwiek modyfikację reguł rozliczeń między współwłaścicielami ustawodawca wiązał z nieodpłatnym charakterem nabycia udziału”2.

Charakter i podstawa prawna roszczenia współwłaściciela o zwrot nakładów na rzecz wspólną

W pierwszej kolejności podzielić należy wyżej przytoczony pogląd wyrażony w uzasadnieniu glosowanej uchwały, zgodnie z którym brak jest podstaw do nadawania zobowiązaniu współwłaścicieli do zwrotu nakładów na rzecz wspólną charakteru tzw. obligacji realnej, obciążającej każdoczesnych współwłaścicieli3. Przypisanie omawianemu zobowiązaniu charakteru obligacji realnej nie znajduje podstawy prawnej nie tylko w treści art. 207 KC, ale również w treści pozostałych przepisów dotyczących współwłasności.

Należy jednak podkreślić, że powyższa konstatacja stanowić powinna jedynie punkt wyjścia dla dalszych rozważań dotyczących zagadnienia objętego uchwałą SN będącą przedmiotem niniejszej glosy. Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że dla rozstrzygnięcia przedstawionego mu pytania prawnego wystarczająca jest analiza treści art. 207 KC, gdyż przepis ten stanowi wyłączną i zupełną podstawę prawną roszczenia współwłaściciela o zwrot nakładów poniesionych na rzecz wspólną. Należy jednak wskazać, że założenie powyższe – aczkolwiek podzielane w literaturze przedmiotu4 i orzecznictwie sądowym5 – nie ma charakteru oczywistego. Wprawdzie niewątpliwie przepis art. 207 KC nakłada na współwłaścicieli ogólny obowiązek partycypowania w wydatkach i ciężarach związanych z rzeczą wspólną, jednak przepis ten nie określa w sposób wyraźny, czy współwłaścicielowi, który poniósł wydatki na rzecz wspólną w zakresie przekraczającym jego udział w prawie własności, służy roszczenie o zwrot tych wydatków, a jeśli tak, to jakie są przesłanki powstania oraz treść tego roszczenia. Pod tym względem treść art. 207 KC odbiega w sposób wyraźny od treści tych przepisów, które w jednoznaczny sposób przyznają określonym podmiotom roszczenie o zwrot nakładów i wydatków, precyzując przesłanki i treść tego roszczenia – dotyczy to w szczególności art. 226 i 227 KC (roszczenia i inne uprawnienia posiadacza rzeczy), art. 753 § 2, art. 754 i 755 KC (roszczenia osoby prowadzącej cudze sprawy bez zlecenia) czy art. 45 KRO (wzajemne roszczenia małżonków). Wyżej przywołane przepisy – w przeciwieństwie do art. 207 KC – nie tylko wyraźnie przyznają określonym podmiotom roszczenie o zwrot nakładów i wydatków, lecz również wskazują (bezpośrednio lub pośrednio) podmiot zobowiązany do dokonania zwrotu, jak również określają przesłanki powstania roszczenia oraz jego treść. Żadnego z tych elementów nie zawiera natomiast art. 207 KC, co oznacza, że przepis ten nie może zostać uznany za wyłączną i całkowitą podstawę prawną roszczenia współwłaściciela rzeczy o zwrot poniesionych na nią wydatków.

Podstawy prawnej wzajemnych roszczeń współwłaścicieli o zwrot wydatków poniesionych na rzecz wspólną nie należy z kolei upatrywać w art. 226 KC. Przepis ten, podobnie jak poprzedzające go przepisy art. 224 i 225 KC, dotyczy bowiem wzajemnych roszczeń właściciela rzeczy oraz posiadacza tejże rzeczy niebędącego jej właścicielem i naruszającego uprawnienia właściciela, natomiast nie odnosi się do stosunków prawnych między współwłaścicielami tej samej rzeczy6. W szczególności, art. 224–226 KC określają w sposób zasadniczo odmienny niż art. 207 KC zasady podziału pożytków oraz nakładów dotyczących danej rzeczy, a odmienności te wynikają z różnicy między celami obydwu regulacji prawnych. Podstawy prawnej dla roszczenia współwłaściciela o zwrot nakładów na rzecz wspólną z pewnością nie można upatrywać także w treści przepisów dotyczących uprawnień osoby prowadzącej cudze sprawy bez zlecenia (art. 753–755 KC), gdyż współwłaściciel dokonujący wydatków na rzecz wspólną nie prowadzi cudzej sprawy, lecz działa w interesie wszystkich właścicieli rzeczy wspólnej, a zatem także w interesie własnym7.

Jak sądzę, uzupełniającej przepis art. 207 KC podstawy prawnej roszczenia współwłaściciela o zwrot wydatków poniesionych na rzecz wspólną należy wobec tego upatrywać w [...]