Prawa podstawowe między państwem narodowym a globalizacją. Polsko-niemieckie perspektywy – refleksje pokonferencyjne

Prawa podstawowe między państwem narodowym a globalizacją. Polsko-niemieckie perspektywy – refleksje pokonferencyjne

Monitor Prawniczy | 15/2012
Bartosz Jagura

W dniach 1–2.3.2012 r. odbyła się w Collegium Polonicum w Słubicach, wspólnej placówce naukowo-dydaktycznej Europejskiego Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona tematyce praw podstawowych. Konferencja zorganizowana została przez Katedrę Polskiego Prawa Publicznego Uniwersytetu Viadrina (prof. dr Bartosz Makowicz) przy współudziale Zakładu Praw Człowieka Uniwersytetu Warszawskiego (prof. dr hab. Mirosław Wyrzykowski) w ramach finansowanego przez Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki projektu naukowego „Obiektywny system wartości praw podstawowych”, którego celem jest wykazanie, że systemy prawne Polski i Niemiec opierają się na zakotwiczonym w konstytucjach wspólnym systemie wartości stanowiącym łącznik do porozumienia między obydwoma Narodami. W konferencji udział wzięło ponad stu gości, w tym wielu wybitnych przedstawicieli polskiego oraz niemieckiego sądownictwa konstytucyjnego, świata nauki, organizacji zajmujących się ochroną praw człowieka i obywatela, instytucji rządowych, a także pozarządowych. Honorowy patronat nad konferencją objęły ambasady: RP w Berlinie oraz RFN w Warszawie.

Otwarcie konferencji

 

Uroczystego otwarcia konferencji, obok organizatorów – prof. Makowicza i prof. Wyrzykowskiego, dokonali: dr Krzysztof Wojciechowski, Dyrektor Collegium Polonicum; dr Gunter Pleuger, Prezydent Uniwersytetu Viadrina; prof. dr Ulrich Häde, Prodziekan Wydziału Prawa Uniwersytetu Viadrina; Witold Gnauck, Dyrektor Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki; Przemysław Domagała, reprezentant Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości RP oraz Mirosław Wróblewski, Dyrektor Zespołu Prawa Konstytucyjnego i Międzynarodowego Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

 

Prof. Makowicz jako pomysłodawca projektu, w ramach którego odbywała się konferencja, przedstawił jego główne założenia oraz dokonał wprowadzenia w tematykę spotkania, zaznaczając, że jego zasadniczym celem jest wskazanie kierunków zmian następujących w związku z postępującą globalizacją i europeizacją prawa w materii ochrony praw podstawowych.

Instytucjonalne ramy ochrony praw podstawowych

 

Konferencja podzielona została na trzy panele dyskusyjne oraz interdyscyplinarny program wieczorny. Pierwszy panel, prowadzony przez prof. dr. Christopha Degenharta z Uniwersytetu w Lipsku, dotyczył zapewnienia instytucjonalnej ochrony praw podstawowych.

 

Pierwszy z prelegentów, prof. dr hab. Andrzej Rzepliński, Prezes TK, odwołał się w swoim wystąpieniu do umocowanych w Konstytucji RP fundamentalnych instytucji ochrony praw podstawowych: skargi konstytucyjnej oraz działalności dwóch organów: Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Odnośnie roli TK, prof. Rzepliński przypomniał, że choć rozpoczął on swoją działalność w trudnej końcowej fazie istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, to jednak był w stanie, pomimo ograniczeń wynikających z braku waloru ostateczności zapadłych orzeczeń, zbudować swój autorytet jako organu stojącego niezłomnie na straży Konstytucji i ochrony praw podstawowych.

 

Następny referat poświęcony był problematyce ochrony praw podstawowych w procesie legislacyjnym. Była Minister Sprawiedliwości RFN, prof. dr Herta Däubler-Gmelin, zwróciła uwagę na rolę polityki w zapewnieniu przestrzegania konstytucyjnych praw i wolności. Pani Profesor wskazała ponadto, że niemiecki Federalny Sąd Konstytucyjny (FSK) dzięki metodzie wyboru jego sędziów większością 2/3 głosów jest organem niezależnym i apolitycznym, a jego orzeczenia są w pełni akceptowane przez niemieckiego ustawodawcę.

 

Kolejny referent, prof. dr Franz C. Mayer z Uniwersytetu w Bielefeld, przedstawił ewolucję wzajemnej relacji orzecznictwa dotyczącego ochrony praw podstawowych dwóch organów sądowych: Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) i FSK. Wskazane zostało, że w drugiej połowie lat 80. XX w. FSK zrewidował w orzeczeniu Solange-II1 swoje dotychczasowe stanowisko zakładające możliwość dokonywania kontroli aktów prawa europejskiego pod kątem ich zgodności z gwarantowanymi Ustawą Zasadniczą prawami podstawowymi (była to tzw. formuła Solange-I2) i przyjął, że jak długo poziom ochrony praw podstawowych zapewniany przez organy ówczesnych WE, w szczególności Trybunał Sprawiedliwości, będzie odpowiadać narodowemu standardowi Ustawy Zasadniczej, tak długo powstrzymywać będzie się on od dokonywania kontroli zgodności prawa wspólnotowego z niemieckimi prawami podstawowymi. Jak zaznaczył prof. Mayer, prawo europejskie przyznaje ostateczne uprawnienie do dokonywania oceny zgodności aktów wtórnego prawa unijnego ze standardami ochrony praw podstawowych TSUE, co oznacza brak kompetencji narodowych sądów konstytucyjnych w tej materii.

 

Ostatni z prelegentów w tym panelu konferencji, prof. dr hab. Pasquale Policastro z Uniwersytetu Szczeciń­skiego, skoncentrował się w swoim wykładzie na różnicach występujących pomiędzy porządkami prawnymi państw europejskich w zakresie ochrony praw podstawowych. W celu unaocznienia owych odmienności przywołane zostały wyroki niemieckich i włoskich sądów, u podstaw których leżały podobne stany faktyczne, rozstrzygnięcia były jednak odmienne. Prof. Policastro podkreślił wpływ konstytucyjnych gwarancji praw jednostki na ukształtowanie procesu sądowego, w tym na pozycje i uprawnienia stron.

Wolność jako wartość i konieczność jej ochrony

 

Zwieńczeniem pierwszego dnia konferencji był [...]

W dniach 1–2.3.2012 r. odbyła się w Collegium Polonicum w Słubicach, wspólnej placówce naukowo-dydaktycznej Europejskiego Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona tematyce praw podstawowych. Konferencja zorganizowana została przez Katedrę Polskiego Prawa Publicznego Uniwersytetu Viadrina (prof. dr Bartosz Makowicz) przy współudziale Zakładu Praw Człowieka Uniwersytetu Warszawskiego (prof. dr hab. Mirosław Wyrzykowski) w ramach finansowanego przez Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki projektu naukowego „Obiektywny system wartości praw podstawowych”, którego celem jest wykazanie, że systemy prawne Polski i Niemiec opierają się na zakotwiczonym w konstytucjach wspólnym systemie wartości stanowiącym łącznik do porozumienia między obydwoma Narodami. W konferencji udział wzięło ponad stu gości, w tym wielu wybitnych przedstawicieli polskiego oraz niemieckiego sądownictwa konstytucyjnego, świata nauki, organizacji zajmujących się ochroną praw człowieka i obywatela, instytucji rządowych, a także pozarządowych. Honorowy patronat nad konferencją objęły ambasady: RP w Berlinie oraz RFN w Warszawie.

Otwarcie konferencji

Uroczystego otwarcia konferencji, obok organizatorów – prof. Makowicza i prof. Wyrzykowskiego, dokonali: dr Krzysztof Wojciechowski, Dyrektor Collegium Polonicum; dr Gunter Pleuger, Prezydent Uniwersytetu Viadrina; prof. dr Ulrich Häde, Prodziekan Wydziału Prawa Uniwersytetu Viadrina; Witold Gnauck, Dyrektor Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki; Przemysław Domagała, reprezentant Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości RP oraz Mirosław Wróblewski, Dyrektor Zespołu Prawa Konstytucyjnego i Międzynarodowego Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

Prof. Makowicz jako pomysłodawca projektu, w ramach którego odbywała się konferencja, przedstawił jego główne założenia oraz dokonał wprowadzenia w tematykę spotkania, zaznaczając, że jego zasadniczym celem jest wskazanie kierunków zmian następujących w związku z postępującą globalizacją i europeizacją prawa w materii ochrony praw podstawowych.

Instytucjonalne ramy ochrony praw podstawowych

Konferencja podzielona została na trzy panele dyskusyjne oraz interdyscyplinarny program wieczorny. Pierwszy panel, prowadzony przez prof. dr. Christopha Degenharta z Uniwersytetu w Lipsku, dotyczył zapewnienia instytucjonalnej ochrony praw podstawowych.

Pierwszy z prelegentów, prof. dr hab. Andrzej Rzepliński, Prezes TK, odwołał się w swoim wystąpieniu do umocowanych w Konstytucji RP fundamentalnych instytucji ochrony praw podstawowych: skargi konstytucyjnej oraz działalności dwóch organów: Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Odnośnie roli TK, prof. Rzepliński przypomniał, że choć rozpoczął on swoją działalność w trudnej końcowej fazie istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, to jednak był w stanie, pomimo ograniczeń wynikających z braku waloru ostateczności zapadłych orzeczeń, zbudować swój autorytet jako organu stojącego niezłomnie na straży Konstytucji i ochrony praw podstawowych.

Następny referat poświęcony był problematyce ochrony praw podstawowych w procesie legislacyjnym. Była Minister Sprawiedliwości RFN, prof. dr Herta Däubler-Gmelin, zwróciła uwagę na rolę polityki w zapewnieniu przestrzegania konstytucyjnych praw i wolności. Pani Profesor wskazała ponadto, że niemiecki Federalny Sąd Konstytucyjny (FSK) dzięki metodzie wyboru jego sędziów większością 2/3 głosów jest organem niezależnym i apolitycznym, a jego orzeczenia są w pełni akceptowane przez niemieckiego ustawodawcę.

Kolejny referent, prof. dr Franz C. Mayer z Uniwersytetu w Bielefeld, przedstawił ewolucję wzajemnej relacji orzecznictwa dotyczącego ochrony praw podstawowych dwóch organów sądowych: Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) i FSK. Wskazane zostało, że w drugiej połowie lat 80. XX w. FSK zrewidował w orzeczeniu Solange-II1 swoje dotychczasowe stanowisko zakładające możliwość dokonywania kontroli aktów prawa europejskiego pod kątem ich zgodności z gwarantowanymi Ustawą Zasadniczą prawami podstawowymi (była to tzw. formuła Solange-I2) i przyjął, że jak długo poziom ochrony praw podstawowych zapewniany przez organy ówczesnych WE, w szczególności Trybunał Sprawiedliwości, będzie odpowiadać narodowemu standardowi Ustawy Zasadniczej, tak długo powstrzymywać będzie się on od dokonywania kontroli zgodności prawa wspólnotowego z niemieckimi prawami podstawowymi. Jak zaznaczył prof. Mayer, prawo europejskie przyznaje ostateczne uprawnienie do dokonywania oceny zgodności aktów wtórnego prawa unijnego ze standardami ochrony praw podstawowych TSUE, co oznacza brak kompetencji narodowych sądów konstytucyjnych w tej materii.

Ostatni z prelegentów w tym panelu konferencji, prof. dr hab. Pasquale Policastro z Uniwersytetu Szczeciń­skiego, skoncentrował się w swoim wykładzie na różnicach występujących pomiędzy porządkami prawnymi państw europejskich w zakresie ochrony praw podstawowych. W celu unaocznienia owych odmienności przywołane zostały wyroki niemieckich i włoskich sądów, u podstaw których leżały podobne stany faktyczne, rozstrzygnięcia były jednak odmienne. Prof. Policastro podkreślił wpływ konstytucyjnych gwarancji praw jednostki na ukształtowanie procesu sądowego, w tym na pozycje i uprawnienia stron.

Wolność jako wartość i konieczność jej ochrony

Zwieńczeniem pierwszego dnia konferencji był interdyscyplinarny program wieczorny, który miał na celu przedstawienie z perspektywy społeczno-politycznej potrzeby ochrony szczególnego rodzaju dóbr, jakimi są prawa człowieka. Udział w dyskusji wzięli uczestnicy przemian ustrojowych i ruchów wolnościowych lat 80. i 90. XX w. z państw leżących wówczas po obydwu stronach Odry – Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz Niemieckiej Republiki Demokratycznej: Pan Ambasador RP w Berlinie dr Marek Prawda i Pan Wolfgang Templin, działacz opozycji w NRD, obecnie dyrektor Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie, a także Pan Ambasador RFN w Warszawie Rüdiger Freiherr von Fritsch. Panel moderowany był przez Prezydenta Uniwersytetu Viadrina, byłego niemieckiego dyplomatę i przedstawiciela RFN przy ONZ, dr. Guntera Pleugera. Dyskusja przedstawiła inną niż czysto prawną perspektywę przestrzegania praw człowieka. Wskazano na historyczne przemiany, które doprowadziły do upadku „żelaznej kurtyny”. Przypomniano, iż właśnie w Słubicach, bezpośrednio przy nadodrzańskiej granicy, do niedawna obowiązywała stała kontrola graniczna, dziś zaś most na Odrze łączy narody europejskie stanowiąc wymowny symbol przemian, jakie dokonały się w ostatnich dekadach.

Globalizacja praw podstawowych

W kolejnym panelu dyskusyjnym rozpoczynającym drugi dzień konferencji referenci pod przewodnictwem prof. dr. hab. Mirosława Wyrzykowskiego analizowali problem globalizacji praw podstawowych.

Panel otworzył swoim wystąpieniem prof. dr hab. Andrzej Wróbel, sędzia TK, który poruszył problem kolizji jurysdykcyjnych występujących między sądownictwem narodowymi a unijnym. Przywołane zostało kontrowersyjne orzeczenie czeskiego Sądu Konstytucyjnego z 31.1.2012 r., w którym Sąd ten uznał orzeczenie TSUE jako naruszające zasadę kompetencji powierzonych za akt ultra vires. Prof. Wróbel wskazał, że TK, podobnie jak czyni to FSK, nie przyjmuje tego rodzaju zdecydowanej postawy, a ogranicza się do wysyłania TSUE „sygnałów” w celu uniknięcia sporów w tej dziedzinie.

Kolejny prelegent, prof. dr dr h.c. Siegfried Broß, sędzia FSK w st. spocz., odniósł się do historycznego rozwoju praw podstawowych, wskazując, jak dziejowo kształtowało się wypracowywanie praw dla grup społecznych w różnych państwach: począwszy od ustanowionej w 1225 r. w Anglii Magna Charta, przez amerykańską Deklarację Niepodległości (1776 r.), Rewolucję Francuską (1789 r.), wpływ II Wojny Światowej i jej następstwa aż po czasy dzisiejsze. Prof. Broß zaznaczył, że państwo jest podstawowym strażnikiem konstytucyjnie zagwarantowanych praw i wolności i nie może wyzbywać się własnej odpowiedzialności w tej dziedzinie.

Prof. dr hab. Bogusław Banaszak z Uniwersytetu Wrocławskiego, nawiązując do wykładu swojego poprzednika, wskazał na rozumienie pojęcia globalizacji praw podstawowych w kontekście historyczno-systemowym. W dzisiejszych czasach w Europie nie brakuje spisanych deklaracji praw człowieka – katalogi praw podstawowych znajdują się w większości konstytucji demokratycznych państw prawnych oraz w wielu umowach międzynarodowych. Tworzenie między- i ponadnarodowych instrumentów nie powinno jednak doprowadzać do wyzbywania się przez państwa obowiązku dbałości o własne tradycje i prawa człowieka.

Uczestnicy panelu rozważali, czy istnieje możliwość „eksportu” praw człowieka – w takiej postaci, w jakiej znamy je w Europie – w inne części globu. Zagadnienie to z azjatyckiej perspektywy przedstawił Pan Henning Glaser, pomysłodawca i dyrektor German-Southeast Asian Center of Excellence for Public Policy and Good Governance na Uniwersytecie Thammasat w Bangkoku, który prowadzi w Tajlandii badania nad prawami człowieka i realizacją w Azji Południowo-Wschodniej standardów demokratycznego państwa prawnego. Pan Galser doszedł do konkluzji, że różnice w strukturze społeczeństw, inne postrzeganie roli jednostki w rodzinie, grupie społecznej i państwie powinny zostać uwzględnione podczas próby wprowadzania europejskiego modelu ochrony praw podstawowych. Pan Glaser zaznaczył, że choć poziom regulacji pozycji jednostki pomiędzy państwami azjatyckimi znajduje się, inaczej niż w Europie, w zauważalnym dysonansie, to można zauważyć wykrystalizowanie się uniwersalnego minimum uprawnień jednostki w sferze globalnej.

Wolność i bezpieczeństwo

Bezpieczeństwo i wolność są wartościami, które często pozostają ze sobą w konflikcie: zapewnienie jednego skutkuje najczęściej koniecznością naruszania drugiego z nich, a tym samym ograniczania praw jednostki. W panelu tym, moderowanym przez prof. dr. Helmuta Siekmanna z Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, prelegenci omawiali rolę państwa w zapewnieniu równowagi między obiema wartościami.

Pan Wojciech Hermeliński, sędzia TK, wskazał, że ustawodawca, upoważniając właściwe organy państwa do ingerencji w gwarantowane konstytucyjne prawa i wolności jednostki, nie dochowuje częstokroć konstytucyjnemu wymogowi określoności podstawy prawnej dla tych ingerencji, jak również nie zapewnia odpowiedniej procesowej możliwości obrony przed naruszeniami. Pan Sędzia podkreślił, że państwo, zapewniając bezpieczeństwo obywateli, jest ograniczone w wyborze dopuszczalnych środków działania właśnie przez prawa podstawowe i musi ze szczególną uwagą przestrzegać konstytucyjnej zasady proporcjonalności. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której państwo czyni z jednostki obiekt swojego działania, gdyż stanowi to ewidentne naruszenie godności osoby ludzkiej3.

Następny mówca, prof. dr dr h.c. mult. Winfried Hassemer, sędzia FSK w st. spocz., wskazał, że w Niem­czech doszło do stopniowej zmiany głównej funkcji prawa karnego z penalizująco-represyjnej na prewencyjną. Podkreślone zostało, że państwa dysponują współcześnie bardzo szerokimi technicznymi możliwościami inwigilowania jednostek i zaczynają stawiać siebie w roli strażnika i gwaranta bezpieczeństwa. W tym kontekście niezbędne jest stworzenie mechanizmów kontroli i ograniczania zakresu dopuszczalnego wkraczania w sferę praw i wolności jednostek. Przede wszystkim uzasadnione jest poddanie działań organów państwa uprzedniej bądź następczej kontroli niezawisłych sądów.

Ostatni prelegent w tym panelu, prof. dr Heinrich--Amadeus Wolff z Uniwersytetu Viadrina, przypomniał, że podstawowym założeniem konstytucyjnego konstruktu praw podstawowych jest ochrona jednostki przed działaniem państwa i ingerencją w sferę jej praw i wolności. Profesor stwierdził, że działania organów państwa zorientowane z jednej strony na realizację konstytucyjnie gwarantowanych praw i wolności, z drugiej zaś strony mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa powinny pozostawać w stanie równowagi. Dotyczy to w szczególności działań organów bezpieczeństwa. Przy odpieraniu konkretnych zagrożeń posiadają one szeroką swobodę wyboru środków i metod działania, inaczej zaś jest na wypadek podejmowania czynności prewencyjnych, które powinny być dopuszczalne jedynie pod warunkiem wystąpienia określonych ustawowo przesłanek i obwarowane ścisłymi zabezpieczeniami proceduralnymi.

Znaczenie polskiego i niemieckiego sądownictwa konstytucyjnego w Unii Europejskiej

Ostatni panel konferencji poświęcony był unijnemu wymiarowi ochrony praw podstawowych. W tym panelu, prowadzonym przez prof. Wyrzykowskiego, doszło do wyjątkowego spotkania byłych prezesów sądów konstytucyjnych z Polski i Niemiec w osobach: prof. dr Jutty Limbach, prof. dr dres. h.c. Hans-Jürgen Papiera oraz prof. dr hab. Andrzeja Zolla, których rozważania koncentrowały się wokół aktualnej tematyki europeizacji prawa i roli krajowego sądownictwa konstytucyjnego jako strażnika konstytucji w tym procesie.

Panel rozpoczął swoim wystąpieniem prof. Papier, który odwołał się do ugruntowanej linii orzeczniczej FSK w materii ochrony praw podstawowych. Wskazane zostało, że FSK zachowuje prawo do badania wtórnego prawa unijnego jedynie w razie rażącego obniżenia standardu ochrony praw podstawowych przez Unię Europejską w porównaniu do standardu gwarantowanego Ustawą Zasadniczą4. Prof. Papier odwołał się również do dokonanego w orzecznictwie FSK5 rozgraniczenia kompetencji TSUE i FSK. Zgodnie z nim, kontrola TSUE może być sprawowana jedynie w tym obszarze działania organów, w którym UE ma przyznane kompetencje, FSK jest zaś właściwy do badania aktów krajowego ustawodawcy wydawanych na płaszczyźnie prawa europejskiego, ale tylko w ramach przyznanej mu swobody decyzyjnej.

Prof. Limbach, nawiązując do wystąpienia prof. Papiera, wskazała na zauważalną kooperację między trybunałami konstytucyjnymi państw członkowskich a TSUE, która polega na wysyłaniu TSUE pewnych „sygnałów” wskazujących na pojawianie się rozbieżności między orzecznictwem TSUE a konstytucyjnymi regulacjami państw członkowskich w rozumieniu ukształtowanym przez ich sądownictwo konstytucyjne. Prof. Limbach podkreśliła fakt, że UE jest ciągle związkiem państw i w duchu demokracji powinno się kontynuować proces integracji, stanowiący niespotykany jak dotąd projekt, w ramach którego odnajdywane są wspólne mianowniki dla różnych kultur, języków i obyczajów Narodów Europy. Prof. Limbach, dziękując prof. Makowiczowi za zaproszenie, podkreśliła, jak istotna jest wymiana poglądów i doświadczeń, która dokonuje się właśnie podczas tego rodzaju spotkań.

Panel zakończył swoim wystąpieniem prof. Zoll, który podkreślił, że znaczącą rolę w kształtowaniu modelu funkcjonowania TK odegrały kontakty z sądami konstytucyjnymi innych państw europejskich, przede wszystkim z cieszącym się niekwestionowanym autorytetem FSK. Prof. Zoll przywołał wyroki TK odnoszące się do członkostwa Polski w UE: tzw. wyrok akcesyjny6 oraz wyrok dotyczący zgodności z Konstytucją Traktatu z Lizbony7, w których TK wskazał, że choć członkostwo w UE wiąże się z przekazaniem na jej rzecz kompetencji organów władzy państwowej, to w jego wyniku nie może dojść do pozbawiania państwa suwerenności, a Konstytucja RP korzysta z pierwszeństwa obowiązywania i stosowania przed prawem unijnym. Prymat Konstytucji dotyczy w szczególności zapewnienia należytej ochrony praw podstawowych, czemu wyraz dał TK w wyroku z 16.11.2011 r.,8 dopuszczając możliwość dokonywania w trybie skargi konstytucyjnej kontroli zgodności wtórnego prawa unijnego z wyrażonymi w Konstytucji prawami podstawowymi, jednak wyłącznie po należytym uprawdopodobnieniu przez skarżącego, że kwestionowany akt pochodnego prawa unijnego istotnie obniża poziom ochrony praw i wolności w porównaniu z tym, który gwarantuje Konstytucja. Widać więc wyraźnie, że TK odwołał się w tym wyroku do przesłanek wywiedzionych z orzecznictwa FSK.

Podsumowanie konferencji

Podsumowania konferencji dokonał prof. Makowicz podkreślając istotę międzynarodowej wymiany poglądów i idei w tak ważnej płaszczyźnie, jaką jest ochrona praw podstawowych. Jednocześnie zwrócił uwagę, że konferencja, a w szczególności żywe dyskusje prowadzone w ramach każdego panelu, stanowią najlepsze potwierdzenie ogromnej roli i doniosłości praw podstawowych oraz sądownictwa konstytucyjnego we współczesnym świecie. Prof. Makowicz wyraził nadzieję, że pozostałe organizowane w ramach projektu przedsięwzięcia, a mianowicie wrześniowa Letnia Szkoła Prawa dotycząca tematyki praw podstawowych oraz zaplanowana na wiosnę 2013 r. konferencja podsumowująca projekt, okażą się równie owocne, bogate merytorycznie, a przede wszystkim przyczyniające się do dalszego pogłębiania zrozumienia między Polską a Niemcami, co konferencja w Słubicach.

Szczegóły dotyczące przebiegu projektu i jego kolejnych etapów dostępne są na stronie www.hr-studies.net.


* Autorzy są pracownikami Katedry Polskiego Prawa Publicznego, Prawa Europejskiego i Prawa Gospodarczego (prof. Makowicz) w Collegium Polonicum w Słubicach – wspólnej placówce naukowo-dydaktycznej Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

1 Postanowienie FSK z 22.10.1986 r., 2 BvR 197/83.

2 Postanowienie FSK z 29.5.1974 r., BvL 52/71.

3 Por. wyrok TK z 30.9.2008 r., K 44/07 i wyrok FSK z 15.2.2006 r., 1 BvR 357/05.

4 Postanowienie FSK z 22.10.1986 r., 2 BvR 197/83 („Solange II”) potwierdzone przez postanowienie FSK z 7.6.2000 r., 2 BvL 1/97 („Bananenmarktordnung”).

5 Por. wyrok FSK z 30.6.2009 r., 2 BvE 2/08 („Lissabon-Urteil”).

6 Wyrok TK z 11.5.2005 r., K 18/04.

7 Wyrok TK z 24.11.2010 r., K 32/09.

8 Wyrok TK z 16.11.2011 r., SK 45/09.