Pojęcie osoby zainteresowanej i uczestnika w postępowaniu nieprocesowym

- glosa

Monitor Prawniczy | 19/2021
Moduł: postępowanie cywilne
DOI: 10.32027/MOP.21.19.6
Grzegorz Wolak

Osoba zainteresowana, wskazana we wniosku wszczynającym postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, nieuczestnicząca w nim na skutek niedoręczenia odpisu wniosku i niezawiadomienia o terminie rozprawy, nie jest uczestnikiem postępowania.

Postanowienie SN z 5.12.2019 r., III CZP 39/19, OSNC Nr 10/2020, poz. 87, Legalis

Wprowadzenie

Glosowane postanowienie SN z 5.12.2019 r. zostało wydane w sprawie z wniosku Z.L. przy uczestnictwie M.L. o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Sąd Okręgowy w K. przedstawił SN do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC zagadnienie prawne, które brzmiało następująco: „Czy niemożność powołania się przez osobę będącą uczestnikiem postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku w tymże postępowaniu na okoliczności istotne dla porządku dziedziczenia, będąca wyłącznym następstwem braku zawiadomienia tej osoby o terminie rozprawy i pozbawienia jej możności działania, stanowi podstawę dla wywiedzenia i rozpoznania skargi o wznowienie postępowania w oparciu o przepis art. 524 § 1 KPC w zw. z art. 401 pkt 2 KPC w terminie trzymiesięcznym od dowiedzenia się o podstawie wznowienia, czy też stanowi podstawę dla wywiedzenia i rozpoznania wniosku o zmianę stwierdzenia nabycia spadku w oparciu o art. 679 § 1 pkt 2 KPC1 w tam przewidzianym terminie rocznym, nadto, w razie udzielenia odpowiedzi, iż wyłącznie właściwym jest w takim wypadku tryb przewidziany w art. 679 § 1 pkt 2 KPC – czy termin roczny o jakim mowa w tym przepisie należy liczyć od chwili uzyskania przez uczestnika możności działania, bez względu na datę powzięcia przez uczestnika wiadomości o istnieniu wymienionych na wstępie, okoliczności istotnych dla porządku dziedziczenia?”. Sąd Najwyższy zasadnie odmówił – z kilku zresztą względów, których omówienie pominięto w glosie – podjęcia uchwały w tym trybie. W uzasadnieniu tego orzeczenia zawarł jednak kilka cennych uwag dotyczących pojęć „zainteresowany” i „uczestnik postępowania”, należących do podstawowych z zakresu postępowania nieprocesowego uregulowanego w Księdze drugiej Części pierwszej (Postępowanie rozpoznawcze) KPC. Do pojęć tych odwołują się wprost art. 524 KPC, regulujący wznowienie postępowania, jak i art. 679 KPC, stanowiący podstawę uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia wydanego w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd Najwyższy stwierdził trafnie m.in., że osoba zainteresowana, wskazana we wniosku wszczynającym postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, nieuczestnicząca w nim na skutek niedoręczenia odpisu wniosku i niezawiadomienia o terminie rozprawy, nie jest uczestnikiem postępowania. Przeciwko uznaniu osoby zainteresowanej za uczestnika, tylko w oparciu o fakt jej oznaczenia, przemawia także wyraźne brzmienie art. 514 § 2 KPC, który umożliwia sądowi oddalenie na posiedzeniu niejawnym wniosku, z którego treści wynika oczywisty brak uprawnienia wnioskodawcy, bez wzywania „zainteresowanych” do udziału w sprawie, a nie bez doręczenia uczestnikom odpisu wniosku. O tym kto jest uczestnikiem postępowania zawsze decydują ponadto kryteria formalne (procesowe), a nie stopień aktywności procesowej, w szczególności może on być całkowicie bezczynny. W mojej ocenie warto odnieść się do poruszonej w tym orzeczeniu problematyki znaczenia i konotacji pojęć „zainteresowany” i „uczestnik postępowania”. Czasami, zwłaszcza w praktyce, pojęć tych używa się zamiennie, traktując jako synonimy. Sprawy o stwierdzenie nabycia spadku są dość częste na wokandach sądów cywilnych. W praktyce podejmowane są też próby wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądu wydanego w takim postępowaniu i wyznaczającego zasady oraz porządek dziedziczenia po spadkodawcy, z wykorzystaniem różnych środków prawnych, przede wszystkim skargi o wznowienie postępowania i wniosku z art. 679 KPC. Tymczasem środki te na innych zasadach przysługują zainteresowanym, a na innych uczestnikom postępowań nieprocesowych.


Abstract:

Pojęcie osoby zainteresowanej i uczestnika w postępowaniu nieprocesowym

Glosowane postanowienie zostało wydane na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego SN do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC (III CZP 39/19). Dotyczyło ono tego, czy uczestnikowi postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, którego sąd nie zawiadomił o terminie rozprawy i pozbawił tym samym możności działania, służy skarga o wznowienie postępowania(art. 524 § 1 w zw. z art. 401 pkt 2 KPC) czy też wniosek o którym mowa w art. 679 § 1 KPC. W gruncie rzeczy jednak problem był szerszej natury. W sprawie bowiem, jak ustalił sąd I instancji, a czego nie wykluczył tego sąd odwoławczy, nie doręczono odpisu wniosku osobie wymienionej w nim jako uczestnik. Należało zatem wyjaśnić, czy osoba ta była w ogóle uczestnikiem, czy też może jedynie zainteresowaną w rozumieniu art. 510 KPC oraz w jaki sposób przesądzenie o tym wpływa na środki prawne, z których może ona skorzystać w celu ochrony swych naruszonych praw. Słowa kluczowe: zainteresowany, uczestnik, postępowanie nieprocesowe, wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, uchylenie lub zmiana stwierdzenia nabycia spadku, wznowienie postępowania

The notion of an interested party and a party to non-litigious proceedings

The commented decision was issued as a response to a legal inquiry presented to the Supreme Court for resolution pursuant to Art. 390 § 1 of the Code of Civil Procedure (III CZP 39/19). The question was whether the party to the inheritance ascertainment proceedings who was not informed about the date of the hearing and thus was unable to act is entitled to request the proceedings to be reopened (Art. 524 § 1 CCP in conjunction with Art. 401.2 CCP) or file a petition referred to in Art. 679 § 1 of the Code of Civil Procedure. As a matter of fact, however, the problem was of a broader nature. In that case – as the court of first instance found and the court of appeal did not exclude – a copy of the petition was not delivered to the person who was mentioned therein as a party. Therefor it was necessary to clarify whether that person was a party or maybe only an interested person within the meaning of Art. 510 of the Code of Civil Procedure and in how the answer to that question determines the remedies that person may use for defending their rights. Key words: interested party, party, non-litigious proceedings, petition for ascertainment of inheritance, annulment or alteration of ascertainment of insurance, reopening of proceedings