Odpowiedzialność Skarbu Państwa za niewłaściwe warunki w więzieniach

Wyrok SN z 28.2.2007 r., V CSK 431/06

Monitor Prawniczy | 16/2008
Moduł: prawo cywilne

1. Osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w przeludnionej celi, w której nie oddzielono urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 KC.

2. Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym (art. 6 w zw. z art. 24 KC).

Wyrok SN z 28.2.2007 r., V CSK 431/06

Z uzasadnienia:

Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej zadośćuczynienia w kwocie 150 000 zł i renty po 2000 zł miesięcznie za utratę zdrowia, niewłaściwe leczenie oraz poniżające i nieludzkie traktowanie w zakładach karnych, w których przebywał w przeludnionych celach, w których na jednego osadzonego przypadała powierzchnia poniżej 3 m2, nie wszyscy mieli łóżka, a miejsce gdzie znajdowały się sanitariaty nie było oddzielone od reszty pomieszczenia.

Wyrokiem z 16.11.2005 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny –wyrokiem z 5.4.2006 r. – oddalił apelację powoda. Sądy ustaliły m.in., że powód od maja 2000 r. przebywał kolejno w Areszcie Śledczym w J.G., Ś. i K., a następnie w Zakładzie Karnym w W. i w K. Osadzony był w celach wieloosobowych, w których przeludnienie wynosiło około 115%, a w Zakładzie Karnym w W.. – w okresie jego pobytu – około 119–130%. W czasie przerwy w odbywaniu kary, powód 5.2.2002 r. doznał wieloodłamowego złamania kości piętowej lewej oraz złamania kości promieniowej lewej i wyrostka rylcowatego kości łokciowej lewej. Był hospitalizowany, a następnie leczony zachowawczo. Wobec nieuzyskania zrostu kości piętowej zaproponowano mu leczenie operacyjne. Jeszcze przed ponownym osadzeniem w zakładzie karnym po konsultacji z lekarzem, sam zdjął opatrunek gipsowy ze stopy. W zakładach karnych, w których następnie przebywał, był prawidłowo konsultowany i leczony, nie skorzystał z proponowanego zabiegu operacyjnego ani z zabiegów rehabilitacyjnych.

Także po upadku w celi, w czasie którego doznał urazu stopy, przeprowadzone leczenie było prawidłowe. Występujący u powoda piętnastoprocentowy trwały uszczerbek na zdrowiu związany jest z przebytym złamaniem kości piętowej i nie pozostaje w związku z pobytem ani leczeniem w zakładach karnych.

Na podstawie tych ustaleń sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał, by leczenie zastosowane wobec niego w zakładach karnych było nieprawidłowe. Nie wykazał też, że zachodzi związek przyczynowy pomiędzy jego obecnym stanem zdrowia a postępowaniem strony pozwanej, uzasadniający zasądzenie odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty z tytułu uszczerbku na zdrowiu.

Co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia w związku z przebywaniem w przeludnionych celach, sądy obu instancji uznały przede wszystkim, że powód nie udowodnił, iż przebywał w celach, w których było zbyt wielu osadzonych, a z przyznanego przez stronę pozwaną faktu występowania przeludnienia w zakładach karnych nie można wywieść ustalenia, że także cele, w których przebywał powód, były przeludnione. Ponadto, sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał, by pomiędzy przeludnieniem w celach, a jego stanem zdrowia i występującym uszczerbkiem zachodził związek przyczynowy. Sąd Apelacyjny wskazał, że poszkodowanemu przysługuje zadośćuczynienie jedynie w wypadkach wyraźnie unormowanych w ustawie (art. 444, 445 i 448 KC), przy czym na powodzie spoczywał ciężar dowodu zaistnienia zdarzeń, które mogłyby uzasadniać przyznanie zadośćuczynienia.

Rozważając roszczenie powoda oparte na art. 24 i 448 KC, Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód nie wskazał, iż zostało naruszone jego określone dobro osobiste i nie wykazał, że warunki panujące w celach były niezgodne z unormowaniami art. 248 § 2 KKW oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 26.8.2002 r. w sprawie trybu postępowania organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładzie karnym lub areszcie śledczym przekroczyła w skali kraju pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 152, poz. 1497). Tym samym nie udowodnił, że działania pozwanego były działaniami bezprawnymi. Sąd Apelacyjny stwierdził także, że panujący w zakładach karnych dyskomfort jest elementem odbywania kary pozbawienia wolności, z którym powód powinien się liczyć popełniając przestępstwo, a istniejące przeludnienie w celach w sposób jaskrawy nie wykracza poza granice, które mogłyby stanowić o naruszeniu godności powoda. Wskazał również, że wobec dochodzenia w sprawie jednej „globalnej” sumy zadośćuczynienia z dwóch różnych tytułów, niemożliwe było jej kwotowe rozdzielenie w razie ewentualnego uwzględnienia powództwa.

W skardze kasacyjnej, obejmującej rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w całości i opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda zarzucił naruszenie art. 23 i 24 KC w zw. z art. 110 § 2 KKW, art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.12.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej jako: EKPCz) oraz art. 448 KC przez ich niezastosowanie do roszczenia powoda o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych. Zarzucił także naruszenie art. 385 w zw. z art. 386 § 4 i art. 378 § 1 KPC przez nieuwzględnienie apelacji powoda oraz nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez sąd I instancji art. 379 pkt 5 KPC, prowadzącego do nieważności postępowania w wyniku pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw wskutek przeprowadzenia postępowania dowodowego bez udziału pełnomocnika oraz naruszenie art. 214 KPC przez nieodroczenie rozprawy w dniach 15.4.2005 r. i 24.8.2005 r., nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez sąd I instancji art. 227 § 1 w zw. z art. 233 KPC przez nieprzeprowadzenie zgłoszonych dowodów z zeznań świadków oraz dowodu z opinii biegłych lekarzy chirurga i neurologa, naruszenie art. 316 w zw. z art. 328 § 2 KPC w wyniku nieuwzględnienia zarzutu naruszenia przez sąd I instancji przepisów prawa przez oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym w wyniku pominięcia zeznań powoda, a także naruszenie art. 228 KPC w zw. z art. 6 KC wskutek uznania, że fakt przeludnienia w zakładach karnych wymagał udowodnienia przez powoda. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku sądu I instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skuteczne są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego, odnoszących się do roszczenia powoda opartego na art. 24 w zw. z art. 448 KC. Nie ulega wątpliwości, wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego, że powód już w pozwie w dostatecznie wyraźny sposób wskazał podstawę faktyczną roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu „poniżającego i nieludzkiego” traktowania w zakładach karnych, w których został osadzony w celach niespełniających wymogu zapewnienia powierzchni 3 m2 na osobę oraz przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia przeznaczonej do spania, odpoczynku i spożywania posiłków oraz braku łóżek dla wszystkich osadzonych. Wielokrotnie też podnosił, że warunki te naruszały jego godność. Wskazane zatem zostało [...]