Nazista/neonazista/faszysta/neofaszysta w wyrokach ETPCz – czy nazwanie kogoś nazistą jest zawsze obraźliwe?

Monitor Prawniczy | 10/2019
Moduł: prawo cywilne, prawo UE, prawo karne
DOI: 10.32027/MOP.19.10.4
Monika Brzozowska-Pasieka

W ostatnim czasie coraz częściej możemy zaobserwować, że w dyskursie publicznym (w Polsce i na świeci) adwersarze są nazywani nazistami lub pochodną tego wyrażenia. W jednym z wyroków Sąd Najwyższy uznał, że nazwanie czy porównanie kogoś do nazistów (lub do działań nazistów) jest argumentacją prowadzącą do tzw. redukcji ad hitlerum1, która sama w sobie – na poziomie ogólnym – jest dopuszczalna jako figura retoryczna, lecz nie powinna być kierowana do konkretnej osoby. W 2018 r. prezydent Gdańska został w sądzie I instancji uznany za winnego i skazany za znieważenie jednego z członków Młodzieży Wszechpolskiej słowami „faszysta”, zaś sąd II instancji, podtrzymując ustalenia, że oskarżony dopuścił się znieważenia, z uwagi na społeczną znikomą szkodliwość czynu, na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 KPK postępowanie przeciwko oskarżonemu umorzył2. W lutym 2019 r. dziennikarz został skazany przez Sąd Rejonowy w Toruniu za zniesławienie jednej z uczestniczek marszu (zwanego „czarnym piątkiem”) „nazywając ją spędem neonazistek”, „spędem feministek”, „dziadostwem intelektualnym”, „patologią umysłową” i „nazizmem” (tak brzmi w oryginale sentencja wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu)3. Warto więc poświęcić nieco uwagi samemu słowu i jego znaczeniu we współczesnym świecie wskazując na orzecznictwo ETPCz w tego typu sprawach.



Summary

Nazi/neo-Nazi/fascist/neo-fascist in the judgements of the ECHR – is calling somebody a Nazi always offensive?
Freedom of speech and the case law of the ECHR all the more frequently have been dealing recently with the statements using the words “Nazi”, “neo-Nazi”, “fascist”. Still 20 years ago such words were considered as infringing personal interests, whereas today they may be treated somewhat differently in the judgements of the ECHR as fitting in the freedom of expression. Of course, such a thesis is not adopted a priori, and considered are also such issues as the place and context of a statement, its purpose, participation in a public debate, but also whether the speaker or the addressee are public figures. The ECHR offer special protection to political statements (made in a political discourse) as well as satire (including political satire) and the media right to disseminate information. In many of its judgments the ECHR reminds that strong, extremal, shocking opinions or value judgments serve the political debate and frequently constitute an assessment of conduct of a given person. In the opinion of the Court, such words as “Nazi”, “neo-Nazi”, “fascist” used in public statements are disconnected from their historical meaning and focus rather on their contemporary understanding. The article discusses several judgements passed by the European Court of Human Rights presenting a brief history of a statement, its context and verdicts of national courts. It is significant as in most cases national courts had been much stricter than the ECHR finding the person who made the statement guilty of an offence.
Key words: Nazi, fascist, freedom of speech, European Court of Human Rights, judgements, satire, media right to disseminate information, public debate
Słowa kluczowe: nazista, faszysta, wolność słowa, Europejski Trybunał Praw Człowieka, orzeczenia, satyra, dziennikarskie prawo do rozpowszechniania informacji, debata publiczna