Legitymacja czynna obligatariusza przy dochodzeniu należności od dłużnika rzeczowego

Monitor Prawniczy | 8/2020

Obligatariuszowi przysługuje legitymacja do dochodzenia od dłużnika rzeczowego zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą roszczenia z obligacji wyemitowanych na podstawie ustawy z 29.6.1995 r. o obligacjach – uznał Sąd Najwyższy

Obligatariuszowi przysługuje legitymacja do dochodzenia od dłużnika rzeczowego zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą roszczenia z obligacji wyemitowanych na podstawie ustawy z 29.6.1995 r. o obligacjach (t. jedn.: Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 ze zm.; dalej jako: ObligU01) – uznał Sąd Najwyższy.

Stan faktyczny

M.P. w 1995 r. nabył ponad 1 tys. obligacji „W.” S.A. Emitent zobowiązał się do ich wykupu w ciągu 20 lat, jako zabezpieczenie ustanawiając hipotekę łączną na rzecz wszystkich obligatariuszy, w imieniu których działał administrator hipoteki. Ponieważ administrator zwlekał z podjęciem działań, w 2016 r. M.P. wezwał „W.” S.A. do wykupu obligacji, a gdy emitent odmówił zapłaty żądanej sumy, skierował spór na drogę sądową.

Pytanie prawne

Sąd I instancji uznał, że obligatariusz może samodzielnie, bez pośrednictwa administratora hipoteki, dochodzić należnej mu kwoty od emitenta obligacji. Apelację wniosła pozwana dowodząc, że powód nie ma legitymacji czynnej do dochodzenia zapłaty od dłużnika. Tak twierdził też interwenient uboczny – administrator hipoteki, przedstawiając dokumenty, z których wynikało, że to on jest uprawniony do wszczęcia czynności zmierzających do przymusowego dochodzenia należności z roszczeń obligatariuszy. Natomiast Sąd II instancji skierował do Sądu Najwyższego pytanie prawne: „Czy obligatariuszowi przysługuje uprawnienie do dochodzenia od dłużnika rzeczowego wierzytelności wynikającej z obligacji zabezpieczonych hipoteką, wyemitowanych na podstawie ObligU01, czy też takie uprawnienie przysługuje wyłącznie administratorowi hipoteki?”. Zgodnie z art. 7 ObligU01, do ustanowienia hipoteki stanowiącej zabezpieczenie roszczeń obligatariuszy wystarcza oświadczenie woli właściciela nieruchomości. Przed rozpoczęciem emisji obligacji emitent jest obowiązany zawrzeć w formie pisemnej pod rygorem nieważności umowę z administratorem hipoteki, który wykonuje prawa i obowiązki wierzyciela hipotecznego we własnym imieniu, lecz na rachunek obligatariuszy. Administrator hipoteki obligatariuszy jako zastępca pośredni jest quasi-wierzycielem, stroną stosunku obligacyjnego powstałego na skutek zawarcia umowy z emitentem, a nie obligatariuszami. Jego podstawowym obowiązkiem jest reprezentowanie interesów obligatariuszy wobec emitenta (zob. postanowienie SN z 9.8.2018 r., V CSK 406/17, OSNC Nr 7–8/2019, poz. 77). Sąd II instancji wskazał, że przyznanie legitymacji obligatariuszowi do dochodzenia od dłużnika rzeczowego wierzytelności uzależnione jest od przyjęcia jednej z koncepcji zastępstwa pośredniego. Jedno ze stanowisk zakłada, że zawierając umowę o ustanowienie hipoteki, administrator nabywa hipotekę do majątku zabezpieczonych wierzycieli. Niezależnie więc od tego, że stroną umowy jest administrator, to sama hipoteka powstaje bezpośrednio w majątku wierzycieli. W rezultacie stroną stosunku hipoteki – w relacji do właściciela obciążonej nieruchomości oraz osób trzecich – są zabezpieczeni wierzyciele. Drugi pogląd wyklucza legitymację obligatariusza do dochodzenia wierzytelności na skutek uznania, że administrator nabywa hipotekę do własnego majątku. W rezultacie stosunek prawny hipoteki łączy administratora z właścicielem obciążonej nieruchomości i osobami trzecimi, zaś wszelkie uprawnienia i obowiązki z tytułu hipoteki, jakie wykonuje administrator, są jego uprawnieniami i obowiązkami własnymi. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 7 ust. 1b ObligU01 ustawodawca wykluczył wprost stosowanie art. 682 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t. jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2204; dalej jako: KWU), na gruncie którego dominuje drugi pogląd co do rodzaju zastępstwa. Jednak w ocenie sądu, wyłączenie stosowania art. 682 KWU w przypadku hipoteki ustanowionej na zabezpieczenie obligacji nie jest decydujące w zakresie uznania odmienności konstrukcji zastępstwa pośredniego określonego w art. 7 ObligU01.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy stwierdził, że obligatariuszowi przysługuje legitymacja czynna przy dochodzeniu należności od dłużnika rzeczowego. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu uchwały, decydujące znaczenie dla takiego rozstrzygnięcia miał specyficzny tryb ustanawiania administratora, obligatariusze nie mają bowiem wpływu na jego wybór i zakres obowiązków, dlatego przyznanie im legitymacji czynnej stanowi zabezpieczenie ich praw. Z uwagi na powołanie administratora hipoteki przez emitenta może dojść do konfliktu interesów, a co za tym idzie do osłabienia pozycji obligatariuszy. Pomimo tego, że problem właściwego wykonywania obowiązków przez administratora, jest rozstrzygany na gruncie jego odpowiedzialności odszkodowawczej, to konieczne jest zapewnienie ochrony praw wierzycieli w sytuacji, gdy administrator pozostaje bierny.

Uchwała SN z 27.2.2020 r., III CZP 55/19