Łączenie rodziny uchodźcy

Monitor Prawniczy | 2/2020
Ewa Skibińska (oprac.)

 TS orzekł, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie zezwalało na łączenie rodziny obejmujące siostrę uchodźcy tylko wtedy, gdy ze względu na jej stan zdrowia nie jest ona w stanie zaspokoić własnych potrzeb, pod warunkiem że:

Stan faktyczny

W wrześniu 2015 r. organ węgierski przyznał TB status uchodźcy. W styczniu 2016 r. siostra TB złożyła do węgierskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Teheranie wniosek o zezwolenie na pobyt w ramach łączenia rodziny w celu dołączenia do TB oraz o wizę umożliwiającą jej odebranie tego zezwolenia. Wniosek ten został oddalony decyzją organu ze względu na to, po pierwsze, że siostra TB w celu uzyskania wnioskowanego zezwolenia na pobyt dostarczyła właściwym organom nieprawdziwe informacje, a po drugie, że biorąc pod uwagę jej kwalifikacje i stan zdrowia, nie wykazała, że nie jest w stanie zaspokoić własnych potrzeb z uwagi na stan zdrowia, przy czym zgodnie z załączoną do wniosku dokumentacją medyczną cierpi na depresję wymagającą regularnej opieki lekarskiej. TB wniósł do sądu skargę na tę decyzję.

Pytanie prejudycjalne

Czy art. 10 ust. 2 dyrektywy Rady 2003/86/WE z 22.9.2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. z 2003 r., L 251, s. 12) należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie zezwalało na łączenie rodziny obejmujące siostrę uchodźcy tylko wtedy, gdy ze względu na stan zdrowia nie jest ona w stanie zaspokoić własnych potrzeb?

Stanowisko TS

Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2003/86 ma ona na celu określenie warunków wykonania prawa do łączenia rodziny przez obywateli państwa trzeciego zamieszkujących legalnie na terytorium państw członkowskich. W tych ramach w art. 4 tej dyrektywy wymieniono członków rodziny obywatela państwa trzeciego, którym państwa członkowskie muszą lub mogą, w zależności od przypadku, przyznać prawo do łączenia rodziny w rozumieniu wspomnianej dyrektywy. Jednak z motywu 8 dyrektywy 2003/86 wynika, że przewidziano w niej korzystniejsze warunki wykonywania tego prawa do łączenia rodziny przez uchodźców, ponieważ ich sytuacja wymaga szczególnej uwagi w świetle powodów, które zmusiły ich do opuszczenia swojego państwa oraz uniemożliwiają im tam prowadzenie normalnego życia rodzinnego (wyrok A i S, C-550/16, pkt 32). Jeden z tych korzystniejszych warunków został wymieniony w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86. Na podstawie tego przepisu zezwala się państwom członkowskim na przyznanie prawa do łączenia rodzin w rozumieniu tej dyrektywy członkom rodziny uchodźcy innym niż ci, którzy zostali wymienieni w art. 4 tej dyrektywy. Trybunał wskazał, że art. 10 ust. 2 ma charakter fakultatywny. Przepis ten pozostawia każdemu państwu członkowskiemu swobodę decyzji, czy należy wprowadzić w życie rozszerzenie zakresu podmiotowego dyrektywy 2003/86, na jakie ona zezwala. Ponadto rzecznik generalny wskazał w pkt 37 opinii, że zgodnie z art. 10 ust. 2 państwa członkowskie mają znaczny zakres uznania przy określaniu spośród członków rodziny uchodźcy innych niż ci, którzy zostali wskazani w art. 4 tej dyrektywy, tych, na połączenie których z uchodźcą zamieszkującym na ich terytorium te państwa członkowskie chcą zezwolić. Trybunał podkreślił, że zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie przy wdrażaniu tego art. 10 ust. 2, jest ograniczony przez warunek, od którego ten przepis uzależnia takie wdrożenie. Z treści tego przepisu wynika, że państwa członkowskie mogą zezwolić na łączenie obejmujące innych członków rodziny uchodźcy, niewymienionych w art. 4 dyrektywy 2003/86, jeżeli pozostają oni na utrzymaniu uchodźcy. W związku z tym, po pierwsze, aby nie pozbawić tego warunku wszelkiej skuteczności (effet utile), art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, zdaniem TS, należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie zezwoliło na łączenie obejmujące członka rodziny uchodźcy, który nie został wymieniony w art. 4 tej dyrektywy, jeżeli ten ostatni nie pozostaje na utrzymaniu uchodźcy. Przy czym na podstawie art. 3 ust. 5 dyrektywy 2003/86 możliwości przyznania przez państwa członkowskie, wyłącznie na podstawie ich prawa krajowego, prawa wjazdu i pobytu na korzystniejszych warunkach. W odniesieniu do znaczenia, jakie należy nadać warunkowi polegającemu na pozostawaniu „na utrzymaniu” uchodźcy, TS przypomniał, że zarówno względy jednolitego stosowania unijnego prawa, jak i zasady równości wskazują na to, że treści unijnego przepisu, który nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia jego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej UE wykładnię autonomiczną i jednolitą (wyrok Spiegel Online, C-516/17, pkt 62). Taj jak w przypadku art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, który nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego państw członkowskich. Z orzecznictwa TS wynika, że warunek, zgodnie z którym członek rodziny powinien pozostawać na utrzymaniu członka rodziny rozdzielonej, w ramach dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/38/WE z 29.4.2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (Dz.U. z 2004 r., L 158, s. 77), zakłada wykazanie istnienia sytuacji rzeczywistej zależności (wyrok Zhu i Chen, C-200/02, pkt 43). Zależność ta wiąże się z sytuacją faktyczną, która charakteryzuje się tym, iż wsparcie materialne członka rodziny jest zapewniane przez uprawnionego do prawa pobytu (wyrok Rendón Marín, C-165/14, pkt 50). Konieczność wsparcia materialnego powinna istnieć w państwie pochodzenia lub przybycia członka rodziny w chwili, gdy wnioskuje on o dołączenie do tego obywatela (wyrok Reyes, C-423/12, pkt 22, 30). W celu dokonania wykładni pojęcia członka rodziny pozostającego „na utrzymaniu” w rozumieniu dyrektywy 2003/86 należy wziąć pod uwagę powyżej przywołane orzecznictwo, ponieważ dyrektywy 2004/38 i 2003/86 dążą do realizacji podobnych celów polegających na zapewnieniu lub wzmocnieniu w przyjmującym państwie członkowskim łączenia rodzin obywateli innych państw członkowskich i państw trzecich, którzy przebywają tam legalnie. Trybunał stwierdził, że sytuacja uchodźców wymaga szczególnej uwagi, ponieważ zostali oni zmuszeni do opuszczenia swojego państwa i nie mają możliwości prowadzenia w nim normalnego życia rodzinnego, mogli zostać oddzieleni od swoich rodzin na długi czas przed uzyskaniem statusu uchodźcy i często jest niemożliwe lub niebezpieczne przedstawienie przez uchodźców lub członków ich rodziny oficjalnych dokumentów lub kontaktowanie się z organami ich państwa pochodzenia (wyrok K i B, C-380/17, pkt 53). W tym względzie wymaganie, aby uchodźca rzeczywiście zapewniał, w momencie składania wniosku o łączenie rodziny, wsparcie materialne członkowi rodziny w państwie pochodzenia lub przybycia tego ostatniego, mogłoby powodować wyłączenie z zakresu stosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 członków rodziny uchodźcy, którzy rzeczywiście są od niego zależni, wyłącznie na tej podstawie, że uchodźca nie jest lub nie jest już w stanie zapewnić im wsparcia materialnego niezbędnego do zaspokojenia ich podstawowych potrzeb w państwie pochodzenia lub przybycia. Nie można jednak wykluczyć, że uchodźca może nie być w stanie lub nie być już w stanie zapewnić takiego wsparcia ze względu na czynniki niezależne od jego woli, takie jak brak materialnej możliwości przesłania niezbędnych środków lub obawa przed sprowadzeniem zagrożenia dla bezpieczeństwa członków jego rodziny poprzez skontaktowanie się z nimi. W konsekwencji, zdaniem TS, członka rodziny uchodźcy należy uznać za osobę pozostającą na jego utrzymaniu w rozumieniu art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, jeżeli jest od niego rzeczywiście zależny w tym znaczeniu, że, po pierwsze, ze względu na swoją sytuację ekonomiczną i socjalną nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb w państwie pochodzenia lub przybycia w dniu złożenia wniosku o dołączenie do uchodźcy, a po drugie, ustalono, że uchodźca rzeczywiście zapewnia mu wsparcie materialne lub że, biorąc pod uwagę wszystkie istotne okoliczności, takie jak stopień pokrewieństwa danego członka rodziny z uchodźcą, charakter i siłę innych więzi rodzinnych oraz wiek i sytuację ekonomiczną innych jego krewnych, uchodźca okazuje się członkiem rodziny w największym stopniu zdolnym do zapewnienia wymaganego wsparcia materialnego. Trybunał stwierdził, że przy wdrażaniu przyznanej im w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 możliwości państwa członkowskie mogą ustanowić dodatkowe wymogi związane z charakterem stosunku zależności, jakiego wymaga ten przepis, w szczególności uzależniając przyznanie praw wynikających z dyrektywy 2003/86 od warunku, że rozpatrywani członkowie rodziny uchodźcy pozostają z pewnych względów na utrzymaniu tego ostatniego. Trybunał przyznał, że art. 10 ust. 2 został przewidziany przez unijnego prawodawcę jako przepis fakultatywny, co dopuszcza powstanie rozbieżności w uregulowaniach krajowych wdrażających taką możliwość (wyrok A i S, C-550/16, pkt 47). Trybunał stwierdził, że poprzez skorzystanie z możliwości przyznanej im w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 państwa członkowskie wdrażają prawo Unii. W konsekwencji przyznanego państwom członkowskim przez ten przepis zakresu uznania nie powinny one przede wszystkim wykorzystywać w taki sposób, który naruszałby cel dyrektywy 2003/86 i jej skuteczność (effet utile) (wyrok E., C-635/17, pkt 53). Przy czym sytuacja uchodźców wymaga szczególnej uwagi przy wdrażaniu dyrektywy 2003/86, a art. 17 tej dyrektywy wymaga indywidualizacji badania wniosków o łączenie rodziny. Następnie, jak potwierdza zresztą motyw 2 dyrektywy 2003/86, powinna ona być zgodna z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej. Trybunał zaznaczył, że postanowień Karty w sposób oczywisty nie można interpretować w ten sposób, aby pozbawiały one państwa członkowskie przysługującego im zakresu uznania przy podejmowaniu decyzji o wdrożeniu art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 i rozpatrywaniu wniosków o łączenie rodziny złożonych na podstawie tego przepisu. Przepisy tej dyrektywy powinny jednak w trakcie tego rozpatrywania podlegać interpretacji i stosowaniu w świetle m.in. art. 7 Karty, który przewiduje w szczególności prawo do poszanowania życia rodzinnego (wyrok Khachab, C-558/14, pkt 28). Ponadto TS podkreślił, że zgodnie z zasadą proporcjonalności środki wdrożone przez uregulowanie krajowe transponujące art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 powinny być właściwe do realizacji celów przewidzianych przez to uregulowanie i nie powinny wykraczać poza to, co jest niezbędne do ich osiągnięcia (wyrok Khachab, pkt 42). Wobec powyższego w ocenie TS ustawodawstwo krajowe wprowadzające w życie przewidzianą w analizowanym art. 10 ust. 2 możliwość powinno być zgodne zarówno z prawami podstawowymi gwarantowanymi w Karcie, jak i z zasadą proporcjonalności, i nie może uniemożliwiać zindywidualizowanego badania wniosku o łączenie rodzin, w ramach którego należy uwzględnić ponadto szczególną sytuację uchodźców. Trybunał stwierdził, że w celu zachowania skuteczności (effet utile) art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 państwo członkowskie nie może zezwolić siostrze uchodźcy na skorzystanie z prawa do łączenia rodzin na mocy art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, jeżeli nie pozostaje ona na utrzymaniu uchodźcy, co oznacza nie tylko to, iż siostra uchodźcy nie jest w stanie zaspokoić swych podstawowych potrzeb, ale również to, iż zostało wykazane, że jej wsparcie materialne jest rzeczywiście zapewniane przez uchodźcę lub że, biorąc pod uwagę wszystkie istotne okoliczności, uchodźca okazuje się członkiem rodziny w największym stopniu zdolnym do zapewnienia wymaganego wsparcia materialnego. Ponadto, właściwe organy krajowe są zobowiązane do przeprowadzenia zindywidualizowanego badania przestrzegania warunku, zgodnie z którym siostra uchodźcy powinna pozostawać na jego utrzymaniu ze względu na swój stan zdrowia. W ocenie TS w rozpatrywanej sprawie taki wniosek nie może zostać oddalony wyłącznie na tej podstawie, że schorzenie, na jakie cierpi siostra uchodźcy, uważa się automatycznie za takie, które nie prowadzi do powstania takiego stosunku zależności. W szczególności w ramach zindywidualizowanego badania wniosku należy uwzględnić, w sposób zrównoważony i racjonalny, wszystkie istotne aspekty sytuacji osobistej siostry uchodźcy, takie jak wiek, poziom wykształcenia, sytuacja zawodowa i finansowa oraz stan zdrowia. Organy krajowe będą musiały ponadto wziąć pod uwagę fakt, że zakres potrzeb może się znacznie różnić w zależności od osoby (wyrok Chakroun, C-578/08, pkt 48), a także szczególną sytuację uchodźców, w tym szczególne trudności, na jakie napotykają oni przy uzyskiwaniu dowodów w ich państwie pochodzenia. Trybunał wskazał, że do sądu odsyłającego należy dokonanie wykładni prawa krajowego w sposób w najszerszym możliwym zakresie zgodny z tymi wymogami.
Reasumując TS orzekł, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie zezwalało na łączenie rodziny obejmujące siostrę uchodźcy tylko wtedy, gdy ze względu na jej stan zdrowia nie jest ona w stanie zaspokoić własnych potrzeb, pod warunkiem że:
1) brak możliwości zaspokojenia własnych potrzeb został oceniony z uwzględnieniem szczególnej sytuacji, w jakiej znajdują się uchodźcy, i po przeprowadzeniu zindywidualizowanego badania biorącego pod uwagę wszystkie istotne czynniki oraz 2) można wykazać, również z uwzględnieniem szczególnej sytuacji, w jakiej znajdują się uchodźcy, i po przeprowadzeniu zindywidualizowanego badania biorącego pod uwagę wszystkie istotne czynniki, że uchodźca rzeczywiście zapewnia wsparcie materialne danej osoby lub że uchodźca okazuje się członkiem rodziny w największym stopniu zdolnym do zapewnienia wymaganego wsparcia materialnego.

Wyrok TS z 12.12.2019 r., Bevándorlási és Menekültügyi Hivatal (Regroupement familial – sour de réfugié), C-519/18




Źródło: www.curia.eu opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie